İslam Hukukunda Akitlerden Sonra Vadede Değişikliğin Bağlayıcılığı

Bu çalışmada lâzım akitlerden sonra vadede değişikliğin bağlayıcılığı fıkhi açıdan incelenmektedir. Vadenin bağlayıcılığı, ticari ilişkilerde istikrar ve güvenin sağlanması bakımından büyük önem arz etmektedir. İslam hukuku vadeli işlemlere izin vermekte, bu konuda birtakım şartlar ve hükümler getirmektedir. Klasik fıkıh literatüründe vadede değişiklik ile ilgili meseleler dağınık halde bulunmaktadır. Modern dönemde ise bu konu, genellikle borcun yapılandırılması çerçevesinde ele alınmaktadır. Ancak günümüzde borcun yapılandırılması, genellikle kâr payı esasına dayanan yeni akitlerle gerçekleştiği için ayrı bir muhtevaya sahiptir. Dolayısıyla borcu yapılandırma ile vadede değişikliğin bağlayıcılığı birtakım farklılıklar içermektedir. Akitlerden sonra vadede değişik tarafların beyanıyla veya kendiliğinden düşerek sübut bulabilmektedir. Tarafların irade beyanlarıyla icra edilen vade değişikliğinin bağlayıcılığı mezhepler arasında ihtilafa neden olmuştur. Hanefî mezhebine göre vadenin değiştirilmesi geriye dönük işlevlik kazanarak asıl akdin vasıflarında değişikliğe sebep olmaktadır. Hanefîler, vade değişikliğini bir tür ıskat tasarrufu olarak değerlendirmişler ve bundan rücu etmenin mümkün olmadığını belirtirmişlerdir. Mâlikîler vadeyi tebdilin bağlayıcılığı konusunda Hanefîlerle aynı görüştedir. Ancak onlar vaadin bağlayıcı olduğu prensibinden hareketle bu sonuca ulaşmışlardır. Şâfiîler ve Hanbelîler ise akit kurulduktan sonra vadede değişikliği genel olarak geçersiz görmüşlerdir. Ancak bu fakihler, borçlunun kendi isteğiyle borcunu peşin ödemesi halinde vade değişikliğinin bunun geçerli olacağını kabul etmişlerdir. Vadenin, ölüm, iflas, mefkûdiyyet, irtidad gibi zimmeti ortadan kaldıran veya hasara uğratan bazı hallerde, kendiliğinden düşüp düşmeyeceği konusu mezhepler arasında ihtilaflıdır. Bu çalışmada vadede değişikliğin bağlayıcılığı açısından literatürdeki boşluğun doldurulması amaçlanmıştır. Çalışmada ilk önce vadenin tanımına ve sıhhat şartlarına yer verilmektedir. Daha sonra tarafların beyanıyla vadede değişiklik ve vadenin kendiliğinden düşmesi konularına, Hanefî mezhebi ağırlıklı olmak üzere dört mezhep esas alınarak yer verilmektedir.