Muhammed Avvâme’nin Hadisçiliği: İbn Hacer’in Takrîbü’t-Tehzîb’deki Cerh-Taʿdîl Mertebelerine Dair Tahlil ve Tenkitleri Işığında Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 191 - 216, 30.12.2025

Abdurrahman Yılmaz

https://doi.org/10.33460/beuifd.1766010

Öz

Öz: Muhammed Avvâme (d. 1940), hadis ilminin günümüzde önde gelen isimlerinden biri olup klasik hadis mirasıyla derin bağını korurken bu mirası ilmî usuller çerçevesinde yeniden değerlendirme çabasıyla temayüz eden bir yaklaşıma sahiptir. Onun bu ilmî tavrı, yalnızca geçmişin birikimini nakletmekle sınırlı kalmayıp aksine klasik literatürü eleştirel bir bakış açısıyla yeniden okuma, metodolojik tutarlılık açısından sorgulama ve çağdaş hadis araştırmalarının ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde yeniden yorumlama gayretini de bünyesinde barındırmaktadır. Bu yaklaşımın en belirgin örneklerinden biri, İbn Hacer el-ʿAskalânî’nin (ö. 852/1449) Takrîbü’t-Tehzîb adlı eseri üzerine yazdığı mukaddimede ortaya çıkmaktadır. Takrîb, hadis râvîlerinin güvenilirlik derecelerini belirlemek amacıyla geliştirilmiş on iki dereceli cerh-taʿdîl sistematiğini, yoğun biyografik bilgilerin özetlenmiş hâliyle sunmaktadır. İbn Hacer, bu eseriyle, Tehzîbü’t-Tehzîb’de yer alan geniş hacimli malzemeyi kısa ve öz hükümler şeklinde yeniden düzenlemiş; böylece hem klasik cerh-taʿdîl terminolojisini sistematik bir bütünlük içinde işlemiş hem de pratik kullanım imkânını artırmıştır. Bu eserle İbn Hacer, râvîlerin adalet, zabt ve ahlâkî bütünlük gibi temel niteliklerini dikkate alan metodik bir derecelendirme modeli ortaya koymuş; böylece hadislerin sıhhat değerlendirmesinde kullanılabilecek standart bir referans çerçevesi geliştirmiştir. Bu çaba, klasik hadis tenkit geleneğinde bütünlük ve sistematiklik arayışının önemli bir aşamasını temsil etmektedir. Avvâme, mukaddimede yaptığı değerlendirmelerde, Takrîb’in hadis ilmi içerisindeki seçkin yerini teslim etmekle birlikte bu derecelendirmenin hem teorik çerçevesini hem de uygulamadaki yansımalarını eleştirel bir gözle yeniden ele almaktadır. Ona göre, eserde kullanılan terminoloji, büyük ölçüde önceki hadis otoritelerinden alınan lafızlardan oluşmakla birlikte yer yer İbn Hacer’in şahsî ictihâdını, tercihini ve sentezini de yansıtmaktadır. Bu durum, Takrîb’in salt bir özet olmanın ötesine geçtiğini, müellifin metodolojik tercihlerini ve ilmî tavrını ortaya koyan bir eser olduğunu açıkça göstermektedir. Avvâme, özellikle dokuz cerh-taʿdîl derecesine ilişkin yaptığı ayrıntılı analizlerde, her bir mertebenin tanımını, terminolojik bağlamını, klasik literatürdeki karşılıklarını ve pratikteki kullanım biçimlerini ayrı ayrı incelemektedir. Bu tahlillerinde teorik tasnif ile fiilî uygulama arasındaki uyuşmazlıklara işaret ederek eserin mutlak bir otorite olarak algılanmasına karşı bağlamsal, eleştirel ve metodolojik bir okuma önermektedir. Ayrıca terminolojik süreklilik, kaynaklar arası tutarlılık, lafızların anlam alanları ve uygulamadaki yansımaları gibi unsurları dikkate alan bir yaklaşımın gerekliliğini vurgulamaktadır. Bu makale, Avvâme’nin söz konusu tahlil, tespit ve tenkitlerini esas alarak onun hadis ilmindeki konumunu ve klasik hadis metinlerini yeniden değerlendirme yaklaşımını analitk bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, ilk olarak Takrîb’in cerh-taʿdîl sistematiğini tarihsel ve metodolojik çerçevede ele almakta; ardından Avvâme’nin tespitlerini, eleştirilerini ve önerilerini sistematik biçimde ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, Avvâme’nin yaklaşımının, klasik hadis tenkit mirasını ilmî disiplinlerin analitik duyarlılığıyla yeniden okumaya imkân verdiğini göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma iki temel katkı sunmayı amaçlamaktadır. İlk olarak, İbn Hacer’in cerh-taʿdîl sisteminin daha derinlikli, bağlamsal ve terminolojik açıdan tutarlı bir biçimde anlaşılmasına katkı sağlamayı hedeflemektedir. İkinci olarak ise modern hadis araştırmalarında klasik metinlere yönelik yaklaşımların nasıl yeniden değerlendirilebileceğine dair eleştirel ve yapıcı bir tartışma zemini oluşturmayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle makale, klasik hadis tenkidi ile çağdaş akademik metodoloji arasında köprü kurmayı ve cerh-taʿdîl ilmine dair daha bilinçli, bağlamsal ve sorgulayıcı bir perspektif geliştirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Cerh-taʿdîl , İbn Hacer el-ʿAskalânî , Takrîbü’t-Tehzîb , Muhammed Avvâme.

