Mağrib İbâzî Düşüncesinde Metafizik Tasavvurlar: Ebû Tâhir el-Cîtâlî’nin Sem‘iyyât Anlayışı

Öz

İslâm düşünce geleneğinde naklî verilerin esas alındığı sem‘iyyât bahisleri, kelâmî ekollerce detaylı bir şekilde analiz edilmiş ve bu süreç, mezhepsel düzeyde farklı tefsir ve tevil biçimlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Konu hakkında özellikle Ehl-i sünnet ve diğer kelâmî ekoller arasında bazı önemli görüş farklılıkları vardır. Bu konulardaki literatür yeterince araştırma konusu yapılmıştır. Bununla beraber İbâzî kelâmcılarının sem‘iyyât görüşleri hakkında ülkemizde yeterli bir araştırma yoktur. İbâzî kelâmında sem‘iyyât konularının ele alınış şekli ve farklı yorumlarının ortaya konularak diğer kelâm ekolleri arasındaki tartışmalarda hangi pozisyonda bulunduklarının bilinmesi önemlidir. Malum olduğu üzere İbâzîler Hâricî fırkalar arasında kabul edilmektedir. Bununla birlikte İbâzîlerin kader meselesi dışında diğer itikâdî konularda Mu‘tezile ile büyük ölçüde benzerlik taşıdığı söylenebilir. Onlar da Mu‘tezilîler gibi âhâd türü haberleri itikâdî meselelerde kabul etmezler. Bu sebeple bu türden gelen haberlere ihtiyatla yaklaşmaktadırlar. Ebû Tâhir İsmail el-Cîtâlî (öl. 750/1349) İbâzî kelâmının Kuzey Afrika ekolünün sembol isimlerinden birisidir. Yapmış olduğu ilmi faaliyetler ile bu bölgenin İbâzîlik açısından temsilcisi rolünü üstlenmiştir. Kendisi çeşitli ilim dallarıyla ilgilenmekle beraber özellikle İslam kelâmının özgün yorumlarını başarıyla ele alması ile tanınmaktadır. Onun bakış açısından İbâzıyye’nin sem‘iyyât meselelerine yaklaşımını ortaya koyması önemlidir. Bu çalışma Türkçe literatürde fazla tanınmayan bir isim olan el-Cîtâlî bağlamında özelde Mağrib, genelde İbâzî kelâmının sem‘iyyât görüşünün incelenmesini ve kendisinin Mağrib bölgesi İbâzîliğinde oynadığı rolü tespit etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada İbâzî âlim İsmail el-Cîtâlî’nin biyografik bilgileri yanında sem‘iyyâta müteallik görüşlerinin incelenmesi, görüşlerinin, mezhebiyle örtüştüğü ve ayrı düştüğü yönleri ele alınmaktadır. İsmail el-Cîtâlî, sem‘iyyât konularında nakli esas alıp akılla dengeleyen sistematik yaklaşımıyla, İbâzî doktrinini hem Selef hem de Mu‘tezile çizgisiyle özgün bir noktada buluşturma gayretiyle mezhebin kelâm ilmindeki yetkinliğini ve derinliğini kanıtlayan kilit bir figür olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Cîtâlî
• Sem‘iyyât
• Akaid
• İbâzîyye.

Metaphysical Conceptions in Maghribi Ibāḍī Thought: Abū Tāhir al-Jītālī’s Views on Sam‘iyyāt

Öz

Sem‘iyyāt (eschatological matters), one of the fundamental subjects of Kalām (Islamic theology), has been extensively analyzed by theologians, leading to diverse interpretations on various issues. Significant differences of opinion exist between the Ahl al-Sunnah and other theological schools regarding the nature and states of sem‘iyyāt. Elucidating the perspectives of Ibāḍī theologians on sem‘iyyāt is crucial for understanding their position within the broader theological debates. Although Ibāḍīs are traditionally categorized among the Kharijite sects, prominent figures within the school contest this classification and define their relationship differently. Generally, Ibāḍī doctrines align closely with the Mu‘tazilite school on theological matters, with the exception of predestination (qadar). Similar to the Mu‘tazilites, they do not accept āḥād (isolated) narrations as a basis for creedal matters and, consequently, approach such reports with caution. Ismā‘īl al-Jīṭālī (d. 750/1349) is considered one of the preeminent figures among Ibāḍī theologians. An examination of Jīṭālī’s place within the Ibāḍī theological tradition reveals a rich and multidimensional intellectual framework. He is recognized for his successful and original interpretations within Islamic Kalām. Understanding his theological views is vital for revealing the sect's perspective on these issues. This study aims to provide insight into the Ibāḍī theological view of sem‘iyyāt through the lens of Jīṭālī. In addition to biographical information on the Ibāḍī scholar Ismā‘īl al-Jīṭālī, this research examines his views on sem‘iyyāt, identifying points of convergence and divergence with his affiliated sect.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• al-Jīṭālī
• Sam‘iyyāt
• Creed
• Ibādiyya.

