Türkçe Sözlük’te tut- Fiiliyle Kurulan Anlamca Kaynaşmış ve Deyimleşmiş Birleşik Fiillerin Söz Dizimsel İstemi

Yıl 2025, Sayı: 80 , 57 - 84 , 23.12.2025

Sıla Gen Kaya

https://doi.org/10.32925/tday.2025.136

https://izlik.org/JA87XE35DR

Öz

Anlamca kaynaşmış ve deyimleşmiş birleşik fiillerin kendi içerisinde bir istem yapısı vardır. Bu inceleme, tut- fiili ile oluşturulan anlamca kaynaşmış ve deyimleşmiş birleşik fiillerin söz dizimsel istem yapısını ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Tut- fiili, Türkiye Türkçesinde kullanım sıklığı yüksek, çok anlamlı fiillerden biridir. Fiilin Türkçe Sözlük’te (2011) 47 farklı anlamı bulunmaktadır. İstem yani fiil tamlayıcıları, fiillerin çok anlamlılık kazanmalarındaki önemli etkenlerden biri olarak kabul edilir. Çok anlamlılık, söz varlığının gelişmesine önemli ölçüde katkı sunar. Fiillerin çok anlamlılık kazanmasında etkili olan unsurlardan biri de söz dizimsel istem yapısıdır. Fiilin tamlayıcısının değişmesi anlamının değişmesine sebep olurken, fiilin kazandığı yeni anlamlar da istem yapısının değişmesine neden olur. Çalışmanın örneklemini Türkçe Sözlük’te tut- fiili ile kurulan anlamca kaynaşmış ve deyimleşmiş birleşik fiiller oluşturmuştur. Başı tut-, çenesini tut-, iş tut- örnekleri bu fiille kurulan anlamca kaynaşmış ve deyimleşmiş birleşik fiillerden yalnızca birkaçıdır. Birleşik fiil ile istem kavramı üzerinde durulduktan sonra Türkçe Sözlük’te yer alan tut- fiili ile kurulmuş anlamca kaynaşmış ve deyimleşmiş birleşik fiillerin dökümü ve tanımı verilmiş; söz konusu birleşikler söz dizimsel istem yapısı bakımından incelenmiştir. İsim unsuru ile fiil unsurunun araya başka öge giremeyecek biçimde bitişmesini ifade eden geçişme olgusunun anlamca kaynaşmış ve deyimleşmiş birleşik fiillerin oluşumu ve istem yapısına etkisi üzerinde durulmuş; dost tut-, vatan tut- gibi birleşikler dolayısıyla Türkçenin cümlede ikinci bir nesneyi kabul edip etmediği tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

anlamca kaynaşmış ve deyimleşmiş birleşik fiiller , istem , söz dizimsel istem , tut- fiili

Syntactic Valency of Semantically Fused and Idiomatised Compound Verbs Formed with the Verb tut- in Türkçe Sözlük

https://izlik.org/JA87XE35DR

Öz

Semantically fused and idiomatised compound verbs have a valency structure within themselves. This analysis aims to reveal the syntactic features based on the valency of semantically fused and idiomatised compound verbs formed with the verb tut-. The verb tut- is one of the polysemous verbs with a high frequency of use in Turkish. According to Türkçe Sözlük (2011), the verb has 47 different meanings. Valency, that is the verb’s complements, is considered as one of the important factors in the polysemy of verbs. Polysemy contributes significantly to the development of vocabulary. One of the factors that are effective in the polysemy of verbs is the structure of syntactic valency. Changes in a verb’s complements can lead to changes in its meaning, the new meanings that the verb gains may also cause a change in its valency structure. The study sample consisted of semantically fused and idiomatised compound verbs formed with the verb tut- in Türkçe Sözlük. Various views on compound verbs are discussed; an inventory of the semantically fused and idiomatised compound verbs, which are formed with the verb tut-, together with their definitions in Türkçe Sözlük is given; the compounds are examined in terms of their syntactic valency structures. The effect of incorporation on the constitution and valency of semantically fused and idiomatised compound verbs is emphasised; it is also discussed whether Turkish syntax permits the use of a second object in the sentence due to some compounds such as dost tut-.