The Hadith Scholarship of Muḥammad ʿAwwāmah: An Examination in Light of His Analysis and Critique of the Jarḥ–Taʿdīl Ranks in Ibn Ḥajar’s Taqrīb al-Tahdhīb

Öz

Abstract: Muhammad ʿAwwāmah (b. 1940), one of the prominent contemporary scholars of ḥadīth, represents an approach that preserves the deep connection with the classical ḥadīth heritage while at the same time critically re-evaluating this legacy within the framework of modern scholarly methodology. His intellectual stance is not confined to the mere transmission of the accumulated tradition; rather, it embodies an effort to reread the classical literature with a critical lens, to interrogate its methodological coherence, and to reinterpret it in ways that address the needs of contemporary ḥadīth scholarship. A particularly significant example of this approach appears in his introduction to Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī’s (d. 852/1449) Taqrīb al-Tahdhīb. This work, Taqrīb, presents a twelve-tiered system of jarḥ–taʿdīl (discrediting and accrediting ḥadīth transmitters), designed to classify transmitters according to their reliability, while condensing the extensive biographical data found in Ibn Ḥajar’s larger work, Tahdhīb al-Tahdhīb, into a more concise and practically usable format. Through this methodological effort, Ibn Ḥajar aimed to establish a standardized reference framework for evaluating the trustworthiness of transmitters based on key qualities such as integrity, precision, and moral uprightness. This endeavor marks a pivotal stage in the pursuit of coherence and systematic rigor within the classical ḥadīth criticism tradition. In his introduction, ʿAwwāmah acknowledges the scholarly significance of Taqrīb but also subjects its classificatory framework and practical applications to critical scrutiny. He observes that while much of the terminology employed in Taqrīb is drawn from earlier ḥadīth authorities, certain expressions reflect Ibn Ḥajar’s personal reasoning, methodological preferences, and interpretive synthesis. This indicates that Taqrīb is not merely a mechanical abridgment but rather a work that reveals the author’s intellectual agency and methodological orientation. Of particular importance are ʿAwwāmah’s detailed analyses of the nine principal jarḥ–taʿdīl levels. In these examinations, he dissects the definitions, terminological nuances, classical precedents, and practical implications of each level individually. By highlighting tensions between theoretical classifications and actual applications, ʿAwwāmah calls for a contextualized, critical, and methodologically rigorous reading of Taqrīb, resisting tendencies to treat the work as an unquestionable authority. Furthermore, he emphasizes the need for a more nuanced approach that accounts for terminological continuity, cross-source consistency, semantic scope, and historical layers of interpretation. This study places ʿAwwāmah’s critiques and analyses at its center, aiming both to elucidate his methodological contributions and to reassess the jarḥ–taʿdīl system within its historical and intellectual contexts. The article first explores the classificatory framework of Taqrīb, then systematically examines ʿAwwāmah’s critical observations, methodological interventions, and interpretive proposals. The findings demonstrate that ʿAwwāmah’s approach enables a re-reading of the classical ḥadīth criticism tradition with the analytical sensitivity of modern academic disciplines. Consequently, this study seeks to offer two main contributions: first, to deepen the contextual and methodological understanding of Ibn Ḥajar’s jarḥ–taʿdīl system; and second, to open a critical and constructive discussion on how classical ḥadīth texts might be re-approached in contemporary scholarship. In this respect, the article aims to build a bridge between classical ḥadīth criticism and modern scholarly methodology, fostering a more nuanced, contextualized, and reflective perspective on the science of jarḥ–taʿdīl.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Jarḥ wa Taʿdīl , Ibn Hajar al-ʿAsqalānī , al-Taqrīb al-Tahdhīb , Muḥammad Awwāmah.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsned. thk. Şu‘ayb el-Arnavût - Âdil Mürşid vd. 50 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
