KONUŞAN BİR TARİH OLARAK ZAĞANOS PAŞA CAMİ’NİN KENT BELLEĞİNDEKİ YERİNİN SORGULANMASI

Öz

Toplumsal yaşamın gelişimiyle birlikte insanlar kentlerde varlıklarını sürdürmeye başlamış, kentler zamanla kültürel, sosyal ve mekânsal örgütlenmenin merkezleri hâline gelmiştir. Kentsel yaşamı ve toplumsal dengeyi koruyan unsurlar, kültürel değerler bütünü içinde şekillenmekte; bu değerler, bireylerin yaşam biçimlerini, çevreyle kurdukları ilişkileri ve kentteki aidiyet duygusunu belirlemektedir. Kültür, ortak deneyimler ve paylaşımlar yoluyla biçimlenen, toplumun sürekliliğini sağlayan güçlü bir olgudur. Bu ortak paylaşımlar, kentsel düzlemde kolektif bir belleğin oluşumuna zemin hazırlayarak geçmişle bugün arasında bir süreklilik bağı kurar. Türk kültüründe, İslamiyet’in kabulüyle birlikte cami yapıları toplumsal yaşamın merkezinde yer almaya başlamış; cami çevresinde gelişen mekânsal düzen, bireylerin sosyalleşmesine, kültürel etkileşimine ve ortak değerler etrafında bütünleşmesine olanak tanımıştır. Cami, yalnızca bir ibadet mekânı değil, aynı zamanda kullanıcılarıyla duygusal, kültürel ve mekânsal düzeylerde etkileşim kuran bir odak noktasıdır. Bu çalışma, Türk kent dokusunu sürdüren Balıkesir Zağanos Paşa Cami’nin kent belleğindeki yerini ve farklı kullanıcı grupları tarafından nasıl algılandığını incelemektedir. Balıkesir Üniversitesi Mimarlık Bölümü öğrencileriyle yürütülen atölye çalışması kapsamında, Descartes’in zihinsel-bedensel bellek kavramı ve Umberto Eco’nun mekân algısı yaklaşımı çerçevesinde zihinsel haritalama yöntemi uygulanmıştır. Araştırmanın hipotezi, zihinsel haritalama aracılığıyla katılımcıların kent belleğindeki mekânsal algılarının görünür kılınacağı ve göstergebilimsel çözümleme ile cami yapısına yönelik farkındalıklarının artacağı yönündedir.

Anahtar Kelimeler

• Bellek
• Kentsel Bellek
• Zihinsel Haritalama
• Göstergebilim
• Zağanos Paşa Cami

QUESTIONING THE PLACE OF ZAĞANOS PAŞA MOSQUE IN THE URBAN MEMORY AS A TALKING HISTORY

Öz

With the development of social life, people began to exist in cities, and over time, cities became centers of cultural, social, and spatial organization. The elements that maintain urban life and social balance are shaped within a set of cultural values; these values determine individuals' lifestyles, their relationships with the environment, and their sense of belonging within the city. Culture is a powerful phenomenon shaped through shared experiences and interactions, ensuring the continuity of society. These shared experiences pave the way for the formation of a collective memory at the urban level, establishing a bond of continuity between the past and the present. In Turkish culture, with the adoption of Islam, mosques became central to social life; the spatial order that developed around mosques facilitated individuals' socialization, cultural interaction, and integration around shared values. The mosque is not only a place of worship but also a focal point that interacts with its users on emotional, cultural, and spatial levels. This study examines the place of the Balıkesir Zağanos Paşa Mosque, which sustains the Turkish urban fabric, in urban memory and how it is perceived by different user groups. As part of a workshop conducted with students from the Department of Architecture at Balıkesir University, a mental mapping method was employed, drawing on Descartes' concept of mental-bodily memory and Umberto Eco's approach to spatial perception. The research hypothesis is that through mental mapping, participants' spatial perceptions within their urban memory will be made visible and their awareness of the mosque structure will be increased through semiotic analysis.

Anahtar Kelimeler

• Memory
• Urban Memory
• Mind Mapping
• Semiotics
• Zağanos Pasha Mosque

Kaynakça

1. Akyıldız, N. A. (2020a). Kentleşme ve Kentsel Gelişim Bağlamında Açık Kamusal Alanların Sürdürülebilir Kentler Açısından Değeri. Milli Folklor, 16(125), 188-201.
2. Akyıldız, N. A. ve Olgun, T. N. (2020b). Tarihi Kentlerin Sürdürülebilir Korunmasında Kolektif Belleğin Önemi: Elâzığ-Harput Kenti Örneği. Geleceğin Dünyasında Bilimsel ve Mesleki Çalışmalar: Mimarlık ve Tasarım-I (eds. E. Arzu & A. Dilek). 49-57, Bursa: Ekin Publishing.
3. Akyıldız, N. A. (2023). Kentsel Aidiyet. Kent Terimleri Ansiklopedisi İçinde (Eds. N. Negis, Ö. Yalçın & A. Kemeç), 351-356. İstanbul: Efe Akademi Publishing.
4. Aliağaoğlu, A. ve Mirioğlu, G. (2020). Urban Identity of Balıkesir. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 42, 374-399.
5. Atıcı, E. (2018). Türkiye'deki Külliye ve Kilise Yapılarının Okunması, Unpublished master's thesis, Eskişehir Anadolu University, Institute of Science, Eskişehir
6. Atıcı, E., & Kaçar, A. D. (2021). Kiliseden Kültür Merkezi: Surp Yerrortutyun Kilisesi'nin Eskişehir Kent Belleğindeki Yeri. Hafıza Dergisi, 3(2), 138 - 157.
7. Atıcı Tektaş, E., & Çelen Öztürk, A. (2024). Kent Belleğinin Geleceğe Aktarılmasında Derinlemesine Görüşme Yöntemi: Eskişehir Hamamyolu Çarşı Örneği (1940-1980). TOBİDER, International Journal of Social Sciences, 8(3), 37-60, http://dx.doi.org/10.30830/tobider.sayi.19.3.
8. Barthes, R. (1979). Göstergebilim İlkeleri (1. Printing). (eds. B. Vardar, & M. Rifat). Ankara: Kültür Bakanlığı Publishing.

