Niyâzî-i Mısrî’nin Tevhid Kasidesinin Kozmolojik Deliller Açısından İncelenmesi

Öz

Tevhid edebî bir tür olarak Allah’ın zâtı, sıfatları ve fiilleri etrafında şekillenen; O’nun birliğini, eşsiz oluşunu, mutlak kudretini ve yüceliğini konu edinen manzum ya da mensur eserlerin genel adıdır. Bu tarz eserlerde Tanrı, âlem ve insan hakkındaki düşünceler özellikle Kelâm ilmi ve İslam felsefesi çerçevesinde sistematik bir şekilde incelenmektedir. Bu disiplinler; Allah’ın varlığını, kâinatın yaratılışını, isim ve sıfatların âlemdeki tecellisini aklî ve naklî deliller ışığında sistematik bir biçimde ele alır. Kozmolojik delil ise evrenin başlangıcının olduğunu ve yoktan yaratıldığını savunan dolayısıyla bu düzenin bilinçli bir yaratıcı tarafından yaratıldığını temellendiren istidlalî bir argümandır. Bu çalışma, XVII. yüzyıl tasavvuf edebiyatının önemli temsilcilerinden Niyâzî-i Mısrî’nin tevhid türündeki şiirini kozmolojik deliller bağlamında, tasavvufî bakış açısı korunarak incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın ilk bölümünde kozmolojik deliller ayrıntılı biçimde ele alınmış ve çeşitli örneklerle açıklanarak kuramsal çerçeve oluşturulmuştur. İkinci aşamada Mısrî’nin düşünce dünyası ve tasavvufî şahsiyeti tanıtılmış; bu bağlamda üzerinde etkili olan isimlerden Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin vahdet-i vücûd anlayışına kısaca değinilmiştir. Ardından Mısrî’nin tevhid kasidesinin şekil ve muhteva özellikleri ortaya konulmuş ve şiir, kozmolojik deliller çerçevesinde metin merkezli bir yaklaşımla tahlil edilmiştir. Çalışma, bu çerçevede Mısrî’nin Tanrı, kâinat ve insan ilişkisini nasıl anlamlandırdığını ve tasavvufî düşünce ile kelâmî argümanları şiir dili içinde nasıl bütünleştirdiğini göstermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Niyâzî-i Mısrî
• tevhid
• kozmolojik delil
• hudûs
• imkân.

An Analysis Of Niyâzî-İ Mısrî’s Qasida Of Tawhid İn Terms Of Cosmological Arguments Yazar Adı Soyadı

Öz

Tawhid, as a literary genre, is the general name given to verse or prose works shaped around the essence (dhat), attributes (sifat), and actions (af'al) of Allah, focusing on His oneness, uniqueness, absolute power, and majesty. In such works, thoughts regarding God, the universe, and humanity are examined systematically, particularly within the frameworks of Kalam (Islamic theology) and Islamic philosophy. These disciplines address the existence of Allah, the creation of the universe, and the manifestation of His names and attributes in the world through the light of both rational (aqli) and traditional (naqli) evidence. The cosmological argument, on the other hand, is an inferential argument asserting that the universe had a beginning and was created out of nothing (ex nihilo), thereby grounding the premise that this order was established by a conscious Creator. This study aims to examine the poem in the genre of tawhid by Niyazi-i Misri, one of the prominent representatives of 17th Sufi literature, within the context of cosmological arguments while preserving a Sufi perspective. In the first part of the research, cosmological arguments are discussed in detail and a theoretical framework is established by explaining them with various examples. In the second stage, Misri’s world of thought and mystical personality are introduced; in this context, Muhyiddin Ibn al-Arabi’s understanding of wahdat al-wujud (unity of being), which was influential on him, is briefly mentioned. Subsequently, the formal and thematic characteristics of Misri’s tawhid qasida are presented, and the poem is analyzed through a text-centered approach within the framework of cosmological arguments. Within this scope, the study aims to demonstrate how Misri conceptualizes the relationship between God, the universe, and humanity, and how he integrates Sufi thought with theological arguments within the language of poetry.

Anahtar Kelimeler

• Niyâzî-i Mısrî
• tawḥīd
• cosmological argument
• ḥudūth (origination)
• imkān (contingency).