• Abdullah. Muhammed Avvâme’nin Tedribu’r-Râvî Tahkikindeki Hadis İlmi ile İlgili Değerlendirmeleri. İnönü Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.)
• Bekri, Hamza el-. “et-Ta’rif bi’l-Mu’temeri’d-Develi (el-Allame el-Muhaddis Muhammed Avvame ve Cuhudühü’l-Hadisiyye)”. Mecelletü Külliyeti’l-Ulumi’l-İslamiyye: Camiatü’s-Sultan Muhammedi’l-Fatihi’l-Vakfiyye 1 (2020), 431-441.
• Beyler, Muhammet. “Son Dönem İlim Adamlarının Mâna ile Rivayet Konusuna Yaklaşımları: Muhammet Avvâme Örneği = The Approaches of Recent Scholars to Riwaya vi’l-Ma’nâ: The Case of Muhammed Awwamah”. Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi (İHYA) VI/1 (2020), 279-296.
• Çimen, Fatih. “Muhammed Avvâme’nin Cerh ve Ta’dîlin Kabulüne Dair Bazı Değerlendirmeleri = Reviews of Muhammad ‘Awwamah on Acknowledging Invalidation and Validation”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45 (2021), 1-16.
• Eren, Mehmet. Hadis İlminde Rical Bilgisi ve Kaynakları. İstanbul: İSAM Yayınları, 2002.
• Ertaş, Hikmetullah. “Makbûl Hadis”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi XII/1 (2021), 68-98.
• Gül, Recep Emin. “Hadis İlminde Cerh-Ta’dîl Mertebeleri”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlahiyat Tetkikleri Dergisi (İLTED) 43 (2015), 362-386.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. thk. Ebû Abdillâh es-Sûrakî. Haydarâbâd: Cem’iyyetü Dâirati’l-Me’ârifi’l-’Osmâniyye, 1357.
• İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Muhibbüddîn Ebû Sa’îd Ömer b. Ğarâme. 80 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1410.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Tehzîbü’t-Tehzîb. 12 Cilt. Hindistan: Matba’atü’l-Me’ârifi’n-Nizâmiyye, 1326.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. en-Nüket ’alâ Kitâbi’bni’s-Salâh. thk. Rebî’ b. Hâdî Umeyr el-Medhalî. 2 Cilt. Riyâd: Dâru’r-Râye, 1404/1984.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 13 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Ma’rife, 1379/1958.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Nüzhetü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. thk. Nûreddîn ’Itr. Suriye: Matba’atü’s-Sabâh, 3. Basım, 1421/2000.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Takrîbü’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Sûriye: Dâru’r-Reşîd, 1406/1986.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Mukaddimetü İbni’s-Salâh. thk. Nûreddîn ’Itr. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1406/1986.
• Kağıt, Nurullah. “Teorik ve Pratik Yönleriyle Mechûl Râvi = Unknown (Majhul) Narrator with Its Theoretical and Practical Aspects”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi II/1 (2022), 41-86.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 35 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1403/1983.
• Özsoy, Abdulvahap. “Muhammad Awwamah’s Critical of Tadreeb al-Rawi of Reconstruction of a Book = Muhammed Avvâme’nin Tedribu’r-Ravi Tahikiki ya da Bir Kitabın Yeniden İnşası = Tahkîku Muhammed Avvâme li-Tedrîbi’r-Râvî ev İâdetu Binâi Kitâb”. HADITH 2 (2019), 110-129.
• Sancaklı, Hatice. Muhammed Avvâme’nin Hadisçiliği. Yalova: Yalova Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. Fethu’l-muğîs bi-şerhi elfiyeti’l-hadîs. thk. Abdülkerîm b. Abdillâh b. Abdirrahmân Hudayr. 5 Cilt. Riyâd: Mektebetü Dâri’l-Minhâc, 1426.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celaluddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr es-. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevâvî. thk. Muhammed Avvâme. Medine: Dâru’l-Yusr, 2016.
• Yıldız, Fatma. Hicrî İlk Üç Asırda Cehâlet ve Meçhul Râviler. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.