Yaşlı Yetişkinlerin Fiziksel Aktivite Davranışlarının Kuramsal Temellerinin İncelenmesi: Transteoretik Model, Planlı Davranış Teorisi ve Öz Belirleme Teorisi

Öz

Yaşlı yetişkinlerin fiziksel aktivite düzeylerinin artırılması, hem bireysel sağlığın korunması hem de toplumsal sağlık politikalarının sürdürülebilirliği açısından büyük önem taşımaktadır. Yaşlanmayla süreciyle birlikte fiziksel kapasitede meydana gelen değişimler, yaşamın kaçınılmaz bir evresi olarak karışımıza çıkmaktadır. Fiziksel aktivite, bu dönem içerisinde yaşlanmanın doğal etkilerinin geciktirilmesi, kronik hastalıkların önlenmesi ve psikolojik iyilik halinin sağlanması gibi çok boyutlu faydaları olan bir araç olarak değerlendirilmektedir. Bu derleme çalışmasının temel amacı, yaşlı bireylerin fiziksel aktivite davranışlarını etkileyen faktörleri anlamak, hareketsizliğin getirdiği olumsuz etkileri gidermeye yönelik kuramsal temelleri incelemek ve uygulamalı öneriler geliştirmektir. Literatürde sıkça kullanılan Transteoretik Model, Planlı Davranış Teorisi ve Öz Belirleme Teorisi yaşlı yetişkinlerin fiziksel aktiviteye yönelik tutumlarını, niyetlerini ve motivasyonlarını açıklamada etkili çerçeveler sunmaktadır. Bu çalışma, söz konusu modellerin yaşlı bireylerin hem fiziksel hem de psikolojik sağlığını destekleme süreçlerinde nasıl kullanılabileceğini detaylandırarak, bu kuramsal yaklaşımların pratik müdahale programlarına entegrasyonuna yönelik öneriler sunmaktadır. Ayrıca, yaşlılık döneminde aktif yaşamın teşvik edilmesi için sosyal hizmet müdahaleleri ile ilgili sosyal politika geliştirme süreçlerine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yaşlı yetişkinler
• Fiziksel aktivite
• Transteoretik model
• Planlı davranış teorisi
• Öz belirleme teorisi

Examining the Theoretical Foundations of Physical Activity Behaviors in Older Adults: Transtheoretical Model, Theory of Planned Behavior and Self-Determination Theory

Öz

Increasing the physical activity levels of older adults is of great importance for both maintaining individual health and ensuring the sustainability of public health policies. The changes in physical capacity that occur with the aging process emerge as an inevitable phase of life. Physical activity is considered a multidimensional tool during this period, offering benefits such as delaying the natural effects of aging, preventing chronic diseases, and promoting psychological well-being. The primary aim of this review study is to understand the factors influencing the physical activity behaviors of older individuals, examine the theoretical foundations for addressing the negative effects of physical inactivity, and develop practical recommendations. The Transtheoretical Model, the Theory of Planned Behavior, and the Self-Determination Theory, which are frequently used in the literature, provide effective frameworks for explaining older adults' attitudes, intentions, and motivations toward physical activity. This study elaborates on how these models can be utilized in supporting both the physical and psychological health of older individuals and offers recommendations for integrating these theoretical approaches into practical intervention programs. Furthermore, it aims to contribute to the development of social policies related to social service interventions that promote active living during old age

Anahtar Kelimeler

• older adults
• pyshical activity
• transtheoretical model

Kaynakça

1. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T
2. Anantanasuwong, D., Pengpid, S., & Peltzer, K. (2022). Prevalence and associated factors of successfull ageing among people 50 years and older in a national community sample in Thailand. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19, 10705. https://doi.org/10.3390/ijerph191710705
3. Baert, V., Gorus, E., Mets, T., Geerts, C., & Bautmans, I. (2011). Motivators and barriers for physical activity in the oldest old: A systematic review. Ageing Research Reviews, 10(4), 464–474. https://doi.org/10.1016/j.arr.2011.04.001
4. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman.
5. Brailovski, J., Cosci, F., Mansueto G., Miragall, M., Herrero, R., Banos, R. M., Krasavtseva Y., Kochetkov, Y., & Margraf, J. (2021). The association between depression symptoms, psychological burden caused by Covid-19 and physical activity: An investigation in Germany, Italy, Russia, and Spain. Psychiatry Research, 295, 113596. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2020.113596.
6. Chodzko-Zajko, W. J., Proctor, D. N., Fiatarone Singh, M. A., Minson, C. T., Nigg, C. R., Salem, G. J., & Skinner, J. S. (2009). American college of sports medicine position stand. Exercise and physical activity for older adults. Medicine and science in sports and exercise, 41(7), 1510–1530. https://doi.org/10.1249/MSS.0b013e3181a0c95c
7. Cindaş, A. (2001). Yaşlılarda egzersiz uygulamasının genel ilkeleri. Turkish Journal of Geriatrics, 4(2), 77-84.
8. Courneya, K. S., Nigg, C. R., & Estabrooks, P. A. (1998). Relationships among the theory of planned behavior, stages of change, and exercise behavior in older persons over a three year period. Psychology and Health, 13(2), 355-367.