Anahtar Kelimeler

semantically fused and idiomatised compound verbs , valency , syntactic valency , verb tut-

Kaynakça

• Aksan, Y., Aksan, M., Koltuksuz, A., Sezer, T., Mersinli, Ü., Demirhan, U.U., Yılmazer, H., Atasoy, G., Öz, S., Yıldız, İ. & Kurtoğlu, Ö. (2012).
• Construction of the Turkish National Corpus (TNC). Proceedings of the Eighth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2012) içinde (s. 3223–3227). European Language Resources Association. http://www.lrec-conf.org/proceedings/lrec2012/papers.html
• Aydın Özkan, I. (2018). Evrensel dilbilgisi ve Türkçede istem. Gece.
• Aydın Özkan, I. (2023). Türk dillerinde nesne geçişmesi. Türkbilig, 2023(46), 197–205.
• Banguoğlu, T. (2004). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu.
• Bilgegil, K. (1984). Türkçe dilbilgisi. Dergâh.
• Chafe, W. L. (1970). Meaning and the structure of language. University of Chicago Press.
• Deny, J. (1941). Türk dili grameri. İstanbul Maarif Matbaası.
• Dilmen, İ. N. (1930). Türkçe gramer. Kanaat Kütüphanesi.
• Dizdaroğlu, H. (1976). Tümcebilgisi. Türk Dil Kurumu.
• Doğan, N. (2011). Türkiye Türkçesi fiillerinde isteme göre anlam değişiklikleri (Tez No. 300501) [Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Doğan, N. (2015). Türkçe çift nesneli bir dil midir? Turkish Studies, 10(8), 919–940. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8185
• Ediskun, H. (1999). Türk dilbilgisi sesbilgisi – biçimbilgisi – cümlebilgisi. Remzi Kitabevi.
• Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak.
• Gabain, A. von (1953). Türkçede fiil birleşmeleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 1, 16–28.
• Gencan, T. N. (1979). Dilbilgisi. Türk Dil Kurumu.
• Gülsevin, S. (2011). Geçişli fiillerle kurulmuş “deyimleşmiş birleşik fiiller”in yüklem olduğu cümlelerde nesne meselesi. Turkish Studies, 6(1), 1181–1185. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.2014
• Hacıeminoğlu, N. (1991). Türk dilinde fiiller. Kültür Bakanlığı.
• Hatiboğlu, V. (1972). Türkçenin sözdizimi. Türk Dil Kurumu.
• Helbig, G. & Schenkel, W. (1991). Wörterbuch zur Valenz und Distribution deutscher Verben. De Gruyter.
• İmer, K., Kocaman, A. & Özsoy, S. (2011). Dilbilim Sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Kahraman, T. (1996). Çağdaş Türkiye Türkçesindeki fiillerin durum ekli tamlayıcıları. Türk Dil Kurumu.
• Karaağaç, G. (2012). Türkçenin dil bilgisi. Akçağ.
• Karahan, L. (1997). Fiil-tamlayıcı ilişkisi üzerine. Türk Dili, (549), 209–213.
• Karahan, L. (1999). Türkçenin söz dizimi. Akçağ.
• Karahan, L. (2008). Türkçenin söz dizimi (2. bs.). Akçağ.
• Kemal, Y. (2008). İnce Memed 3. Yapı Kredi.
• Korkmaz, Z. (1998). Türkçede birleşik fiiller ve anlam kaymaları. Türk Dili, (559), 3–14.
• Korkmaz, Z. (2007a). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
• Korkmaz, Z. (2007b). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu.
• Kornfilt, J. (1997). Turkish. Routledge.
• Kuribayashi, Y. (1990). Sözdizimsel sözcük birleşmesi. A. S. Özsoy ve H. Sebüktekin (Ed.), IV. Dilbilim Sempozyumu bildirileri 17-18 Mayıs 1990 içinde (s. 41–46). Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Müller, E. (2000). Valence and phraseology in stratificational linguistics. D. G. Lockwood, P. H. Fries & J. E. Copeland (Eds.), Functional approaches to language, culture and cognition içinde (s. 3–21). John Benjamins Publishing.
• Tesnière, L. (2015). Elements of structural syntax (T. Osborne & S. Kahane, Çev.). John Benjamins Publishing. (Orijinal eserin yayımlanma tarihi 1959).
• Lewis, G. (2001). Turkish grammar (2nd ed.). Oxford University Press.
• Özkan, A. (1999). Türkçede fiil tamlayıcı ilişkisi ve fiillerin istem değiştirmesi. Arayışlar İnsan Bilimleri Araştırmaları, 1, 125–143.
• Özmen, M. (2013). Türkçenin sözdizimi. Karahan.
• Öztürk, D. (2018). Türkiye Türkçesinde anlamca kaynaşmış-deyimleşmiş birleşik fiiller. Türk Dil Kurumu.
• Subaşı Uzun, L. (1991). Deyimleşme ve Türkçede deyimleşme dereceleri. Dilbilim Araştırmaları, 2, 29–39.
• Tahir, K. (2009). Esir şehrin mahpusu. İthaki.
• Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük (11. bs.).
• Uzun, N. E. (1997). Türkçe eylemlerde çokanlamlılık ve rol kuramı. Dil Dergisi, 51, 5–20.
• Yener, M. L. (2015). “Anlamca kalıplaşmış birleşik eylemler”e yapısalcı bir bakış. Dil Araştırmaları, 9(17), 179–197.