Yaşlı Yetişkinlerin Fiziksel Aktivite Davranışlarının Kuramsal Temellerinin İncelenmesi: Transteoretik Model, Planlı Davranış Teorisi ve Öz Belirleme Teorisi
Öz
Yaşlı yetişkinlerin fiziksel aktivite düzeylerinin artırılması, hem bireysel sağlığın korunması hem de toplumsal sağlık politikalarının sürdürülebilirliği açısından büyük önem taşımaktadır. Yaşlanmayla süreciyle birlikte fiziksel kapasitede meydana gelen değişimler, yaşamın kaçınılmaz bir evresi olarak karışımıza çıkmaktadır. Fiziksel aktivite, bu dönem içerisinde yaşlanmanın doğal etkilerinin geciktirilmesi, kronik hastalıkların önlenmesi ve psikolojik iyilik halinin sağlanması gibi çok boyutlu faydaları olan bir araç olarak değerlendirilmektedir. Bu derleme çalışmasının temel amacı, yaşlı bireylerin fiziksel aktivite davranışlarını etkileyen faktörleri anlamak, hareketsizliğin getirdiği olumsuz etkileri gidermeye yönelik kuramsal temelleri incelemek ve uygulamalı öneriler geliştirmektir. Literatürde sıkça kullanılan Transteoretik Model, Planlı Davranış Teorisi ve Öz Belirleme Teorisi yaşlı yetişkinlerin fiziksel aktiviteye yönelik tutumlarını, niyetlerini ve motivasyonlarını açıklamada etkili çerçeveler sunmaktadır. Bu çalışma, söz konusu modellerin yaşlı bireylerin hem fiziksel hem de psikolojik sağlığını destekleme süreçlerinde nasıl kullanılabileceğini detaylandırarak, bu kuramsal yaklaşımların pratik müdahale programlarına entegrasyonuna yönelik öneriler sunmaktadır. Ayrıca, yaşlılık döneminde aktif yaşamın teşvik edilmesi için sosyal hizmet müdahaleleri ile ilgili sosyal politika geliştirme süreçlerine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Yaşlı yetişkinler, Fiziksel aktivite, Transteoretik model, Planlı davranış teorisi, Öz belirleme teorisi
Kaynakça
- Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T
- Anantanasuwong, D., Pengpid, S., & Peltzer, K. (2022). Prevalence and associated factors of successfull ageing among people 50 years and older in a national community sample in Thailand. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19, 10705. https://doi.org/10.3390/ijerph191710705
- Baert, V., Gorus, E., Mets, T., Geerts, C., & Bautmans, I. (2011). Motivators and barriers for physical activity in the oldest old: A systematic review. Ageing Research Reviews, 10(4), 464–474. https://doi.org/10.1016/j.arr.2011.04.001
- Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman.
- Brailovski, J., Cosci, F., Mansueto G., Miragall, M., Herrero, R., Banos, R. M., Krasavtseva Y., Kochetkov, Y., & Margraf, J. (2021). The association between depression symptoms, psychological burden caused by Covid-19 and physical activity: An investigation in Germany, Italy, Russia, and Spain. Psychiatry Research, 295, 113596. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2020.113596.
- Chodzko-Zajko, W. J., Proctor, D. N., Fiatarone Singh, M. A., Minson, C. T., Nigg, C. R., Salem, G. J., & Skinner, J. S. (2009). American college of sports medicine position stand. Exercise and physical activity for older adults. Medicine and science in sports and exercise, 41(7), 1510–1530. https://doi.org/10.1249/MSS.0b013e3181a0c95c
- Cindaş, A. (2001). Yaşlılarda egzersiz uygulamasının genel ilkeleri. Turkish Journal of Geriatrics, 4(2), 77-84.
- Courneya, K. S., Nigg, C. R., & Estabrooks, P. A. (1998). Relationships among the theory of planned behavior, stages of change, and exercise behavior in older persons over a three year period. Psychology and Health, 13(2), 355-367.
- Çetin, S., Uslu, T., Beşiktaş, M. Y., & Taşkıran, M. Y. (2019). Yaşlılarda yaşam kalitesi ve fiziksel kapasite ilişkisinin incelenmesi. Spor Eğitim Dergisi, 3(3), 01-09.
- Dannecker, E. A., Hausenblas, H. A., Connaughton, D. P., & Lovins, T. R. (2003). Validation of the stages of exercise change questionnaire. Research Quarterly for Exercise and Sport, 74, 236-247.