İmâm Şâfiî'de Beyân Teorisi

İmâm Şâfiî'nin usul anlayışında merkezi bir kavram olan beyân, usûli bir kavram olarak ilk defa er-Risâle'nin girişinde ele alınmıştır. Şâfiî, Kur’an’da yer alan bütün açıklamaları doğrudan veya dolaylı olarak “beyân” üst başlığı altında ele almıştır. Şâfiî, eserlerinde beyân lafzını çoğunlukla; izah/açıklamak, izhar/maksadı açığa çıkarmak anlamlarında bazen de delil ve sonuç anlamlarında kullanmıştır. Bize göre, Şâfiî eserlerinde beyânı tanımlamamıştır; ancak yaptığı açıklamalardan bu kavramdan; "Allah'ın kelâmına muhatap olanlar için, hükümlerin Allah tarafından açıklanış keyfiyeti/yolları " anlamını kastetmektedir. O'na göre beyân yolları temelde/icmalen nass ve ictihad/kıyas/istidlal olup, sünnet bu yollar içinde en güçlü ve en önemli yoldur. Şâfiî, eserlerinde beyânın kısımlarını izah ederken farklı kısımlara/taksimlere yer vermesi bir çelişki ya da tereddüt sonucu olmayıp bu yolların icmalen ve tafsilen ele alınmasından ibarettir. O'nun, beyan anlayışı çerçevesinde şer’i hükmün kaynağı olarak sadece Kitap, sünnet, icma ve kıyası görmesi ve şer'i hükmü beyân yollarını da nass ve istidlal/kıyas ile sınırlaması, bu kaynaklar dışında bir kaynağın asla hüküm kaynağı ve beyân yolu olamayacağını ifade etmek ve şeri hükmün tesbit işlemini nesnel ölçülere bağlamak içindir. Şâfiî’nin, icmaı şer’î delil olarak görmesine rağmen, beyân yolları arasında zikretmemesi, onun, oluşum aşamasında nass ya da ictihad etrafında bir ittifak sonucu oluşmasından kaynaklandığı kanaatindeyiz. Şâfiî'nin beyân teorisine yöneltilen eleştiriler genellikle beyânın tanımı ve mertebeleri/yolları etrafında gerçekleşmektedir. Çalışmamızda Şâfîî'nin usul anlayışında bir teori olarak beyânı; mahiyeti, önemi, usul sistemi içende yeri, sınırları ve mertebeleri açısından ele alarak bu anlayışa yöneltilen, mezhep içi ve mezhep dışı eleştirileri değerlendirmeye çalıştık.