Kaynakça

1. Aclûnî, İ. M. (2019). Keşfü’l-hafa: Halk arasındaki rivayetlerin ilmi değeri. (M. Genç, Çev., Cilt 3). Beka Yayıncılık.
2. Akşit, E. (2002). İbn Rüşd’de Tanrı-âlem ilişkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
3. Aydın, H. (2020). İlim felsefe ve din açısından yaratılış ve gayelilik (teleoloji). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
4. Bursevi, İ. H. (2018). Tuhfe-i bahriye. (F. Yıldız, Haz.). Ketebe Yayınları.
5. Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. Ağaç Kitabevi Yayınları.
6. Çantay, H. B. (2005). Kur’ân-ı hakîm ve meâl-i kerîm (M. A. Y. Saraç, Haz.). Bilimevi Basın Yayın.
7. Emek, G. (2025). Mihrî Hâtun’un Necâtî Bey’e yazdığı nazirelerin mukayeseli tahlili [Yüksek Lisans Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
8. Eryiğit, A. (2021). Kadîm kozmolojik deliller karşısında kadim ve modern bir delil olarak gaye ve nizam delili. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(27), 371-390.

9. Evli, M. M. (2015). Kozmolojik argüman ve farklı formları. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 1-32.
10. Gün, F. (2024). Kelâm ilminde illet-ma’lûl ilişkisi/nedensellik: Şerhü’l-mevâkıf örneği. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 8(3), 562-583.
11. İmamoğlugil, H. (2018). Kindî’nin isbât-ı vâcib için kullandığı aklî delillerin mantık ilmi açısından değerlendirilmesi. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 10(1), 197-229.
12. Karadaş, C. (2011). Teceddüd-i emsâl. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 40, s. 233-234). TDV Yayınları.
13. Kavruk, H. (1998). Niyâzî-i Mısrî: Hayatı, sanatı, eserleri ve Türkçe şiirleri. Malatya Belediyesi Kültür Yayınları.
14. Kılavuz, U. M. (2007). İslâm kelâmında kozmolojik delil (hudûs- imkân) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Uludağ Üniversitesi.
15. Kırkıncı, M. (2022). Hikmet pırıltıları. Erzurum Kültür Eğitim Yayınları.
16. Kutluer, İ. (2000). İlliyyet. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 22, ss. 120-123). TDV Yayınları.
17. Levend, A. S. (2021). Divan edebiyatı kelimeler ve remizler, mazmunlar ve mefhumlar. Dergâh Yayınları. Morrison, A. C. (1986). İnsan, kâinat ve ötesi (B. Topaloğlu, Çev.). Nesil Yayınları.
18. Nursî, S. (2006). Şuâlar. Envar Neşriyat.
19. Öztürk, M. (2022). Kur’an ve yaratılış. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Kur’an Araştırmaları Merkezi Yayınları.
20. Şaybak, M. S. (2023). İslam felsefesinde tanrı kanıtlamaları (ibn Teymiyye’nin fıtrat delili). İlahiyat Yayınları.
21. Şentürk, A. A. (2016). Osmanlı şiiri kılavuzu 1. Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi.
22. Tarlan, A. N. (1981). Fuzûlî divanı şerhi. Akçağ Yayınları.
23. Tarlan, A. N. (2019). Divan edebiyatında tevhidler ve muamma. Ketebe Yayınları.
24. Topaloğlu, B. (2012). İslâm kelâmcılarına ve filozoflarına göre Allah'ın varlığı (isbât-ı vâcib). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
25. Turhan, K. (2002). Kevn ve fesad. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 25, ss. 343-344). TDV Yayınları.
26. Türer, O. (2003). Letâif-i hamse. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 27, s. 143). TDV Yayınları.
27. Uludağ, S. (1993). Celâl. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 7, s. 240-241). TDV Yayınları.
28. Uludağ, S. (1993). Cemâl. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 7, s. 296-297). TDV Yayınları.
29. Urkaç, E. R. ve Cançelik, A. (2023). Niyazî-i Mısrî dîvânı'nda insan tasavvuru. İlahiyat Akademi, (17), 161-188.
30. Üstüner, K. (2007). Divan şiirinde tasavvuf. Birleşik Yayınevi.
31. Yıldız, M. (2015). Kozmolojik kelâm delili. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4-5, 20-35.
32. Yılmaz, H. K. (2020). Ana hatlarıyla tasavvuf ve tarikatlar. Ensar Neşriyat.