9. Çetin, S., Uslu, T., Beşiktaş, M. Y., & Taşkıran, M. Y. (2019). Yaşlılarda yaşam kalitesi ve fiziksel kapasite ilişkisinin incelenmesi. Spor Eğitim Dergisi, 3(3), 01-09.
10. Dannecker, E. A., Hausenblas, H. A., Connaughton, D. P., & Lovins, T. R. (2003). Validation of the stages of exercise change questionnaire. Research Quarterly for Exercise and Sport, 74, 236-247.
11. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior . New York: Plenum Press. http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4899-2271-7
12. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
13. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2008). Self-determination theory: A macrotheory of human motivation, development, and health. Canadian Psychology/Psychologie Canadienne, 49(3), 182–185. https://doi.org/10.1037/a0012801
14. Demirtaş, Ş., Güngör, C., & Demirtaş, R. N. (2017). Sağlıklı yaşlanma ve fiziksel aktivite: bireysel, psikososyal ve çevresel özelliklerin buna katkısı. Osmangazi Tıp Dergisi. 39(1), 100-108. https://doi.org/10.20515/otd.292504
15. Erdem, H. R., Sayan, M., Gökgöz, Z., & Ege, M. R. (2021). Yaşlılarda fiziksel aktivite: derleme. YIU Sağlık Bilimleri Dergisi, 2, 16-22. https://doi.org/10.51261/yiu.2021.00029
16. Erol, B. N., & Erol, H. (2023). Yaşlı bireylerde fiziksel aktivite bariyerleri ve fasilitatörleri: geleneksel derleme. Türkiye Klinikleri Journal of Gerontology. 2(1), 17-26. https://doi. 10.5336/jgeront.2023-97035
17. Erol, S., & Erdoğan, S. (2007). Sağlık davranışlarını geliştirmek ve değiştirmek için tranteoretik modelin kullanılması. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 10(2), 86-94.
18. Franco, M. R., Tong, A., Howard, K., Sherrington, C., Ferreira, P. H., Pinto, R. Z., & Ferreira, M. L. (2015). Older people’s perspectives on participation in physical activity: A systematic review and thematic synthesis of qualitative literature. British Journal of Sports Medicine, 49(19), 1268–1276. https://doi.org/10.1136/bjsports-2014-094015
19. Godin, G., & Kok, G. (1996). The theory of planned behavior: A review of its applications to health-related behaviors. American Journal of Health Promotion, 11(2), 87-98. https://doi.org/10.4278/0890-1171-11.2.87
20. Grodesky, J. M., Kosma, M., & Solmon, M. A. (2006). Understanding older adults’ physical activity behavior: a multi-theoretical approach. Quest, 58(3), 310-329. https://doi.org/10.1080/00336297.2006.10491885
21. Güneş, G. Y. (2015). Yaşlılarda egzersizin fiziksel aktivite, hareket korkusu, yorgunluk ve uyku kalitesine etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara, Türkiye. .https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=9BtJLbzjroY4ODi02NCiow&no=0wSQJdvLZZ5o1xFiLVTbA
22. King, A. C., Rejeski, W. J., & Buchner, D. M. (1998). Physical activity interventions targeting older adults: A critical review and recommendations. American journal of preventive medicine, 15(4), 316-333. https://doi.org/10.1016/S0749-3797(98)00085-3
23. King, A. C., Rejeski, W. J., & Buchner, D. M. (1992). Physical activity interventions targeting older adults: A critical review and recommendations. American Journal of Preventive Medicine, 15(4), 316–333. https://doi.org/10.1016/S0749-3797(18)30734-6
24. Küpeli, H. (2023). Egzersiz davranışı değişim basamaklarına göre yaşlılarda; düşme korkusu, düşme riski, fiziksel aktivite düzeyi, aktivite bariyerleri ve yaşam kalitesinin araştırılması. Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir, Türkiye. . https://avesis.deu.edu.tr/advisingTheses/details/ffa709cc-c553-4770-b889-e719155c203d/oai