Kaynakça

1. Aktepe, Orhan. “Mutezile ve Ehl-i Sünnet’e Göre Va’d ve Va’îd İlkesi”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 9/1 (2011), 157-177.
2. Akkuş, Süleyman– Doğruyol, Feyza. “Bir İbâzî Âlim Ebû Ya’kûb el-Vercelânî’nin ed-Delîl ve’l- Burhân’ı Bağlamında İbâzıyye’nin Temel Görüşleri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/39 (2019), 117-147.
3. Alıcı, Mustafa. “Şefaat”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/412-415. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
4. Alkan, Arif. “‘Şefaatim, Ümmetimden Büyük Günah İşleyenler İçindir’ Rivayetinin Hadis Kritiği Açısından İncelenmesi”. Trabzon İlahiyat Dergisi 11/2 (Aralık 2024), 381-407.
5. Altıntaş, Ramazan. “Kâdî Abdülcebbâr’ın (ö. 415/1024) Sem’iyyâtla İlgili Bazı Görüşleri”. Bilimname 4 (2004), 59-79.
6. Âmidî, Seyfuddîn. Ebkâru’l-efkâr fî usûli’d-dîn. thk. Ahmed Muhammed Mehdi. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Vesâikiyye, 2004. Basım, 2004.
7. Aveşt, Bekr b. Saîd. Dirâsât İslamiyye fî usûli’l-İbâdiyye. Kahire: Dâru’t-Tedamun, 1988.
8. Bâbâammî, Üstaz Muhammed Mûsa. vd. Mu‘cemu a‘lâmi’l-İbâziyye. Cezâir: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1999. Bakan, Tevhit. “İbâdîler ve Hadis”. EKEV Akademi Dergisi 20 (2004), 221-240.

