The Possibility of Rationality in the Gap as a Critique of Instrumental Rationality

Abstract

This study explores the possibility of rationality in the gap as a critical framework that reveals the limits of instrumental rationality. Instrumental rationality, as the dominant model explaining human action through the consistent coordination of beliefs and desires, defines rational behavior by the correspondence between means and ends. However, this approach overlooks the ever-present possibility of “acting otherwise,” thereby narrowing the freedom-related dimension of rationality. The tension between determinism and freedom is not merely philosophical but indicates a fundamental problem concerning agency. Rationality in the gap is conceptualized as a discontinuous field where action cannot be entirely determined by ends and where both irrationality and deontological obligations intervene. Drawing on Gaston Bachelard’s “interval of inaction” (intervalle d’inaction) and John R. Searle’s “gap of rational decision,” this framework forms the first systematic attempt to bring together two philosophers from the Continental and analytic traditions around a shared problem. In both thinkers, the “gap” appears as causal discontinuity in action, uncertainty in decision, and a space of freedom. Within this discontinuity, free choice emerges in the tension between irrationality—arising independently of instrumental calculation—and deontological obligation—appearing as normative necessity. The article’s main aim is not to define rationality in the gap as an alternative model to instrumental rationality but to initiate a critical discussion that challenges its conceptual boundaries and allows human action to be rethought beyond them.

Keywords

• History of Philosophy
• Instrumental Rationality
• Rationality in the Gap
• Bachelard
• Searle

Araçsal Rasyonalitenin Eleştirisi Olarak Boşluktaki Rasyonalitenin İmkânı

Öz

Bu çalışma, araçsal rasyonalitenin sınırlarını görünür kılan eleştirel bir çerçeve olarak boşluktaki rasyonalite kavramının imkânını incelemektedir. Araçsal rasyonalite, insan eylemini inançlar ve arzuların tutarlı biçimde düzenlenmesiyle açıklayan hâkim bir model olarak, rasyonel davranışın ölçütünü amaç ile araç arasındaki uygunlukta bulur. Ancak bu yaklaşım, eylemin belirleniminde her zaman mevcut olan “başka türlü davranabilme” olanağını göz ardı eder ve böylece rasyonalitenin özgürlükle ilişkili boyutunu daraltır. Determinizm ile özgürlük arasındaki bu gerilim yalnızca felsefi bir mesele olmayıp, eyleyiciliğin doğasına ilişkin temel bir sorunsalı işaret eder. Bu noktada boşluktaki rasyonalite, eylemin amaçlarla bütünüyle belirlenemediği, fakat irrasyonalitenin ve deontolojik yükümlülüklerin de dâhil olduğu bir kesinti alanı olarak kavramsallaştırılır. Gaston Bachelard’ın “eylemsizlik boşluğu” (intervalle d'inaction) ve John R. Searle’ün “rasyonel karar boşluğu” (gap of rational decision) kavramlarından hareketle geliştirilen bu çerçeve, Kıta felsefesi ile analitik felsefe geleneklerinden gelen iki filozofu aynı sorunsal etrafında buluşturan ilk sistematik çalışmayı oluşturmaktadır. Her iki düşünürde de boşluk, eylemdeki nedensel süreksizlik, karar anındaki belirsizlik ve özgürlük alanı olarak belirir. Bu kesinti alanında özgür seçim, araçsal hesaplamadan bağımsız olarak ortaya çıkan irrasyonalite ile normatif zorunluluk olarak beliren deontolojik yükümlülükler arasındaki gerilimde gerçekleşir. Makalenin temel amacı, boşluktaki rasyonaliteyi araçsal rasyonaliteye karşı alternatif bir model olarak tanımlamaktan ziyade, bu yaklaşımın kavramsal sınırlarını aşındıran ve insan eylemini bu sınırların ötesinde yeniden düşünmeye imkân tanıyan bir eleştirel tartışma başlatmayı teklif eder.

Anahtar Kelimeler

• Felsefe Tarihi
• Araçsal Rasyonalite
• Boşluktaki Rasyonalite
• Bachelard
• Searle

Kaynakça

1. Aristoteles. (2017). Nikomakhos’a Etik (S. Babür, Çev.). BilgeSu Yayıncılık.
2. Aristotle. (1926). The Art of Rhetoric (J. H. Freese, Çev.). William Heinemann.
3. Bachelard, G. (1963). La dialectique de la durée. Les Presses Universitaires de France.
4. Bachelard, G. (2013). Intuition of the Instant (E. Rizo-Patron, Çev.). Northwestern University Press.
5. Bachelard, G. (2021). Sürenin Diyalektiği (E. Sarıkartal, Çev.). Fol Kitap.
6. Bentham, J. (2000). An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Batoche Books.
7. Blau, A. (2021). Defending Instrumental Rationality against Critical Theorists. Political Research Quarterly, 74(4), 1067-1080.
8. Clark, M. (2012). Paradoxes from A to Z. Routledge.

