Coffee Shortage Durıng The Menderes Era: Everyday Lıfe And Polıtıcal Dıscourse

Öz

Coffee shortages during the Republican period evolved beyond being merely economic problems and became symbolic issues that significantly influenced political discourse. Inherited from the Ottoman Empire, coffee culture in Türkiye has represented not only a pattern of consumption but also an integral component of collective memory and everyday life. Consequently, every disruption in access to coffee acquired a broader political significance and became closely associated with the legitimacy of governments. During the Second World War, import restrictions and the constraints of the wartime economy under the administration of İsmet İnönü led to the rationing of coffee, compelling the public to consume substitute beverages made from roasted chickpeas and peas. Although these measures were largely a consequence of wartime conditions, they were strongly criticized by the opposition leader, Adnan Menderes. However, in the 1950s, mounting foreign exchange shortages and persistent trade deficits forced the Menderes government to reintroduce coffee rationing. Ironically, the Democratic Party thus implemented a policy similar to the one it had previously condemned during the wartime years. During the 1957 general elections, the Republican People's Party (CHP) transformed this contradiction into a powerful political metaphor through its campaign slogan, “Coffee is gone; only its name remains as a memory” (Kahve gitti, adı kaldı yadigâr), illustrating how economic crises could undermine the political discourse and credibility of the ruling government. More importantly, the case demonstrates how coffee culture and its long-established place in Turkish society were effectively mobilized as instruments of electoral propaganda. This study aims to examine the interaction between political criticism, governmental discourse, and public perception through the lens of coffee shortages. Employing a qualitative research methodology, it investigates the impact of coffee shortages on political processes and voter behavior in Republican Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• Coffee
• Coffee Shortage
• CHP
• DP
• Adnan Menderes.

Etik Beyan

It is hereby declared that this study was conducted in accordance with scientific and ethical principles, and that all sources consulted and utilized during its preparation have been properly acknowledged in the references.

MENDERES DÖNEMİNDE KAHVE KITLIĞI: GÜNDELİK HAYAT VE SİYASAL SÖYLEM

Öz

Cumhuriyet Döneminde kahve kıtlıkları, ekonomik sorunların ötesinde siyasal söylemi etkileyen sembolik bir meseleye dönüşmüştür. Osmanlı’dan devralınan kahve kültürü, Türkiye’de yalnızca bir tüketim alışkanlığı değil, toplumsal hafızanın ve gündelik yaşamın önemli bir parçasıdır. Bu nedenle kahveye erişimde yaşanan her aksama, iktidarların meşruiyeti bağlamında güçlü bir anlam üretmiştir. II. Dünya Savaşı yıllarında İsmet İnönü döneminde uygulanan ithalat kısıtlamaları ve savaş ekonomisi şartları nedeniyle kahve karneyle dağıtılmış, halk nohut ve bezelye gibi ikame ürünlerle kahve yapmak zorunda kalmıştır. Bu uygulamalar, savaş koşulları içinde değerlendirilse de muhalefet lideri Adnan Menderes tarafından eleştirilmiştir. Ancak 1950’li yıllarda artan döviz sıkıntısı ve dış ticaret açıkları nedeniyle Menderes hükûmeti de kahveyi karneyle dağıtmak zorunda kalmıştır. Böylelikle savaş yıllarında kahveyi karneyle vermekle eleştirdiği uygulamanın benzerini kendisi de hayata geçirmiştir. CHP’nin 1957 seçimlerinde DP döneminde yaşanan kahve kıtlığına yönelik olarak kullandığı “Kahve gitti, adı kaldı yadigâr” sloganı, bu çelişkiyi siyasal bir metafora dönüştürmüş ve ekonomik krizin iktidar söylemini nasıl zayıflatabildiğini göstermiştir. Zira halkın kahve kültürü ve geleneğinin seçim propagandalarında nasıl etkili bir siyasal propaganda aracı haline geldiği de görülmüştür. Bu çalışmanın amacı, kahve kıtlıkları üzerinden siyasal eleştiri, iktidar söylemi ve toplumsal algı arasındaki etkileşimi ortaya koymaktır. Nitel araştırma yönteminin uygulandığı bu araştırmada, kahve kıtlığının seçmen davranışları ve siyasal süreçler üzerindeki etkisi ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kahve
• Kahve Kıtlığı
• CHP
• DP
• Adnan Menderes

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Akşam, 12 Ekim 1957.
2. Aydemir, Şevket Süreyya, Menderes’in Dramı, Remzi kitabevi İstanbul, 1993.
3. Bengi, D. ve Zat, E. (2023). 100. Yılında Cumhuriyetin Popüler Kültür Haritası 2, Yapı kredi yayınları, İstanbul, 2023.
4. Cumhuriyet, 18 Şubat 1941.
5. Cumhuriyet, 2 Ocak 1946.
6. Cumhuriyet, 14 Nisan 1955.
7. Cumhuriyet, 17 Kasım 1955.
8. Cumhuriyet, 9 Ağustos 1956.

9. Cumhuriyet, 17 Kasım 1957.
10. Cumhuriyet, 15 Eylül 1960.
11. Çavdar, Tevfik, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi 1950-1995, İmge kitabevi yayınları, Ankara, 1996.
12. Çevik, Zeki, II. Dünya Savaşı Yıllarında kahve ihtikarının Balıkesir’e Yansımaları. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. (Özel sayı), 2012.
13. Dolmuş, 1 Kasım 1956.
14. Eroğul, Cem, (1998). Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, İmge kitabevi yayıncılık, İstanbul, 1998.
15. Eser, Büşra, Developıng A Taste For Coffee: Specıalty Coffee Shops In Istanbul. (Yayımlanmamış yüksek Lisans tezi), İstanbul Şehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2019.
16. İkdam, 6 Birincikanun 1940.
17. İkdam, 8 Birincikanun 1940.
18. İşçi Yiğit, Hilal ve Engin, Vahdettin, “Türk-Yunan İlişkilerinde Mutfak Savaşları: Gastromilliyetçilik Bağlamında Türk Kahvesinin Yunan kahvesine Dönüştürülmesi”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 54, 2025.
19. Karpat, Kemal, Türk Siyasi Tarihi, Timaş yayınları, İstanbul, 2021.
20. Lewis, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Arkadaş yayınevi, Ankara, 2021.
21. Milliyet, 1 Mart 1955.
22. Milliyet, 12 Ekim 1957.
23. Milliyet, 27 Haziran 1956.
24. Narin, Atilla, ve Semih Yıldırım, Türk kahvesi atlası, Hümanist yayınları, İstanbul, 2023.
25. Teziç, Erdoğan, 100 Soruda Siyasi Partiler Partilerin Hukuki Rejimi ve Türkiye’de Partiler, Gerçek yayınevi, İstanbul, 1976.
26. Timur, Timur, Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş, İmge kitabevi yayınları, Ankara, 2020.
27. Tunaya, Tarık Zafer, Batılılaşma Hareketleri III, Cumhuriyet kitapları yayıncılık, İstanbul, 1999.
28. Tuncer, Hüner, Menderes’in Dış Politikası, Kaynak yayınları, İstanbul, 2013.
29. Uyar, Hakkı, Demokrat Parti İktidarında CHP, Doğan kitap yayıncılık, İstanbul, 2017.
30. Ünlü, Muttaki, 1957 Genel Seçimlerinde DP, CHP, CMP ve HP’nin Seçim Kampanyalarının İdeolojik Analizi, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya, 2022.
31. Vakit, 8 Ocak 1946.
32. Vatan, 25 Ekim 1957.