Gümrük ve İnhisarlar Vekâletinin 1933 Yılında Hazırlamış Olduğu On Yıllık Faaliyet Raporu Işığında Cumhuriyet Dönemi Ekonomik Faaliyetlerinin Değerlendirilmesi

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2, 262 - 285, 31.12.2025

Suat Özdağ , Beyhan Kılıncer

https://doi.org/10.47130/bitlissos.1798214

Öz

Bu makale, Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti’nin 1933 yılında hazırladığı on yıllık faaliyet raporu ışığında, Cumhuriyet’in erken dönem ekonomik politikalarını değerlendirmektedir. Cumhuriyet yönetimi, ekonomik bağımsızlığı siyasi egemenliğin ayrılmaz bir parçası olarak görmüş; dışa bağımlılığı azaltmak, yerli üretimi teşvik etmek ve sanayileşmeyi hızlandırmak amacıyla kapsamlı reformlar gerçekleştirmiştir. İzmir İktisat Kongresi’nde alınan kararlar doğrultusunda, liberal modelden devletçi modele geçilmiş; gümrük tarifeleri yeniden düzenlenmiş, ithalat sınırlandırılmış ve tekel ürünleri devlet kontrolüne alınmıştır. Raporda, gümrük idaresinin kurumsallaşması, kaçakçılıkla mücadele, teftiş mekanizmalarının güçlendirilmesi ve ithalat verilerindeki düşüşler ayrıntılı biçimde sunulmuştur. Özellikle tütün, tuz, ispirtolu içkiler ve patlayıcı maddeler gibi tekel ürünlerinde devletin doğrudan müdahalesi, üretim artışı ve istihdam yaratımı açısından önemli sonuçlar doğurmuştur. 1929 Buhranı sonrası uygulanan korumacı politikalar sayesinde ithalat ciddi oranda azalmış, yerli sanayi ve tarım desteklenmiştir. Makale, Cumhuriyet’in ekonomik temellerinin planlı ve merkezi bir yapı altında nasıl şekillendiğini belgelemekte; devletçilik ilkesinin kurumsal ve mali yansımalarını tarihsel verilerle ortaya koymaktadır. Bu çalışma kapsamında elde edilen bulgular, Cumhuriyet’in erken döneminde uygulanan ekonomik politikaların kapsamlı bir dönüşüm sürecini temsil ettiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet , İktisadi Bağımsızlık , Gümrük , İnhisar , Rapor.

Evaluation of the Economic Activities of the Republican Period in Light of the Ten-Year Activity Report Prepared by the Ministry of Customs and Monopolies in 1933

Öz

This article evaluates the economic policies of the early Republican period through the lens of the ten-year activity report prepared by the Ministry of Customs and Monopolies in 1933. Following the proclamation of the Republic, the leadership prioritized economic independence as a cornerstone of national sovereignty. A series of reforms were implemented to reduce foreign dependency, promote domestic production, and accelerate industrialization. The İzmir Economic Congress laid the foundation for this transformation, leading to a shift from liberal to statist policies after the 1929 global crisis. The report provides detailed insights into institutional restructuring, tariff regulations, anti-smuggling measures, and inspection mechanisms. State monopolies—particularly in tobacco, salt, alcohol, and explosives—played a strategic role in increasing production, generating employment, and expanding fiscal revenues. The establishment of the Ministry of Customs and Monopolies centralized trade and monopoly administration, enhancing state control over economic activities. Protectionist policies introduced after the expiration of Lausanne’s tariff restrictions significantly reduced imports and supported local industry. The findings demonstrate that early Republican economic planning was not only reactive to global conditions but also proactive in building a self-sufficient national economy. The article underscores the institutional and legislative foundations of Turkey’s statist development model in the 1930s.The findings obtained within the scope of this study reveal that the economic policies implemented in the early period of the Republic represented a comprehensive transformation process.

Anahtar Kelimeler

Republic , Economic Independence , Customs , Monopoly , Report.

Kaynakça

• Arşiv Belgeleri
• BCA (Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi), Dosya: 030-10/179-238-10, s. 1-36. (Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti’nin 08.08.1933 tarihli raporu).
• TBMM Zabıt Cerideleri
• Resmi Gazete
• Araştırma Eserler
• Akalın, G. (2008). Atatürk Dönemi Maliye Politikaları, Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı.
• Altıparmak, A. (2002). “Türkiye’de Devletçilik Döneminde Özel Sektör Sanayiin Gelişimi”,
• Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13, 35-59.
• Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I-III. (2006). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi
• Bahar, O. (2004). Türkiye’de Atatürk Döneminde (1923-1938) Uygulanan Para Politikaları. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 11(1), 155-166.
• Boratav, K. (2005). Türkiye’de Devletçilik. Ankara: İmge Kitapevi.
• Demirbilek, S. (2012). Tek Parti Döneminde İnhisarlar (1923-1946). ÇTTAD, XII(24), 203-232.
• Doğruel, F., & Doğruel, A. S. (2000). Osmanlı’dan Günümüze Tekel, İstanbul: Tarih Vakfı.
• Durmuş, S., & Aydemir , N. (2016). Atatürk Dönemi Türkiye Ekonomisi (1923-1938). Kafkas Üniversitesi İİBFD, 7(12), 155-167.
• Eroğlu, N. (2007). Atatürk Dönemi İktisat Politikaları. Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, XXIII(2), 63-73.
• Ertuna, Ö. (2004). “1923'ten Bugüne Türkiye Ekonomisi ve 2023'e Doğru Hedefler” MUFAD Muhasebe ve Finansman Dergisi, 21, 1-18.
• Gölçek, Ş., & Gölçek, A. (2019). Erken Cumhuriyet Dönemi Tekel Uygulamaları. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi-CTAD(30), 253-288.
• Gözcü, A. & Çakmak, F. (2019). Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Türkiye'nin Güney Sınırında Gerçekleştirilen
• Kaçakçılık Faaliyetleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(3), 683-714.
• İmer, I. Ö, & Çokça, N. N. (2025). Türkiye İktisat Kongresi ve 1923-1938 Dönemi İktisat Politikaları. Yönetim
• Ekonomi Edebiyat İslami ve Politik Bilimler Dergisi, 10(1), 109-126.
• Kepenek, Y. (2023). Türkiye Ekonomisi . İstanbul: Remzi Kitapevi.
• Kuruç, B. (1978). Belgelerle Türkiye İktisat Politikası (1929-1932) (Cilt 1). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
• Özçelik, Ö., & Tuncer, G. (2007). Atatürk Dönemi Ekonomi Politikaları. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 253-266.
• Sarıçoban, G. (2020). Atatürk Döneminde (1923-1929) Türkiye Ekonomisi. Selçuk Üniversitesi SBED(44), 222-236.
• Şahin, H. (2002). Türkiye Ekonomisi (Tarihsel Gelişimi-Bugünkü Durumu). Bursa: Ezgi Kitabevi.
• Taşkın, M. (2003). 1923-2003 Döneminde Türkiye Cumhuriyeti’nin Dış Ticaret Politikaları. Dış Ticaret Dergisi(Özel Sayı), 131-152.
• Yavi, E. (2001). Batırılan Bir Ülke Nasıl Kurtarılır? Günümüz Türkiye’sine Kıssadan Hisseler. İzmir: Yazıcı Yayınevi.