Osmanlı Devleti’nde Nusayrîliğin Mezhebî Dönüşümü

Öz

Bu çalışma, 1519-1874 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin Nusayrî topluluklara yönelik politikalarını din-siyaset ilişkisi bağlamında incelemektedir. Nusayrîliğin klasik İslâm Mezhepleri Tarihi literatüründeki Gulât-ı Şîa merkezli tasvirleriyle Osmanlı idarî pratikleri içinde kazandığı konum arasındaki ilişki tarihsel süreklilik ve dönüşüm ekseninde açıklanmıştır. Problemin temelini, klasik kaynaklarda İslâm dışı addedilen bu fırkanın Osmanlı siyasetinde topluma nasıl dâhil edilebilir bir topluluk olarak ele alındığının yeterince araştırılmamış olması oluşturmaktadır. Çalışma bu boşluğu gidermeyi hedeflemiş; mezhebin teolojik kimliği ile devletin düzen, asayiş ve ümmet birliği politikaları arasındaki ilişkiyi karşılaştırmalı biçimde değerlendirmiştir. Araştırmada klasik mezhepler tarihi literatürü, Osmanlı arşiv belgeleri ve modern tarihî kaynaklar birlikte kullanılarak tarihi belgeler ile kaynak kritiğini birleştiren bir yaklaşım benimsenmiştir Klasik literatür mezhebin kavramsal çerçevesini; arşiv belgeleri ise uygulamaya dönük politikaları ortaya koymuştur. Bulgular, Osmanlı idaresinin Nusayrîlere yönelik yaklaşımının, Memlükler döneminden devralınan dinî-dışlayıcı miras üzerine inşa edildiğini; ancak bu mirasın zaman içinde farklı idarî ve siyasî ihtiyaçlara göre yeniden yorumlandığını göstermektedir. Bu çerçevede 16. yüzyılda teolojik dışlama ve özel vergilendirme öne çıkarken, 17. yüzyılda güvenlik ve eşkıyalık söylemi belirleyici olmuş; 18. yüzyılda taşra maliyesi ve yerel güç dengeleri merkezli pragmatik bir dil gelişmiş; 19. yüzyılda ise bu farklı yaklaşımlar Tanzimat’ın hukukî standartları içinde yeniden düzenlenmiştir. Sonuç olarak Nusayrîlik, Osmanlı öncesi dönemdeki bâtınî ve kapalı karakterinden çıkarılarak Osmanlı siyaset geleneğinde ıslah ve entegrasyona açık bir cemaat olarak yeniden tanımlanmıştır. Bu dönüşüm, dinî söylemden idarî uygulamaya uzanan bir çizgide izlenebilir hâle gelmiş; Osmanlı idaresinin, teolojik tasnifleri kamu düzeni, asayiş ve ümmet birliği merkezli bir idarî çerçeve içinde yeniden yorumladığını ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Nusayrîlik
• Sünnîlik
• Osmanlı

The Sectarian Transformation of Nusayrism in the Ottoman Empire

Öz

This study explores the Ottoman Empire’s policies toward Nusayrī communities between 1519 and 1874 within the framework of religion-politics relations. It examines how the ghulāt al-Shīʿa portrayals of Nusayrism in classical Islamic Sects History literature relate to the sect’s position within Ottoman administrative practice, highlighting both continuity and transformation. The research addresses the lack of scholarly attention to how a group often labeled non-Islamic in classical sources was treated in Ottoman political thought as a potentially integrable community. Using a comparative and interdisciplinary approach, the study combines classical sectarian literature, Ottoman archival documents, and modern historical sources. While classical texts define the conceptual and theological boundaries of Nusayrism, the archival records reveal how Ottoman authorities translated these perceptions into concrete administrative policies. The findings indicate that the Ottoman administration’s approach toward the Nusayrīs was built upon a religiously exclusionary legacy inherited from the Mamluk period, which was subsequently reinterpreted in accordance with changing administrative and political needs. Within this framework, theological exclusion and special taxation predominated in the sixteenth century; security concerns and the discourse of banditry became decisive in the seventeenth century; a pragmatic language centered on provincial finance and local power relations emerged in the eighteenth century; and in the nineteenth century these differing approaches were reorganized within the legal standards introduced by the Tanzimat reforms., Nusayrism was redefined within the Ottoman political tradition as a community open to reform and integration, moving beyond its esoteric and closed character attributed to the pre-Ottoman period. This transformation became traceable along a continuum from religious discourse to administrative practice, demonstrating how the Ottoman administration reinterpreted theological classifications within an administrative framework centered on public order, security, and the ideal of communal unity.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Nusayrism
• Sunnism
• Ottoman Empire