9. Bardak, Ahmet. “İbâdî Âlimlerinden İbn Humeyd es-Sâlimî’nin Kelâmî Görüşleri”. Şarkiyat 11/2 (01 Ağustos 2019), 763-788.
10. Basrî, Rebî’ b. Habîb Amr el-Ezdî. el-Câmiu’s-sahîh müsnedu’l-İmam er-Rebî’ b. Habîb. Beyrût: Dâru’l-Feth, ts.
11. Boynukalın, Ertuğrul. “أصول فقه الإباضية معالم ومصادر [İbazıyye’nin Fıkıh Usûlü: Özellikler ve Kaynaklar]”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 61/61 (16 Aralık 2021), 55-92. https://doi.org/10.15370/maruifd.1035969
12. Cîtâlî, Ebî Tâhir İsmail b. Mûsa. Kanâtiru’l-hayrât. thk. Seyyid Kesrevî Hasan - Hallâf Mahmûd Abdussemî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
13. Cîtâlî, İmam Ebî Tahir İsmail b. Musa. Kavâ‘idu’l-İslâm. thk. Ahmed b. Sâlih Şeyh Ahmed. Amman: Mektebetu’t-Dâmirî, 2015.
14. Ebû Davud, Süleyman b. el-Eş’as. Sünen-ü Ebî Dâvud, İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
15. Ertürk, Mustafa. “Haber-i Vâhid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/349-352. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
16. Eş‘arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmail. Makâlâtu’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfu’l-musallîn. thk. Naîm Zerzûr. 2 Cilt. Beyrût: Mektebetu’l-Asriyye, 2005.
17. Eş’arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmail. el-İbane fî usûli’d-diyâne. y.y.: Beyrut, 1991.
18. Eşit, Davut. “Şâfi‘î Fıkıh Usûlünün İbâḍî Fıkıh Usûlüne Etkisi: Ḫaffâf ve Melşûṭî Örneği”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33 (01 Aralık 2023): 253-282. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1321351.
19. Etruş, Yahya. Melâhimu’t-tasavvufi’l-İbâzi’l-Mağâribî. Cezair: Dâru’t-Tenvîr, 2017.
20. Ettafeyyiş, Muhammed b. Yusuf. Şerhu Akîdeti’t-tevhîd. thk. Mustafa İbnü’n-Nâsır Vinten Cezayir: Neşru Cemʿiyyeti’t-Turâs, 2001.
21. Ezdî, Câbir b. Zeyd. Resâilu’l-İmâm Câbir b. Zeyd el-Ezdî. thk. Amr Halife en-Nâmî. Libya: Dâru’d-Da’ve, 2018.
22. Fığlalı, Ethem Ruhi. “İbâzıyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/256-261. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
23. Gömbeyaz, Kadir. “Hâricîlerin Günümüzdeki Devamı İbâdîler mi, Selefîler mi? Metodik Bir Tartışma”, e-Makâlât Mezhep Araştırmaları 9/1 (2016): 80-83.
24. Huffâzî, Abdullatif Abdulkadir. Te’sîru’l-Mu‘tezile fi’l-Havâric ve’ş-Şîa. Cidde: Dâru’l-Endülüs el-Hudrâ, 2000.
25. İbâdî, İbnu Selâm. Bed’u’l-İslam ve şerâiu’d-dîn. thk. Sekartes Kirz - Sâlim b. Ya’kûb. Beyrût: Dâru Sadr, 1986.
26. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed. Mücerredü makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasen el-Eş’arî. thk. Ahmed Abdurrahîm Sâyih. Kahire: Mektebetu’s-Sakafiyyeti’-Dîniyye, 2005.
27. İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî. Beyrut: y.y., 1405/1985.
28. İbn İdris, Mustafa b. Muhammed. el-Fikru’l-akdî inde’l-İbâdiyye. Uman: Mektebetu’t-Dâmirî, 2013.
29. İmam Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitabü’t-tevhîd. çev. Tahir Uluç. İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2021.
30. İmam Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Mahmud. Te’vîlâtü Ehl-i’s-Sünne, thk. Fatıma Yusuf Haymî, Beyrut: y.y., 2004.
31. İmam Mâtürîdî, Ebû Mansur. Kitabü’t-tevhid. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İsam Yayınları, 4. Basım, 2009.
32. Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğni ebvabi’t-tevhid ve’l-adl. thk. Muhammed Ali Neccâr - Taha Hüseyin, İbrahim Medkur. Kahire: y.y., 1965.
33. Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan. Şerhu’l-usûli’l-hamse. thk. Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetu Vehbe, 8. Basım, 1988.
34. Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan. Şerhu’l-usûli’l-hamse. thk. Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1996.
35. Kalhâtî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Saîd el-Ezdî. el-Keşf ve’l-beyân, thk. Seyyide İsmail Kâşif, Umân: Vizâratü’t-Türâsi’l-Kavmî ve’s-Sekâfeti, 1400/1980.
36. Keyyûmî, Muhammed b. Seyf b. Abdillah. İştirâtu’t-tevâtur fî isbâti’l-akâidi inde’l-İbâdiyye. Amman: Külliyetu’l-Ulûmi’l-İlmiyye, 2015.
37. Kılavuz, Ulvi Murat. “Kuzey Afrika İbâzî Akidesi: Cenâvünî Örneği”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/02 (01 Ocak 2016), 71-123
38. Komisyon. Muʿcemü’l-mustalahâti’l-İbâziyye. 2 Cilt. Maskat: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’d-Diniyye, 2011. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmi‘u's-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrût: Dârü İhyâi't-Türasi'l-ʿArabî, ts.
39. Nâsır, Muhammed Sâlih. Menhecü’d-da‘ve ‘inde’l-İbâziyye. Cezayir: Dâru Nâsır, 1436/2015.
40. Nesefî, Ebû’l-Muîn. Tebsiratu’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay. Ankara: Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
41. Ölmez, Sadi. “İbâzıyye Mezhebinin Teşekkülü, Sistematiği ve Farklılaşmalar”. Eskiyeni 47 (Eylül 2022), 639-662. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1124082
42. Râzî, Fahreddin. el-Erbaîn fî usûli’d-dîn. thk. Ahmed Hicâzî Sakâ. Kahire: Mektebetu Külliyeti’l-Ezheriye, 1986.
43. Râzî, Fahreddîn Muhammed b. Ömer el-Hatîb. el-Mahsûl fî ilmi usûli’l-fıkh. thk. Câbir Alvânî. y.y., t.s.
44. Sâlimî, Ebû Muhammed Nûruddîn Abdullah b. Humeyd b Sellûm. Gâyetu’l-murâd fî nazmi’l-i‘tikâd. y.y., ts.
45. Sâlimî, Ebû Muhammed Nûruddîn Abdullah b. Humeyd b. Sellûm. Meşâriku envâri’l-ukûl, thk. Abdurrahman Umeyra, Beyrût: Dâru Cîl, 1409/1989.
46. Teftâzânî, Sa‘duddîn. Şerhu’l-mekâsıd. thk. Abdurrahman Umeyra. Beyrût: Âlemu’l-Kutub, 1989.
47. Vercelânî, Ebû Yakub Yusuf b. İbrahim. ed-Delîl ve’l-burhân. thk. Salim b. Ahmed Harisi. Amman: Vizaretu’t-Turas ve’s-Sakafe, 1997.
48. Vüheybî, Halid b. Mübarek. Eşrâtu’s-sâati. Uman: Mektebetu’l-Ğubeyrâ, ts.
49. Wilkinson, John C. İbadism Origins and Early Development in Oman. Oxford: Oxford University Press, 2010.
50. Yanmış, Kadriye. İslam Mezheplerinde Tekfir ve İbadiyye’nin Tekfir Anlayışının Mukayesesi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Doktora Tezi, 2015.
51. Yıldız, Harun. “Ali Yahya Muammer’in Çalışmalarında İbâdîlik”. e-Makâlât Mezhep Araştırmaları 8/1 (Bahar 2015), 7-51.
52. Yıldız, Metin. İbâziyye’de Dakîku’l-Kelâm. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020.
53. Yıldız, Metin. “İbâziyye’nin Temel İnanç Esasları: el-Usûlu’t-Tis‘a (Dokuz İlke)”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (15 Haziran 2020), 167-187.https://doi.org/10.33460/beuifd.715110
54. Yoldaş, Mehmet Hanifi. Temel Görüşleri Bağlamında İbâdiyye-Mu’tezile İlişkisi. Malatya: İnönü Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.