Bid'ah debates in the first century of the Mamluks from the perspective of Ibn al-Ḥājj al-ʿAbdarī (d. 737/1336)

Öz

Ibn al-Ḥājj, renowned for his Madkhal, a work written in Mamluk Cairo during the 8th century hijrī, focuses on the revival of the sunnahs that were at risk of being lost and the opposition to the bid'ahs that were seen as their replacements.In this context, his work is a significant component of the anti-bid'ah literature, although it is predominantly the subject of studies in the field of education. The present study aspires to illuminate the bid'ah debates of the era through the lens of the author, drawing upon the comprehensive content of the work within the scope of the revival of sunnahs and the abolition of bid'ahs.The impetus for this study stems from the author's provision of exhaustive illustrations of the applications of bid'ah in daily life under nearly every category. In this regard, Madkhal emerges as a highly favourable source for constructing a social history narrative of the period. In this study, the testimonies embedded within the text have been identified and analysed, with a focus on topics related to bid'ah. Given the comprehensive nature of the author's four-volume work, which encompasses numerous topics related to bid'at, a selection of those more readily associated with the historical context of the author's era has been made. In this direction, in addition to unveiling the author's perspectives on the selected subjects, the historical underpinnings in Ibn al-Ḥājj's meticulous accounts have been scrutinised to ascertain the basis upon which they became the focal point of bid'ah discourses in the first century of the Mamluks. It has been determined that the political, doctrinal (madhhabī), geographical, etc. conjuncture of his time played a significant role in shaping Ibn al-Ḥājj's understanding of bid'ah. Madkhal not only reflects the views of its author but also contains historical data that can shed light on the bid'ah debates of his time. In this context, it is noteworthy that Ibn al- Ḥājj's stricter stance on the observance of the Mawlid and the prayer of Raghā'ib, in comparison to his predecessors, was influenced by the fact that these days were celebrated with great opulence in the Mamluk Cairo where he resided. Indeed, the details he provides offer insight into the extent of this opulence. The most original part of Ibn al- Ḥājj's work is arguably the chapters devoted to women, in which the author, expressing concern over women's increased visibility and consequent impact on society, seeks to justify this phenomenon from various perspectives. The author's detailed narratives on the subject reveal a sensitivity among the ulama, particularly himself, towards the increased visibility of women in his period. Madkhal also provides data on the reasons for the increased sensitivity during this period.

Anahtar Kelimeler

• Sunnah
• Bidʿah
• Ibn al- Ḥājj
• Madkhal
• Mamluks
• Social History.

İbnü’l-Hâc el-Abderî (ö. 737/1336) Zaviyesinden Memlüklerin İlk Asrında Bid’at Tartışmaları

Öz

Hicrî 8. asır Memlük Kahiresi’nde kaleme aldığı Medhal adlı eseriyle meşhur olan İbnü'l-Hâc bu eserinde, kaybolmaya yüz tutan sünnetlerin ihyasına ve bunların yerini aldığı düşünülen bid’atlarla mücadeleye odaklanmaktadır. Bu bakımdan onun bu eseri -her ne kadar daha ziyade eğitim sahasında yapılmış çalışmalara konu olsa da- bid’at karşıtı literatürün de önemli bir parçasıdır. Bu çalışma, eserdeki sünnetlerin ihyası-bid’atların ilgası kapsamındaki zengin içerikten hareketle müellifinin gözünden dönemin bid’at tartışmalarına ışık tutmayı amaçlamaktadır. Bizi bunu yapmaya sevk eden, yazarın hemen her başlık altında bid'atin gündelik hayattaki uygulamalarına dair ayrıntılı örnekler vermesidir. Bu yönüyle Medhal, dönemine dair bir sosyal tarih anlatısı inşası için oldukça elverişli bir kaynaktır. Çalışmada eserin satır aralarında saklı, doğrudan döneme ışık tutan tanıklıklar tespit ve tahlil edilmiştir. Müellif dört ciltlik eserinde bid’at kapsamında çok fazla konuya değindiği için sınırlandırabilmek amacıyla bu konulardan, müellifin yaşadığı tarihî bağlamla daha kolay ilişkilendirilebilecek olanlar seçilmiştir. Bu doğrultuda seçilen başlıklara dair müellifin görüşlerinin ortaya konmasının yanı sıra İbnü’l-Hâc’ın detaylı anlatımlarındaki tarihî arka plandan hareketle Memlükler’in ilk asrında bunların hangi gerekçelerle bid’at tartışmalarına konu olduğu irdelenmiştir. Sonuç olarak yaşadığı dönemdeki siyasi, mezhebî, coğrafi vb. konjonktürün, İbnü’l-Hâc’ın bid’at anlayışını şekillendirmede kayda değer bir rolünün olduğu, Medhal’in sadece müellifinin görüşlerini yansıtmakla kalmayıp döneminin bid’at tartışmalarına ışık tutabilecek tarihî verileri içerdiği tespit edilmiştir. Bu bağlamda İbnü'l-Hâc'ın Mevlid kutlamaları ve Reğâib namazına karşı seleflerinden çok daha katı bir tutum takınmasının arka planında içinde yaşadığı Memlük Kahiresi'nde bu günlerin son derece ihtişamlı kutlanmasının rol oynadığını söylemek yanlış olmaz. Nitekim verdiği detaylar ihtişamın boyutlarını gözler önüne sermektedir. Kanaatimizce İbnü'l-Hâc'ın eserinin en özgün kısmı kadınlara ayırdığı bölümlerdir. Kadınların evden dışarı çıkmaları neticesinde birçok bid'atın zuhur ettiğini düşünen müellif bunu birçok farklı başlık altında temellendirmeye çalışır. Müellifin konuyla ilgili detaylı anlatımlarından, kendi döneminde kadınların görünürlüğünün artmasının başta kendisi olmak üzere ulema arasında bir hassasiyeti tetiklediği anlaşılmaktadır. Medhal, bu dönemde artan hassasiyetin sebepleri hakkında da bize veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sünnet
• Bid’at
• İbnü’l-Hâc
• Medhal
• Memlükler
• Sosyal tarih.

