Zorluklar ve Dayanıklılık Arasında: Özel Gereksinimli Çocuk Ebeveynlerinde Yaşam Doyumu

Öz

Bu araştırma, özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin yaşam doyumlarını çeşitli sosyo-demografik değişkenler açısından incelemektedir. Van ili Erciş ve Muradiye ilçelerinde 382 ebeveynle yürütülen çalışmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Veriler, normallik varsayımı sağlanamadığı için parametrik olmayan Mann–Whitney U ve Kruskal–Wallis H testleriyle analiz edilmiştir. Bulgular, yaşam doyumunun medeni durum, gelir düzeyi, ebeveyn rolü, yaşam düzeni, sosyal destek türü ve çocuğun cinsiyetine göre anlamlı biçimde farklılaştığını göstermiştir. Evli olan, yüksek gelirli veya bakım ücreti gibi sosyal desteklerden yararlanan ebeveynler daha yüksek yaşam doyumu bildirmiştir. Annelerin yaşam doyumlarının babalardan yüksek olması, duygusal bağların ve başa çıkma stratejilerinin etkisini yansıtmaktadır. Eğitim düzeyi ise anlamlı fark yaratmamıştır. Sonuç olarak, yaşam doyumu çok boyutlu bir olgu olup ekonomik, sosyal, kültürel ve psikolojik etkenlerin ortak etkisiyle şekillenmektedir. Araştırma, aile desteği, ekonomik güçlendirme, babalara yönelik sosyal programlar ve toplumsal farkındalık çalışmalarının önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• yaşam doyumu
• özel gereksinimli çocuk
• ebeveyn
• sosyal destek
• sosyoekonomik faktörler

Between Challenges and Resilience: Life Satisfaction Among Parents of Children with Special Needs

Öz

This study examines the life satisfaction of parents with children with special needs in relation to various socio-demographic factors. Conducted with 382 parents in the Erciş and Muradiye districts of Van province, the research employed a correlational survey model. Since the assumption of normality was not met, non-parametric Mann–Whitney U and Kruskal–Wallis H tests were applied. The findings revealed that life satisfaction significantly differed by marital status, income level, parental role, living arrangement, type of social support, and the child’s gender. Married parents, those with higher income, and those benefiting from social aids such as care allowances reported higher levels of life satisfaction. Mothers’ satisfaction was higher than fathers’, reflecting the role of emotional bonds and coping strategies. Educational level, however, did not produce a significant difference. Overall, life satisfaction emerged as a multidimensional construct shaped by the combined effects of economic, social, cultural, and psychological factors. The study highlights the importance of family support, economic empowerment, social programs for fathers, and awareness-raising efforts on gender and disability.

Anahtar Kelimeler

• life satisfication
• special needs child
• parents
• social support
• socioeconomic factors

Kaynakça

1. Akandere, M., Acar, M., & Baştuğ, G. (2009). Zihinsel ve fiziksel engelli çocuğa sahip anne ve babaların yaşam doyumu ve umutsuzluk düzeylerinin incelenmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (22), 23-32.
2. Akarsu, Ö. (2014). Zihinsel yetersiz çocukların aile yükü, özbakım becerileri, annelerinin yaşam doyumu ve etkileyen faktörler. Trakya Üniversitesi: Yayımlanmamış yüksek lisans tezi.
3. Avşaroğlu, S., & Okutan, H. (2018). Zihin engelli çocuğu olan ailelerin yaşam doyumları, iyimserlik ve psikolojik belirti düzeylerinin incelenmesi. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(1), 59-76.
4. Balbo, N., & Bolano, D. (2024). Child disability as a family issue: a study on mothers’ and fathers’ health in Italy. European Journal of Public Health, 34(1), 79-84.
5. Baykan, Z., Baykan, A., ve Naçar, M. (2010). Kronik hastalıklı çocukları olan ailelerin yaşam doyumlarının incelenmesi. Yeni Tıp Dergisi, 27(3), 174-177.
6. Baykoç, N. (2010). Özel Gereksinimli Çocuklar ve Özel Eğitim (ed. Necate Baykoç). Öğretmenlik Programları İçin Özel Eğitim. Ankara: Gündüz Yayıncılık.
7. Bilge, A., Buruntekin, F., Demiral, O., Keleş, B., Yalçın, E., Tavukçu, G., Kıray, A., Siviloğlu, T., ve Semra, B.O. L. (2014). Engelli yakınlarına verilen “stresle baş etme ve yaşam doyumunu arttırma” eğitiminin etkinliğinin belirlenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(1), 610-621.
8. Büyüköztürk, Ş., Çokluk-Bökeoğlu, Ö., & Köklü, N. (2024). Sosyal bilimler için istatistik (28. baskı). Ankara: Pegem Akademi.

