İbn Rüşd Düşüncesinde İdrak
Öz
Aristoteles’in eserlerini özüne sadık bir şekilde şerh eden İbn Rüşd, felsefe tarihinde önemli bir role sahiptir ve felsefî düşüncelerinde Aristoteles takipçisidir. Bu çalışmanın amacı İbn Rüşd’ün idrak meselesi hakkındaki görüşlerini ortaya koymaktır. İbn Rüşd’ün idrak meselesi hakkındaki görüşlerini incelemeyi amaçlamamızın gerekçesi, idrak kavramının İbn Rüşd’ün nefis, bilgi, insanın yetkinleşmesi gibi birçok konuda önemli bir yere sahip olmasıdır. Çalışma yöntemi olarak İbn Rüşd’ün idrak konusundaki görüşleriyle doğrudan ilgili olan meseleleri incelemeyi seçerek tarihsel metin analizi yöntemini benimsedik. Ayrıca İbn Rüşd’ün görüşlerinin gerektiği ölçüde Aristoteles, Fârâbî ve İbn Sînâ’nın görüşleriyle ilişkisine ve mukayesesine yer verdik. İdrak tanımı itibariyle Fârâbî ve İbn Sînâ gibi İbn Rüşd’ün de Aristoteles’in soyutlama/tecrîd kavramını temel alarak idrak düşüncesini açıkladığı çalışmamızın temel bulgusudur. İbn Rüşd’ün idrak meselesine ilişkin görüşleri üzerine bütüncül bir çalışmanın yapılmamış olması bakımından çalışmamız onun felsefî görüşlerine ilişkin literatüre özgün ve mütevazı bir katkı olacaktır. İbn Rüşd, farklı eserlerinde idrak meselesi hakkında görüşlerini ortaya koyar. Filozofun idrak düşüncesini bütüncül bir şekilde ortaya koymak için onun idrakin tanımı, idrakin öznesi, idrakin nesnesi, idrak sürecinde özne-nesne ilişkisi, duyusal, tahayyülî ve aklî olmak üzere idrak türleri, heyûlânî akıl ve faal akıl hakkındaki görüşlerini ortaya koyduk. İbn Rüşd, idrak sürecinde nefsin birçok yetisinin rolü olduğunu ve yetilerin aracı konumunda olduğunu savunur. Filozofa göre idrakin gerçek öznesi nefistir. İdrakin konusu ise tikel ve tümel suretlerdir. O suretler sayesinde idrak bilkuvve durumdan bir fiil durumuna geçer. Suretler, nefsin yetilerini harekete geçirerek idrakin gerçekleşmeni aktif hale getirirler. İbn Rüşd’e göre idrak türlerinin alt derecesi duyusal idraktir, üst derecesi aklî idraktir ve bu iki idrak arasında orta derecede tahayyülî idrak yer alır. İdrak türleri arasında soyutlama bakımından farklılık vardır. Duyusal ve tahayyülî idrakte soyutlama sınırlı şekilde gerçekleşirken, aklî idrakte soyutlama maddenin bütün ilintilerinden arındırılmış bir şekilde gerçekleşir. İbn Rüşd, sudûr teorisini reddettiği için aklî idrakte faal aklın rolü konusunda farklı bir düşünceye sahiptir.
Anahtar Kelimeler
Perception in Ibn Rushd's Thought
Öz
Ibn Rushd, who faithfully commented on Aristotle's works, plays an important role in the history of philosophy and is a follower of Aristotle in his philosophical thought. The aim of this study is to present Ibn Rushd's views on the issue of perception. The reason we aim to examine Ibn Rushd's views on perception is that the concept of perception holds an important place in many areas of Ibn Rushd's thought, such as the soul, knowledge, and human perfection. As a research method, we adopted the historical text analysis method, choosing to examine issues directly related to Ibn Rushd's views on perception. Furthermore, we have included, to the extent necessary, the relationship and comparison of Ibn Rushd's views with those of Aristotle, al-Farabi, and Ibn Sina. The fundamental finding of our study is that, in terms of his definition of perception, Ibn Rushd, like al-Farabi and Ibn Sina, explains his concept of perception by basing it on Aristotle's concept of abstraction/abstraction. Given the lack of a comprehensive study on Ibn Rushd's views on perception, our work will be an original and modest contribution to the literature on his philosophical views. Ibn Rushd presents his views on the issue of perception in his various works. To comprehensively present the philosopher's thought on perception, we have outlined his definition of perception, its subject and object, the subject-object relationship in the perception process, the types of perception (sensory, imaginative, and intellectual), and his views on the material intellect and the active intellect. Ibn Rushd argues that many faculties of the soul play a role in the perception process, and that these faculties are merely intermediaries. According to the philosopher, the true subject of perception is the soul itself. The subject of perception is particular and universal forms. Through these forms, perception moves from a potential state to an actual state. Forms activate the faculties of the soul, thus making the realization of perception active. According to Ibn Rushd, the lowest degree of perception is sensory perception, the highest degree is intellectual perception, and between these two lies the middle degree of imaginative perception. There is a difference between the types of perception in terms of abstraction. While abstraction occurs in a limited way in sensory and imaginative perception, in intellectual perception abstraction occurs in a way that is completely free from all material connections. Since Ibn Rushd rejected the emanation theory, he has a different idea about the role of the active intellect in intellectual perception.
Anahtar Kelimeler