Kaynakça

1. Altıntaş, Ramazan. “İslâm Anlayışında Bid’at Ve Hurâfenin Çerçevesi”. Dini Araştırmalar 6/16 (Haziran 2003), 111-123.
2. Amitai, Reuven. “The Impact of the Mongols on the History of Syria: Politics, Society, and Culture”. Nomads as Agents of Cultural Change: The Mongols and Their Eurasian Predecessors. ed. Reuven Amitai - Michal Biran. 228-251. Honolulu: University of Hawaiʻi Press, 2014. https://doi.org/10.21313/hawaii/9780824839789.003.0010 Ayaz, Fatih Yahya. Memlükler (1250-1517). İstanbul: İSAM, 2015.
3. Bayraktar, Mehmet Faruk. “İbnül Hacc el Abderi’ye Göre Öğretmen Nitelikleri”. Uluslararası İslam Eğitimi Kongresi Bildiriler Kitabı. ed. Hafsa Nur Aslanoğlu - Sibel Özil. 301-312. İstanbul: YEKDER, 2019.
4. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. Menâkıbu’ş-Şâfiî. thk. Ahmed Sakr. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1970.
5. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Mustafa Dîb el-Boga. Şam: Dâru İbn Kesîr/Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
6. Chatrath, Nick. Tradition and Innovation in the Mamluk Period: The Anti-bid’a Literature of Ibn al-Ḥājj. Oxford: University of Oxford, Doktora Tezi, 2013.
7. Çağrıcı, Mustafa. “İhyâü Ulûmi’d-Dîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/10-13. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
8. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuayb Arnaût. Beyrut: Dâru’r-Risâle, 2009.