Kaynakça

1. Akbulut, Uğur. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Lazkiye Nusayrîleri (19.Yüzyıl)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 54 (2010), 111-125.
2. Akbulut, Uğur. “Sultan II. Abdülhamid Döneminde Nusayrîleri Sünnileştirme Çabaları”. Sultan II. Abdülhamid Sempozyumu. 1/95-110. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
3. Alkan, Necati. Osmanlı’da Gayri Sünni Müslümanlar. Ankara: Fol Kitap, 2024.
4. Arslan, Hatice. “Başlangıcından Günümüze Arap Alevîliği-Nusayrîlik”. Mîzânü’l-Hak İslami İlimler Dergisi 1 (2016), 101-111.
5. Arslan, Hatice. Nusayrilikte Enkarnasyon İnancı. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2025.
6. Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed el-. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. thk. Mahmud Rezzak Mahmud. Kahire: Matbaatü Darü’l-Kütüb ve’l-Vesaikü’l-Kavmiyye, 2010.
7. Bağdadî, Abdülkahir el-. Mezhepler Arasındaki Farklar. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
8. Bağdâdî, Ebu Mansûr Abdülkâhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî. el-Fark beyne’l-fırak ve beyânü’l-fırkati’n-naciye minhum. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedide, 1977.

9. Bağlıoğlu, Ahmet. Nusayrîliğin Teşekkül Süreci, İnanç ve Ritüelleri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
10. Başaran, Reyhan Erdoğdu. “Klasik Nusayrî Metinlerinde Mezhebe Giriş: Dini Eğitim ve Amcalık Geleneği”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 63/1 (2025), 71-83.
11. Başaran, Reyhan Erdoğdu. Nusayrîlik İshakîlik Alevîlik -Tarih, Literatür ve İnanç-. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2023.
12. Batur, Muhammet Raşit. “Nusayrîliğin Teşekkülü ve İnanç Esasları”. İnsan ve Toplum 3/5 (2013), 55-84.
13. Bey, Baha Said. Türkiye’de Alevî-Bektaşî, Ahî ve Nusayrî Zümreleri. İstanbul: Kitabevi, 2006.
14. Bilgili, Ali Sinan. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Adana, Tarsus ve Mersin Bölgesi Nusayrîleri (19-20. Yüzyıl)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 54 (2010), 49-78.
15. Birzâlî, Ebû Muhammed Alemüddîn el-Kāsım b. Muhammed b. Yûsuf el-. el-Muktefî. thk. Ömer Abdüsselam Tedmürî. 1-4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2006.
16. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Amedi Kalemi, [A. AMD]. No. 37, Gömlek No. 70.
17. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Amedi Kalemi, [A. AMD]. No. 5, Gömlek No. 16.
18. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri, [A.{DVNSMHM.d]. No. 52, Gömlek No. 546.
19. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri, [A.{DVNSMHM.d]. No. 102, Gömlek No. 275.
20. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri, [A.{DVNSMHM.d]. No. 136, Gömlek No. 271.
21. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri, [A.{DVNSMHM.d]. No. 136, Gömlek No. 272-273.
22. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri, [A.{DVNSMHM.d]. No. 139, Gömlek No. 171.
23. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri, [A.{DVNSMHM.d]. No. 139, Gömlek No. 766.
24. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Zeyli Defterleri, [A.{DVNSMHM.ZYLd]. No. 12, Gömlek No. 720.
25. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Zeyli Defterleri, [A.{DVNSMHM.ZYLd]. No.12, Gömlek No. 727.
26. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Mektubi Kalemi, [A. MKT]. No. 139, Gömlek No. 12.
27. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 144.
28. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 141.
29. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 138.
30. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 149.
31. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 156.
32. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 190.
33. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maliye, [C. ML]. No. 11, Gömlek No. 461.
34. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH. MKT]. No. 1311, Gömlek No. 27.
35. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümayun, [HAT]. No. 496, Gömlek No. 24372.
36. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümayun, [HAT]. No. 499, Gömlek No. 24468.
37. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümayun, [HAT]. No. 521, Gömlek No. 25480.
38. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümayun, [HAT]. No. 949, Gömlek No. 40823.
39. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümayun, [HAT]. No. 508, Gömlek No. 24973.
40. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümayun, [HAT]. No. 451, Gömlek No. 22354.
41. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümayun, [HAT]. No. 298, Gömlek No. 17679.
42. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümayun, [HAT]. No. 495, Gömlek No. 24295.
43. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye, [İ.DH]. No. 409, Gömlek No. 27058.
44. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Hariciye, [İ. HR]. No. 266, Gömlek No. 15960-1.
45. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Mesail-i Mühimme, [İ. MSM]. No. 76, Gömlek No. 2173.
46. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Mesail-i Mühimme, [İ. MSM]. No. 76, Gömlek No. 2174.
47. BOA, Osmanlı Arşivi. Kamil Kepeci, [KK.d]. No. 3876 (1850).
48. BOA, Osmanlı Arşivi. Kamil Kepeci, [KK.d]. No. 3914 (1850).
49. BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vala Evrakı, [MVL]. No. 750, Gömlek No. 107.
50. BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vala Evrakı, [MVL]. No. 258, Gömlek No. 20.
51. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Kalemi Meclis-i Vala Evrakı, [A. MKT. MVL]. No. 74, Gömlek No. 84.
52. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayat Evrakı, [A. MKT. UM]. No. 395, Gömlek No. 98.
53. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayat Evrakı, [A. MKT. UM]. No. 566, Gömlek No. 12.
54. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayat Evrakı, [A. MKT. UM]. No. 169, Gömlek No. 55.
55. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı, [A. MKT.MHM]. No. 357, Gömlek No. 39.
56. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı, [A. MKT.MHM]. No. 757, Gömlek No. 110.
57. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı, [A. MKT.MHM]. No. 349, Gömlek No. 68.
58. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı, [A. MKT.MHM]. No. 46, Gömlek No. 19.
59. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı, [A. MKT.MHM]. No. 46, Gömlek No. 84.
60. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı, [A. MKT.MHM]. No. 757, Gömlek No. 110.
61. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı, [A. MKT.MHM]. No. 475, Gömlek No. 44.
62. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Defterleri [TT.d]. No. 68, Sayfa No. 316.
63. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Defterleri [TT.d]. No. 1107, Sayfa No. 9.
64. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Defterleri [TT.d]. No. 502, Sayfa No. 8.
65. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Defterleri [TT.d]. No. 512, Sayfa No. 4.
66. BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı, [TS.MA.e]. No. 158, Gömlek No. 14.
67. Çapar, Ali. The History of Nusayris ('Alawis) in Ottoman Syria, 1831-1876. Arkansas: University of Arkansas, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
68. Ebu’l-Muzaffer Şehfûr el-İsferâyinî. Dînî Basîret İtikâdî Mezhepler ve Ehl-i Sünnet. çev. Mustafa Özgen. Konya: Palet Yayınları, 2017.
69. Eş’arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslamiyyîn İlk Dönem İslâm Mezhepleri. çev. Ömer Aydın - Mehmet Dalkılıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
70. Fahreddin er-Râzî, Ebu Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. İʿtikâdâtü fırakı’l-müslimîn ve’l-müşrikîn. thk. Ali Sâmî en-Neşşâr. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1982.
71. İbn Battûta, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Rıhletu İbn Battuta. thk. Muhammed Abdülmunim el-’Aryan. Beyrut: Daru İhyai’l-Ulum, 1987.
72. İbn İyâs, Ebü’l-Berekât Zeynüddîn Muhammed b. Şehâbiddîn Ahmed. Bedâʾiʿu’z-zühûr fî vekāʾiʿi’d-dühûr. thk. Muhammed Mustafa. 5 Cilt. Mekke: Mektebetü Darü’l-Bâz, 1974.
73. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmadüddin İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah bin Abdulmuhsin et-Türkî. 1-21 Cilt. Kahire: Daru Hicr, 1998.
74. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kahire. 1-16 Cilt. Kahire: Matbaatü Darü’l-Kütübi’l-Mısrıyyeti’l-Kahire, 1933.
75. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. el-Fetâva’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Ata - Mustafa Abdülkadir Ata. 1-6 Cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 1987.
76. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. en-Nusayriyye Tuğat Suriyye. Riyad: Darü’l-İftâ, ts.
77. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. Minhâcü’s-Sünneti’n Nebeviyye. thk. M. Reşâd Sâlim. 1-9 Cilt. Riyad: Câmi‘atü’l-İmam Muhammed b. Su‘ûd el-İslâmiyye, 1986.
78. İbnü’l-Adîm, Ebü’l-Kāsım Kemâlüddîn Ömer b. Ahmed b. Hibetillâh b. Muhammed. Bugyetü’t-Taleb fi Tarihi Haleb. 1-10 Cilt. Beyrut: Darü’l-Fikr, ts.
79. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Muhammed Yusuf Dekkak. 1-11 Cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 2003.
80. İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Zeynüddîn Ömer b. el-Muzaffer. Târîhu İbni’l-Verdî. 1-2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1996.
81. İsferâyînî, Ebü’l-Muzaffer İmadüddin Şahfur b. Tahir. et-Tebsîr fî’d-dîn ve temyîzi’l-firkati’n-nâciye ani’l-firakı’l-hâlikîn. thk. Kemal Yusuf el-Hût. Lübnân: Âlimü’l-kütüb, 1983.
82. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâʾ. 1-14 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’l-Emiriyye, 1918.
83. Karaköse, Hasan. “Mezhepten Siyasileşmeye Nusayrilik (Nusayrilik Mezhebi’nin Ortaya Çıkışından, 1971’e Kadar Siyasî Kimliğe Dönüşmesi)”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 14 (2021), 371-401.
84. Kazvînî, Ebû Yahyâ Cemâlüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd. Âsârü’l-bilâd ve ahbârü’l-ʿibâd. Beyrut: Daru Sadr, ts.
85. Keser, İnan. Nusayri Alevilik. Adana: Karahan Kitabevi, 2016.
86. Kiremit, İlker. XIX. Yüzyılda Nusayriler (Arap Alevileri). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
87. Kummî, Ebû Halef el-Eşʻarî el-. Kitâbü’l-makâlât ve’l-fırak. nşr. Muhammed Cevad Meşkûr. Tahran: Matbaatü Haydarî, 1963.
88. Kummî/Nevbahtî. Şiî Fırkalar, Kitâbü’l-makâlât ve’l-fırak/Fıraku’ş-Şîa. çev. Hasan Onat vd. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
89. Kutlu, Sönmez. Mezhepler Tarihine Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 2008.
90. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkādir b. Muhammed. es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 1-8 Cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 1997.
91. Minhâcî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Alî. Cevâhirü’l-ukûd ve muînü’l-kudât ve’l-muvakkıîn ve’ş-şühûd. thk. Müsʿad Abdülhamid Muhammed es-Saʿdenî. 1-2 Cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 1996.
92. Nevbahtî, Ebû Muhammed b. el-Hasan b. Mûsâ. Fıraku’ş-Şîa. nşr. es-Seyyid Muhammed Sâdık. Necef: el-Matbaatü’l-Haydariyye, 1936.
93. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb b. Muhammed. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. İbrahim Şemseddin. 1-33 Cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 2004.
94. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybek. Aʿyânü’l-ʿasr ve aʿvânü’n-nasr. thk. Ali Ebû Zeyd. 1-6 Cilt. Beyrut: Darü’l-Fikri’l-Muasır, 1998.
95. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr. el-Ensab. thk. Abdurrahman b. Yahya el-Muallimî. 1-13 Cilt. Haydarâbâd: Matbaatü Meclisi Dâiratü’l-Meârifi’l-Osmâniyye, 1977.
96. Sonay, Ahmet. İmâmiyye ve Nusayriyye’de Dört Sefir Telakkisi. Adana: Çukurova Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
97. Şehristânî. el-Milel ve’n-Nihal: Dinler, Mezhepler ve Felsefî Sistemler Tarihi. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.
98. Şehristânî, Ebu’l-Fetḥ Muḥammed b. ʿAbdu’l-Kerîm. el-Milel ve’n-Niḥal. thk. Ahmed Fehmi Muhammed. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
99. Şenzeybek, Aytekin. Nusayrîlik Teşekkül Süreci ve Öğretileri. Konya: Palet Yayınları, 2023.
100. Tozlu, Selahattin. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Antakya ve İskenderun Nusayrîleri (19. Yüzyıl)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 54 (2010), 79-110.
101. Tozlu, Selahattin - Ürkmez, Naim. Nusayrîler Tarih, İnanç, Edebiyat ve Kaynakça. İstanbul: Kitabevi, 2017.
102. Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen b. Alî. Kitâbü’l-Gaybe. thk. İbadullah Tahrani - Ali Ahmed Nasıh. Kum: Müessesetü’l-Maârifi’l-İslâmiyye, 1425.
103. Türk, Hüseyin. Anadolu’nun Gizli İnancı Nusayrilik İnanç Sistemleri ve Kültürel Özellikleri. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2013.
104. Türk, Hüseyin. “Nusayriliğin Tarihi Kökeni ve Gelişmesi”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 17 (2018), 51-74.
105. Uğuz, Sacit. Tarihte Nusayrîler. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2023.
106. Ürkmez, Naim - Efe, Aydın. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Nusayrîler Hakkında Genel Bilgiler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 54 (2010), 127-134.
107. Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn. Muʿcemü’l-büldân. 1-5 Cilt. Beyrut: Daru Sadr, 1977.
108. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselam Tedmürî. 1-52 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kitabi’l-Arabi, 1996.