Türkçede Alış- Fiili Üzerine

Öz

Al- Türkçede en çok türeve ve anlam çeşitliliğine sahip olan eylemlerden biridir. Yazıtlarda alın- ve altız-, Eski Uygur Türkçesinde ek olarak alınç, alınçlıg, alınçu, alıl-, alım, alış-, alsık-, altur- vb. pek çok türevine rastlanır. Bazı türevleri tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinde sık sık mecazlaşır: alım, alımlı, aldır-, alın- vb. Eski Türkçede “karşılıklı almak” anlamlı alış- eylemin en dikkat çekici türevlerinden biridir. Eski Uygur metinlerinde sadece öç kek alış-, alışdur- biçiminde tanıklanır. 9 ve 10. yüzyıllara tarihlendirilen Dunhuang el yazmaları içerisinde HamTouen 16 numaralı metinde ise eylemin alışıg biçimi “evcil, uysal” anlamında bir atasözünde geçer, alış- eyleminin bu anlamda başka bir tanığına rastlanmaz. Eylem, Anadolu sahasında 14. yüzyıldan itibaren “evcilleşmek, uyum sağlamak” gibi anlamlarla mecazlaşır. Bu mecazlaşma çağdaş Türk lehçelerinden Karaim, Kumuk, Kırım Tatar Türkçesinde de tanıklanır. Tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinde “alışmak, uyum sağlamak, evcilleşmek” manasında farklı sözlere rastlansa da ögrenen yaygın eylemdir. Anadolu sahasında bir süre kullanımı sürer ve yerini Arapçadan alıntılanan ‘âdet sözüne (‘âdet et-/edin-, ‘âdet ol-, ‘âdet kıl- vb.) bırakır. Osmanlı Türkçesinde “alışmak, evcilleşmek” manasıyla yaygınlaşan eylemin “tutuşmak, yanmak” anlamı da bu dönemle ilişkilendirilir. Ayrıca bu dönemde alış- eyleminin Târîh-i Âl-i Osmân (16. yy.) adlı eserde Eski Türkçedeki temel anlamıyla “karşılıklı almak” şeklinde kullanılması ve yine aynı yüzyıla ait Revnak-ı Bustan adlı eserde toprağı alışdur- “toprağı ehlileştirmek” anlamı ile kullanılması dikkat çeker. Bu çalışmada alış- eylemi, kullanım ve mecazlaşmaları, “alışmak, evcilleşmek” anlamlı diğer sözlere de başvurularak tarihî ve çağdaş Türk lehçeleriyle mukayese edilerek incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türkçe
• Eski Uygurca
• anlam bilimi
• söz varlığı
• tarihsel dil bilimi
• alış-
• alışıg

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Analysing the Verb of Alış- in Turkic

Öz

One of the prevalent verbs with the most derivatives and semantic diversity in Turkish is al-. Numerous derivatives such as alın-, altız-, and in Old Uighur Turkic alınç, alınçu, alım, alsık- etc. are taken into consideration. Some derivatives of the verb al- are frequently used metaphorically in old and contemporary Turkic dialects: alımlı, aldır-, alın- etc. One of the most notable derivatives of the verb is the Old Turkic derivative alış-, meaning “to take reciprocally” attested in Old Uighur texts only in the forms öç kek alış-/alışdur-. In the Dunhuang manuscripts, verb appears in a proverb meaning “tame, docile”. In Anatolia, from the 14th century onwards, the verb became metaphorical, meaning “to become domesticated”. This metaphorical usage is also attested in the contemporary Turkic dialects of Karaim, Kumyk and Crimean Tatar. In old and contemporary Turkic dialects, the most common verb meaning “to get used to” is öğren-. Its usage pursues for a time in Anatolia before being replaced by the Arabic loanword ‘âdet. In Ottoman Turkish, the meaning of the verb, which became widespread with the meaning of “to become accustomed” is also associated with the meaning of “to catch fire” from this period. Furthermore, it is noteworthy that during this period, the verb alış- was used in the Târîh-i Âl-i Osmân with its basic meaning of “to take” in Old Turkic, and again used in the work Revnak-ı Bustan, with the meaning “to tame the soil”. In this study, the verb alış-, its usage and figurative meanings will be examined by comparing it with old and contemporary Turkic dialects, with reference to other words meaning “to become accustomed”.