9. Erol, Burak Gani. “Memlûkler Döneminde Başkadıların Tayin ve Azillerindeki Usulsüzlükler”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 15/1 (2020), 179-193.
10. Gazzâlî, Muhammed b. Ahmed el-. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1982.
11. Gözün, Abdulvehhab. “Bid‘at Literatürünün Hikâyesi -Beş Klasik Eser Özelinde-”. Artuklu Akademi 6/2 (2019), 253-278. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.552394
12. Gözün, Abdulvehhab. Sünnet Bid’at Tartışmalarının Mahiyeti ve Değerlendirilmesi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ph.D., 2017.
13. Güler, Hatice. Memlükler. İstanbul: Selenge, 2021.
14. Gürler, Kadir. “Bid’at Kavramı Üzerine”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 3/4 (Ağustos 2003), 57-78.
15. Homerın, Th Emil. “Memlûklar Dönemi Mısır’ında Sûfiler ve Tasavvuf Aleyhtarları”. çev. Salih Çift. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2002), 243-264.
16. Hoover, Jon R. “Ibn al-Ḥājj al-ʿAbdarī”. Christian-Muslim Relations: A Bibliographical History (1200-1350). ed. David Thomas vd. 4/893-896. Leiden: Brill, 2012.
17. Irwin, Robert. “Ibn Al-Ḥājj (Eighth/Fourteenth Century)”. Encyclopedia of Arabic Literature. ed. Julie Scott Meisami - Paul Starkey. 328-329. London: Routledge, 1998.
18. İbn Battûta, Ebû Abdullah Muhammed İbn Battûta Tancî. İbn Battûta Seyahatnâmesi. çev. A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 6. Baskı., 2020.
19. İbnü’l-Hâc el-Abderî. el-Medhal. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1981.
20. Karadaş, Cağfer. “Dine Yabancılaşma Aracı Olarak Bid’at Ve Hurafe”. İlahiyat Akademi Dergisi 3 (Eylül 2016), 23-44.
21. Kırıkçı, Recep. Abderi’nin Eğitim Düşüncesi. İstanbul: Binbirdirek Yayınları, 1992.
22. Koca, Ferhat. “Takıyüddin İbn Teymiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 391-405. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
23. Köse, Feyza Betül. Hz. Peygamber ve Kadınlar. İstanbul: Beyan Yayınları, 2023.
24. Mahfûz, Ali. Kitâbu’l-İbdâ‘. Kahire: Dâru’l-İ‘tisâm, 1956.
25. Makdisî, Ebû Şâme el-. el-Bâis alâ inkâri’l-bidaʿ ve’l-havâdis. Kahire: Dâru’l-Hudâ, 1978.
26. Makdisî, Ziyâeddin el-. İttibâʿü’s-sünen ve’ctinâbü’l-bidaʿ. Beyrut: Daru İbni Kesîr, 1987.
27. Maviş, Nezir. Şîa İmâmiyye’nin Bid‘at Anlayışı. Ankara: Astana Yayınları, 2021.
28. Mekkî, Ebû Tâlib el-. Kūtü’l-kulûb. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
29. Muslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Câmiʿu’s-Sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: y.y., 1955.
30. Özdemir, Ahmet. “Hanefî Fıkıh Kitaplarında Bid‘at Olarak Tanımlanan Başlıca Uygulamaların Tespiti Ve Değerlendirilmesi”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (Eylül 2021), 1-16.
31. Özel, Ahmet. “Mevlid: Tarihi ve Dinî Hükmü”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 12 (2002), 235-246.
32. Saklan, Bilal. “Kûtü’l-kulûb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/501-502. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.
33. Saffet Sancaklı, “Hadîsler Bağlamında Bid'at Olgusu ve Bid'atle Mücadelenin Gerekliliği”. İslâmî İlimler Dergisi 11/1 (2016), 30-35.
34. Sofuoğlu, Cemal. “Regâib Namazı Üzerine Bir Münazara”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (1992), 13-45.
35. Şahin, Nihat. Vehhabilikte Bid’at Anlayışı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
36. Taştekin, Osman. “İbnü’l-Hacc el-Abderî”. Klasik İslam Eğitimcileri. ed. Mustafa Köylü - Ahmet Koç. 472-514. İstanbul: Rağbet, 2016.
37. Toksarı, Ali. “Hz. Peygamber Devrinde Kadın”. Diyanet İlmi Dergi 29/4 (1993), 67-80.
38. Ukeles, Raquel M. “Jurists’ Responses To Popular Devotional Practices In Medieval Islam”. Islamic Law in Theory: Studies on Jurisprudence in Honor of Bernard Weiss. ed. A. Kevin Reinhart - Robert Gleave. 177-195. Leiden: BRILL, 2014.
39. Vadet, Jean-Claude. “Ibn al-Ḥād̲j̲d̲j̲”. The Encyclopaedia of Islam (Second Edition). 3/779-780. Leiden: BRILL, 1979. Yalçın, Ahmet. “İbn Teymiyye’de Selefî Düşünce-Tasavvuf İlişkisi”. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/1 (2019), 139-156.
40. Yalçın, Mehmet Fatih. Bahrî Memlükler Döneminde Dımaşk Kâdılkudatları. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ph.D., 2016.
41. Yaran, Rahmi. “Bid‘at”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/129-131. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
42. Yazıcı, Muhammed. “İslâm Düşünce Geleneğinde ‘Her Yenilik Bid’attir’ Hadisine Yaklaşımlar”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2003), 138-188.
43. Yiğit, İsmai̇l. “Ayni’yi Yetiştiren Memlukler Dönemi İlmi Hareketine Genel Bir Bakış”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11-12 (1997), 27-45. https://doi.org/10.15370/muifd.40068