9. Dağlı, A., ve Baysal, N. (2016). Yaşam doyumu ölçeğinin Türkçeye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 15(59).
10. Deniz, M. E., Dilmaç, B., ve Arıcak, O. T. (2009). Engelli çocuğa sahip olan ebeveynlerin durumluk-sürekli kaygı ve yaşam doyumlarının incelenmesi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(1), 953-968.
11. Diener, E. D., Emmons, R. A., Larsen, R. J., ve Griffin, S. (1985). The satisfaction with life scale. Journal of personality assessment, 49(1), 71-75.
12. Emam, M. M., Al-Hendawi, M., & Gaafar Ali, D. (2023). Parenting stress and life satisfaction in families of children with disabilities: The mediating effect of social support in three Arab speaking countries. Journal of Family Studies, 29(1), 134-152.
13. Kaçan Softa, H., Öztürk, A., Sonkaya, C., ve Düşünceli, H. (2016). Zihinsel engelli çocuğu olan anne ve babaların aile yükü ve yaşam doyumlarının incelenmesi. Uluslararası Hakemli Psikiyatri ve Psikoloji Araştırmaları Dergisi, 5, 37-54.
14. Karakuş, Ö., ve Kirlioğlu, M. (2019). Engelli bir çocuğa sahip olmanın getirdiği yaşam deneyimleri: Anneler üzerinden nitel araştırma. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 41, 96-112.
15. Köker S. (1991). Normal ve sorunlu ergenlerin yaşam doyumu düzeylerinin karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi: Yayımlanmamış yüksek lisans tezi.
16. Lafçı, D., Öztunç, G., ve Alparslan, Z. N. (2014). Zihinsel engelli çocukların anne ve babalarının yaşadığı güçlüklerin belirlenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(2), 723-735.
17. Laura, M., Ryszard, P., & Gruszczyńska, M. M. (2025). Perceived life satisfaction of parents raising a child with intellectual disabilities. Annals of Agricultural and Environmental Medicine.
18. Myers, D. G., ve Diener, E. (1995). Who is happy? Psychological science, 6(1), 10-19.
19. Nikolić Ivanišević, M., Slišković, A., Ombla, J., Tokić, A., & Brown, T. (2023). Life satisfaction in employed mothers of children with disabilities: The importance of personal, family, work, and society characteristics. Societies, 13(8), 177.
20. Shivers, C. M., & Resor, J. (2020). Health and life satisfaction among parents of children with physical disabilities. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 32(5), 719-733.
21. Yetim, Ü. (1993). Kişisel projelerin organizasyonu ve örüntüsü açısından yaşam doyumu. Ege Üniversitesi: Yayımlanmamış Doktora Tezi.
22. Yu, L., Tasaki, S., Schneider, J. A., Arfanakis, K., Duong, D. M., Wingo, A. P., Wingo, T. S., Kearns, N., Thatcher, G. R., ve Seyfried, N. T. (2020). Cortical proteins associated with cognitive resilience in community-dwelling older persons. JAMA psychiatry, 77(11), 1172-1180.