Anahtar Kelimeler

• Old Turkic
• Old Uighur
• semantics
• vocabulary
• historical linguistics
• alış-
• alışıg

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Ağca, F. (2021). Dillik ölçütlere göre Eski Uygurca metinlerin tarihlendirilmesi. Türk Dil Kurumu.
2. Akar, A. (2016). Gelibolulu Mustafa ‘Âlî: Mirkâtü’l-cihâd (Dil incelemesi-metin-dizin). Türk Dil Kurumu.
3. Akdoğan, Y. (1999). Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine büyük sözlük.Beşir.
4. Akdoğan, Y., & Kutsal, N. (2019). Ahmedî: İskendernâme. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
5. Arat, R. R. (1991). Yusuf Has Hâcib: Kutadgu bilig I: Metin. Türk Dil Kurumu. Arıkoğlu, E. (2005). Örnekli Hakasça-Türkçe sözlük. Akçağ.
6. Ata, A. (1997). Nāsırü’d-dīn bin Burhānü’d-dīn Rabgūzī: Kısasü’l-enbiyā (Peygamber kıssaları), I-II. Türk Dil Kurumu.
7. Bang, W., & Gabain, A. (1929). Türkische Turfantexte II A (Türkçe Turfan Metinleri II A). SBAW.
8. Baskakov, N. A., Szapszal, S. B., & Zayaczkowski, A. (1974). Slownik Karaimsko-Rosyjsko-Polski. Wydawnictwo Russkij Jazyk.