9. Elster, J. (2021). Ekşi Üzümler: Rasyonalitenin Altüst Edilmesi Üzerine Çalışmalar (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları.
10. Gauthier, D. (1986). Morals by Agreement. Clarendon Press.
11. Hampton, J. (1995). Does Hume Have an Instrumental Conception of Practical Reason? Hume Studies, 21(1), 57-74.
12. Hampton, J. (2013). Rationality, practical. İçinde E. Craig (Ed.), Routledge Encyclopedia of Philosophy.
13. Hobbes, T. (2018). Leviathan (S. Lim, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
14. Hooker, B., & Streumer, B. (2004). Procedural and Substantive Practical Rationality. İçinde A. Mele & P. Rawling (Ed.), The Oxford Handbook of Rationality (ss. 57-75). Oxford University Press.
15. Hume, D. (2009). İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme (E. Baylan, Çev.). BilgeSu Yayıncılık.
16. İncetahtacı, Y. (2023). Bir Araçsal Rasyonalite Eleştirisi [Doktora]. Ankara Üniversitesi.
17. Kant, I. (2002). Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi (İ. Kuçuradi, Çev.). Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
18. Kant, I. (2018). Saf Aklın Sınırları Dahilinde Din (S. B. Çağlan, Çev.). Literatürk Academia.
19. Kaplan, M. A. (1976). Means/Ends Rationality. Ethics, 87(1), 61-65.
20. Karaköse, Ö. F. (2025). Rasyonaliteyi Yeniden Düşünmek: Gaston Bachelard ve John R. Searle'ün Perspektifinden Yeni Bir Yaklaşım [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi.
21. Kolodny, N., & Brunero, J. (2023). Instrumental Rationality. İçinde E. N. Zalta & U. Nodelman (Ed.), The Stanford Encylopedia of Philosophy (Spring 2023).
22. Mandeville, B. (1988). The Fable of the Bees: Or Private Vices, Publick Benefits. Liberty Fund.
23. Maslow, A. H. (1943). A Theory of Human Motivation. Psychological Review, 50(4), 370-397.
24. Millgram, E. (1995). Was Hume a Humean? Hume Studies, 21(1), 75-93.
25. Nieswandt, K. (2024). Instrumental Rationality in the Social Sciences. Philosophy of the Social Sciences, 54(1), 46-68.
26. Nozick, R. (1993). The Nature of Rationality. Princeton University Press.
27. Pauer-Studer, H. (2007). Instrumental Rationality versus Practical Reason: Desires, Ends, and Commitment. İçinde F. Peter & H. B. Schmid (Ed.), Rationality and Commitment (ss. 73-104). Oxford University Press.
28. Platon. (2014). Protogoras ya da Sofistler Üstüne (T. Gökçöl, Çev.). İçinde Komisyon (Ed.), Platon Diyalogları (ss. 391-449). Remzi Kitabevi.
29. Raz, J. (2005). The Myth of Instrumental Rationality. The Journal of Ethics and Social Philosophy, 1(1), 1-28.
30. Rescher, N. (1988). Rationality: A Philosophical Inquiry into the Nature and the Rationale of Reason. Clarendon Press.
31. Rignano, E. (1999). The Psychology of Reasoning (W. A. Holl, Çev.). Routledge.
32. Russell, B. (1992). Human Society in Ethics and Politics. Routledge.
33. Searle, J. R. (2001). Rationality in Action. The MIT Press.
34. Searle, J. R. (2005). Akıllar, Beyinler ve Bilim (K. Bek, Çev.). Say Yayınları.
35. Searle, J. R. (2006). What is to be done? Topoi, 25, 101-108.
36. Searle, J. R. (2010). Making The Social World The Structure of Human Civilization. Oxford University Press.
37. Searle, J. R. (2015). Zihin, Dil ve Toplum Gerçek Dünyada Felsefe (A. Tural, Çev.). Litera Yayıncılık.
38. Searle, J. R. (2021). Zihin Kısa Bir Giriş (D. Saraç, Çev.). Albaraka Yayınları.
39. Setiya, K. (2004). Hume on Practical Reason. Philosophical Perspectives, 18(1), 365-389.
40. Simon, H. A. (1983). Reason in Human Affairs. Stanford University Press.
41. Smith, M. (2004). Humean Rationality. İçinde A. R. Mele & P. Rawling (Ed.), The Oxford Handbook of Rationality (ss. 75-93).
42. Wallace, R. J., & Kiesewetter, B. (2024). Practical Reason. İçinde E. N. Zalta & U. Nodelman (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/practical-reason/
43. Way, J. (2013). Instrumental Rationality. İçinde E. Craig (Ed.), Routledge Encyclopedia of Philosophy.
44. Weber, M. (1978). Economy and Society An Outline of Interpretive Sociology (E. Fischoff, H. Gerth, A. M. Henderson, F. Kolegar, & C. W. Mills, Çev.). University of California Press.
45. Weirich, P. (2004). Economic Rationality. İçinde A. Mele & P. Rawling (Ed.), The Oxford Handbook of Rationality (ss. 380-399). Oxford University Press.