Divan-I Hümâyûnda Alınan Kararların Şeriyye Sicillerine Yansımalarına Örnekler

Yıl 2017, Cilt: 2017 Sayı: 34, 533 - 554, 31.10.2017

Savaş Yılmaz

https://doi.org/10.28949/bilimname.348099

https://izlik.org/JA77AW45UH

Öz

Osmanlı Devleti'nde;
tebaa, ehl-i şer’ tarafından verilen mahkeme kararları ile ehl-i örfün haksız
uygulamalarını, Divan-ı Hümâyûna arz ederek hakkını aramıştır. Bu bağlamda
taşrada ehl-i şer’ ve ehl-i örfün herhangi bir konu hakkında verdiği kararların
kesin olmadığı gerçeği anlaşılmaktadır. Çünkü haksızlığa uğradığını düşünen
tebaa, ehl-i şer' ve ehl-i örfün kararlarını, divana arz edip kararların
tashihini ya da ilgasını, deliller sunarak sağlamıştır. Burada Devlet-i
Aliyye'nin, taşradaki ehl-i şer' ile ehl-i örfü (devlet memurlarını), tebaanın
şikâyetine binaen denetlediği, tebaanın mağdur edilmesine rıza göstermediği
anlaşılmaktadır. Asıl belirleyici unsurun ise; tebaanın bilinçli bir şekilde
haklarını, divanda aramasıdır. Divana, tebaa tarafından en çok şikâyet edilen
konuların başında; ehl-i örfün vergilerin toplanmasında yapmış olduğu
yolsuzluklar ile ehl-i şer'in tarafgir davranarak kararlarında adil
olmamasıdır. Bu şikâyet konularının dışında; tebaanın tebaayla husumetlerinin de
olduğu bilinmektedir. Osmanlı Devleti ise, divana arz edilen şikâyet ve
talepleri dikkatle inceleyip adaletle karar vermiştir. Bu bağlamda mağduriyete
uğrayanların hakları iade edilmiş, haksızlık yapan ehl-i şer’ ile ehl-i örfün
haklarında idarî, malî ve cezaî işlemler yapılarak cezalandırma yoluna
gidilmiştir. Mağdur edilen tebaanın ise maddi kayıpları suçlu/suçlulardan kadı
huzurunda alınarak tebaanın, devlete bağlılığı sağlanmıştır. Böyle bir
uygulama, Osmanlı Devleti’nin kuruluş felsefesinde yer alan adalet mefkûresinin
yansımasıydı. Bu uygulamanın nirengi noktası ise; tebaanın can, mal ve ırz
güvenliği sağlanmaya yönelikti. İşte bu çalışmamız da haksızlığa uğrayanların
hak arama kapısı olarak neden yine devleti görmüş olduklarını, çalışacağız.

Anahtar Kelimeler

Divan-ı Hümâyûn , tebaa , adalet , kadı , taşra

Kaynakça

• ARIKAN, Zeki, “Manisa’nın 1 Numara’lı Şer’iyye Sicilindeki Osmanlı Tarihi”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, S. X, İstanbul, 1990, ss. 099-136.
• ÇORUM BELEDİYESİ KENT ARŞİVİ, Çorum Şer’iyye Sicilleri Katalogları, I. Cild, Çorum Belediyesi Kültür Yay., Çorum, 2009.
• DEVELİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, (Haz.: Aydın Sami Güneyçal), XXX. Baskı, Aydın Kitabevi Yay., Ankara, 2013.
• DURHAN, İ. (2000). Divan-ı Hümayun’un Yargı Yetkisi, Erzincan: AÜEHFD. Yay., IV, 1-2, ss. 59-78.
• ERİM, N. (1984). Osmanlı İmparatorluğu’nda Kalebendlik Cezası Ve Suçların Sınıflandırılması Üzerine Bir Deneme, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, IV, ss. 79-88.
• GÖKBİLGİN, Tayyip, Osmanlı Müesseseleri Teşkilâtı Ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No:2272, İstanbul, 1977.
• GÜL, Abdülkadir, “Osmanlı Taşrasında Suç Ve Suçlular (1919 Ocak Ayı Erzincan Sancağı Örneği)”, EÜHFD, C. XVII, S. 1–2, 2013.
• KONAN, Belkıs, “Osmanlı Hukukunda Tecavüz Suçu”, OTAM, 29/Bahar 2011
• ÖZEN, Tok, “Kayseri Kadı Sicillerindeki Yaralanma Ve Ölüm Vakalarıyla İlgili Keşif Raporları (1650-1660)”, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 22, 2007/1 (ss. 327-347)
• ORTAYLI, İlber, Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi, III. Baskı, Cedit Matbaası, Ankara 2008.
• ONGAN, Halit, Ankara’nın İki Numaralı Şer’iye Sicili 1 Muharrem 997 – 8 Ramazan 998 (20 Kasım 1588 – 11 Temmuz 1590), TTK Yay., Ankara, 1974.
• OSMANLI’DA ASAYİŞ, Suç Ve Ceza 18. – 20. Yüzyıllar, (Derleyenler: Noemi levy, Alexandre Toumarkıne), Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı, TTK Yay., Ankara, 1988.
• ÜNAL, Mehmet Ali, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Tarihi, Paradigma Yay., İstanbul 2012.
• ÜSKÜDAR KADI SİCİLLERİ, 51 Numaralı Sicil (H. 987-988), (Hazırlayan: Rıfat Günalan), İsam Yay., İstanbul, 2010.