9. Bayniyazov, A., Bayniyazova, J., & Koç, K. (2021). Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
10. Canpolat, M. (2018). Behcetü’l-hadâik fî mev’izati’l-halâik. Türk Dil Kurumu. Canpolat, M., & Önler, Z. (2007). İshâk bin Murâd: Edviye-i müfrede (metin-sözlük). Türk Dil Kurumu.
11. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. Clarendon Press.
12. Ekmen, B. C. (2024). Eski Türkçede kalıplaşmış dil birimleri (Edimbilimsel bir inceleme) (Tez No. 867349) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Ercilasun, A. B. (2021). Bengü il tuta olurtaçı sen. Köl Tigin-Bilge Kağan-Tunyukuk anıtları. Dergâh.
14. Ercilasun, A. B., & Akkoyunlu, Z. (2015). Kâşgarlı Mahmud: Dîvânu Lu-gâti’t-Türk (Giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). Türk Dil Kurumu.
15. Erdağı Doğuer, B. (2013). Hekim Bereket: Tuḥfe-i mübārizi (Metin-sözlük). Türk Dil Kurumu.
16. Erdal, M. (1991). Old Turkic word formation: A functional approach to the lexicon I-II . Harrassowitz.
17. Erdal, M. (2008). Uigurica from Dunhuang. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 51(2), 251–257.
18. Erdal, M. (2022). Eski Uygurcanın fiil varlığı. Beşbalıklı Şingko Tutung Anısına Uluslararası Eski Uygurca Çalıştayı bildirileri (4–6 Haziran 2021) içinde (s. 137–145). Türk Dil Kurumu.
19. Gürsoy Naskali, E., & Duranlı, M. (2019). Altayca-Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu.
20. Güzel, A. (2021). Şehzâde Alaâddin Gaybî: Kaygusuz Abdâl külliyatı (Hayatı-e-serleri-metin sözlük-kaynaklar). Türk Dil Kurumu.
21. Hamilton, J. (1986). Manuscrits ouïgours du IX–X siècle de Touen-Houang. Peeters.
22. İnan, G. (2019). Matrakçı Nasuh: Târîh-i Âl-i Osmân. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
23. Karayazı, N. (2013). Ahmed Yârî: Yârî dîvânı. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
24. Kaya, C. (1994). Uygurca Altun Yaruk (Giriş-metin ve dizin). Türk Dil Kurumu.
25. Koç, K., Bayniyazov, A., & Başkapan, V. (2019). Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
26. aşkaraoğlu, S. (2023). Kırım Tatar Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu. Meninski, F. (2000). Tesaurus linguarum orientalium Turcicae (S. Stachowski, & M. Ölmez, Haz.). Simurg.
27. Nadalyayev, V., Nasilov, D. M., Tenişev, E. R., & Şçerbak, A. M. (1969). Drevnet-yurkskiy slovar. Nauka.
28. Nalbant, M. V. (2016). IX-XI. yüzyıllar arası Türk dünyası atasözleri üzerine bir değerlendirme. M. Sarıca ve B. Sarıca (Ed.), Dil bilimleri kültür ve edebiyat içinde (s. 102–128). Padam.
29. Necip, E. N. (2013). Yeni Uygur Türkçesi sözlüğü (İ. Kurban, Çev.). Türk Dil Kurumu.
30. Ölmez, M. (2009). Tuva Atasözlerinden seçmeler. Sibirische Studien, Sibirya İncelemeleri, 4(1), 51-128.
31. Ölmez, M. (2020). Ebulgazi Bahadır Han: Şecereyi Terākime. Türk Dil Kurumu. Öner, M. (2025). Kazan-Tatar Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
32. Önler, Z. (2000). Revnak-ı bustan . Türk Dil Kurumu.
33. Özçelik, S. (2016a). Dede Korkut (Dresden nüshası) I: Giriş, notlar. Türk Dil Kurumu.
34. Özçelik, S. (2016b). Dede Korkut (Dresden nüshası) II: Metin, dizin. Türk Dil Kurumu.
35. Özmen, M. (2002). Ahmed-i Dâ’î divanı (Metin-gramer-tıpkıbasım). Türk Dil Kurumu.
36. Özşahin, M. (2017). Başkurt Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu. Pekacar, Ç. (2011). Kumuk Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
37. Polat, Ü. (2024). Eski Türkçe al-, altur-, altız- üzerine. N. N. Telitsin (Haz.), Actual problems of Turkic studies III içinde (s. 162–177). Department of Turkic Philology of Saint Petersburg State University.
38. Radloff, W. (1893). Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialekte I (1893), II (1899), III (1905), IV. (1911). St. Petersburg.
39. Röhrborn, K. (1977). Sprachmaterial der vorislamischen türkischen texte aus Zentralasien Lieferung: a-agrıg. Franz Steiner Verlag.
40. Sağol Yüksekkaya, G. (1993). Harezm Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi (Giriş-metin-sözlük) (Tez No. 25875) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
41. Sağol Yüksekkaya, G. (2002). A word from Old Uyghur to the present Alıg. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 75(3), 391–404.
42. Sertkaya, O. F. (1983). Eski Türk atasözleri üzerine. Şükrü Elçin armağanı içinde (s. 275–291). Hacettepe Üniversitesi.
43. Soyer, A. (2023). Dunhuang Mağarası’nda bulunmuş 9. ve 10. yüzyıla ait Eski Uygurca el yazmaları (Giriş-metin-çeviri-dizin-tıpkıbasım) (Tez No. 809911) [Doktora tezi, Düzce Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
44. Şçerbak, A. (2016). Türk dillerinin karşılaştırmalı şekil bilgisi üzerine denemeler (Fiil) (Y. Karasoy, N. Hacızade, & M. Gülmez, Çev.). Türk Dil Kurumu.
45. Şirin, H. (2020). Eski Türk Yazıtları söz varlığı. Türk Dil Kurumu. Tavkul, U. (2020). Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
46. Toparlı, R. (2000). Ahmet Vefik Paşa: Lehce-i Osmânî. Türk Dil Kurumu. Toparlı, R. (2017). İrşâdü’l-mülûk ve’s-selâtin. Türk Dil Kurumu.
47. Toparlı, R., Vural, H., & Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
48. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Alışmak. Köken Bilgisi sözlüğü (Deneme sürümü). 15 Şubat 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
49. Türk Dil Kurumu. (t. y. b). Alınmak. Güncel Türkçe Sözlük. 10 Şubat 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
50. Türk, V. (2014). Türkçede alışmak anlamlı kelimeler yapıları ve anlam ilişkileri.
51. Türük, Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, (3), 1–5.
52. Uygur, C. (2019). Karakalpak Türkçesi sözlüğü (Karakalpakça-Türkçe Sözlük). Türk Dil Kurumu.
53. Wilkens, J. (2021). Eski Uygurcanın el sözlüğü. Universitätsverlag Göttingen.
54. Yaman, E., & Mahmud, N. (1998). Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi karşılıklar kılavuzu. Türk Dil Kurumu.
55. Yavuzarslan, P. (2010). Şemseddin Sami: Kamus-ı Türkî. Türk Dil Kurumu.
56. Yetiş, K. (2017). Ahmet Midhat Efendi: Acâyib-i âlem. Türk Dil Kurumu.
57. Yılmaz, E., Demir, N., & Küçük, M. (2013). Sa’lebī: Kısas-ı enbiyā. Türk Dil Kurumu.
58. Yudahin, K. (1998). Kırgız sözlüğü (A. Taymas, Çev.). Türk Dil Kurumu.
59. Yurtsever, M. (2025). Mahmûd Nâsıh: Sübhatü’s-sâlikîn II. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
60. Yüce, N. (2014). Ebu’l-kasım Carullah Mahmud bin Omar bin Muhammed bin Ahmed ez-Zamahşarî el-Harizmî: Mukaddimetü’l-edeb, Hârizm Türkçesi ile tercümeli Şuşter nüshası (Giriş, dil özellikleri, metin, indeks). Türk Dil Kurumu.