9. Bakar, S., & Mehdizade, A. (2026). Embodied Sacred Orientation: A Comparative Spatial Theology of Ritual Directionality in Jewish, Christian, and Islamic Architecture. Religions, 17, 800. https://doi.org/10.3390/rel17070800
10. Baki, N. (2014). Designer- User Role in Space Identity Dialectic, Unpublished master’s thesis, Mimar Sinan University, İstanbul.
11. Bayar, İ. & İnce Güney, Y. (2018). Balıkesir Tarihi Kent Merkezi ve Korunma Sorunları. Uluslararası Necatibey Eğitim ve Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi, Full Paper Proceedings Book, Balıkesir.
12. Bayar, İ. (2021). Balıkesir Tarihi Kent Merkezinin Canlandırılması, Bir Öneri, Unpublished master’s thesis, Balıkesir University Graduate School of Natural and Applied Sciences, Department of Architecture, Balıkesir.
13. Boyer, P. (2009). What are memories for? Function of recalling cognition and culture, In: Memory in Mind and Culture (Eds. Boyer P. & Wertsch J.), 3-28, New York: Cambridge University Press.
14. Buzan, T. (2025). Zihin Haritalama. (ed. Ç. Y. Bayraktar). İstanbul: Olimpos Publishing.
15. Connerton, P. (1999). Toplumlar Nasıl Anımsar (1. Printing). (ed. A. Şenel). İstanbul: Ayrıntı Publishing.
16. Drassisma, D. (2007). Bellek Metaforları. (ed. G. Koca). İstanbul: Metis Publishing.
17. Duru, E. (2015). Genel Aidiyet Ölçeğinin Psikometrik Özellikleri: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Journal of Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik, 5(44), 37-47.
18. Emecen, F. (2013). Zağanos Paşa. Diyanet Vakfı Yayınları 44, 72-73, https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/44/C44014194.pdf., Access date: 14.09.2026
19. Erkman, F. (1987). Göstergebilime Giriş (in intruduction Umberto Eco). İstanbul: Alan Publishing.
20. Fleckner, U. (2005). Bellek ve Sonsuz. (eds. O. Duman, I. Ergüden, A. O. Gültekin, R. Hakmen, & İ. Uysal), İstanbul: Norgunk Publishing.
21. Güleç Solak, S. (2017). Space and Identity Interaction: A Conceptual and Theoretical Perspective. MANAS Journal of Social Research, 6(1), 13 -37.
22. Halbwachs, M. (2017). Kolektif Hafıza . (ed. B. Barış). Ankara: Heretik Publishing.
23. Hill, D. L. (2006). Sense of Belonging as Connectedness, American Indian Worldview, and Mental Health. Archives of Psychiatric Nursing, 20(5), 210-216.
24. Huyssen, A. (1999). Alacakaranlık Anıları, (ed. K. Atakay). İstanbul: Metis Publishing.
25. Ilgar, E. (2008). Kent Kimliği ve Kentsel Değişimin Kent Kimliği Boyutu: Eskişehir Örneği, Unpublished master’s thesis, Anadolu University Graduate School of Science, Eskişehir.
26. Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Random House.
27. Lazar, J. (2001). İletişim Bilimi. (ed. C. Anık). Vadi Publishing.
28. Lynch, K. (1960). The Image of the City. London: The M.I.T. Press
29. Nora, P. (2006). Hafıza Mekanları. (ed.Mehmet Emin Özcan). Ankara: Dost Publishing.
30. Ocakçı, M. (2012). Kent İmgesi (İmajı). M. Ersoy (Ed.), Kentsel Planlama, Ansiklopedik Sözlük içinde (s. 192-193). İstanbul: Ninova.
31. Olick, J.K. (1999). Collective Memory: The Two Cultures. Sociological Theory, 17(3), 333-348, Oxford: Blackwell Publishing.
32. Öncü, F. (2010). Tarihi Balıkesir Evleri. Balıkesir: TMMOB Mimarlar Odası Publishing.
33. Özgül, Z. ve Ateş, B. (2017). Geleneksel Balıkesir Evlerinin Korunması. Balıkesir 18 Planlama Sorunu, 18 Stratejik Çözüm. Nobel Akademik Publishing. 69-86.
34. Rodwell, D. (2007). Conservation and Sustainability in Historic Cities. Oxford: Blackwell ƒg.
35. Sitemap. (2025). Balıkesir/150'ler. http://www.eskiturkiye.net/3923/balikesir-1950-ler, http://www.eskiturkiye.net/3923/balikesir-1950-ler, Access date: 20.11.2025
36. Tümertekin, E. ve Özgüç, N. (1998). Beşeri Coğrafya: İnsan. Kültür. Mekân. İstanbul: Çantay Publishing.