25. Marcus, B. H., & Simkin, L. R. (1994). The transtheoretical model: Applications to exercise behavior. Medicine and Science in Sports and Exercise, 26, 1400-1404.
26. Markland, D. (1999). Self-determination moderates the effects of perceived competence on intrinsic motivation in an exercise setting. Journal of Sport and Exercise Psychology, 21, 351-361.
27. Miller, K., & Hoffman, J. (2009). Mental well-being and sport-related identities in college students. Sociology of Sport Journal, 26, 335-356.
28. Nelson, M. E., Rejeski, W. J., Blair, S. N., Duncan, P. W., Judge, J. O., King, A. C., Macera, C. A., & Castaneda-Sceppa, C. (2007). Physical activity and public health in older adults: Recommendation from the American College of Sports Medicine and the American Heart Association. Medicine & Science in Sports & Exercise, 39(8), 1435–1445. https://doi.org/10.1249/mss.0b013e3180616aa2
29. Norcross, J. C., Krebs, P. M., & Prochaska, J. O. (2011). Stages of change. Journal of Clinical Psychology, 67(2), 143–154. https://doi.org/10.1002/jclp.20758
30. Onur, B. (2021). Gelişim Psikolojisi: Yetişkinlik – Yaşlılık – Ölüm (12. baskı). İmge Kitabevi.
31. Ory, M. G., Resnick, B., Jordan, P. J., Coday, M., Riebe, D., Ewing Garber, C., & Bazzarre, T. (2005). Screening, safety, and adverse events in physical activity interventions: Collaborative experiences from the behavior change consortium. Annals of Behavioral Medicine, 29(1), 20-28. https://doi.org/10.1207/s15324796abm2901_4
32. Özmen, T., & Contarlı, N. (2023). Yaşlılarda fiziksel aktivite ve egzersiz. Unika Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(1), 452-459. http://dx.doi.org/10.47327/unikasaglik.97
33. Prochaska, J. O., & DiClemente, C. C. (1983). Stages and processes of self-change of smoking: Toward an integrative model of change. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 51(3), 390–395. https://doi.org/10.1037/0022-006X.51.3.390
34. Prochaska, J. O., DiClemente, C. C., & Norcross, J. C. (1992). In search of how people change: Applications to addictive behaviors. American Psychologist, 47(9), 1102–1114. https://doi.org/10.1037/0003-066X.47.9.1102
35. Prochaska, J. O., Redding, C. A., & Evers, K. E. (1994). The transtheoretical model and stages of change. In K. Glanz, F. M. Lewis, & B. K. Rimer (Eds.), Health behavior and health education: Theory, research, and practice (pp. 60–84). Jossey-Bass.
36. Prochaska, J. O., & Velicer, W. F. (1997). The transtheoretical model of health behavior change. American Journal of Health Promotion, 12, 38-48.
37. Riebe, D., Garber, C. E., Rossi, J. S., Greaney, M. L., Nigg, C. R., Lees, F. D., Burbank, P. M., & Clark, P. G. (2005). Physical activity, physical function, and stages of change in older adults. American journal of health behavior, 29(1), 70-80.
38. Sallis, J. F., Owen, N., & Fisher, E. (2015). Ecological models of health behavior. Health behavior: Theory, research, and practice, 5(43-64).
39. Schutzer, K. A., & Graves, B. S. (2004). Barriers and motivations to exercise in older adults. Preventive Medicine, 39(5), 1056–1061. https://doi.org/10.1016/j.ypmed.2004.04.003
40. Standage, M., & Ryan, R. M. (2012). Self-determination theory and exercise motivation: Facilitating self-regulatory processes to support and maintain health and well-being. In Advances in motivation in sport and exercise, 3, 233-270.
41. Sun, F., Norman, I. J., & While, A. E. (2013). Physical activity in older people: A systematic review. BMC Public Health, 13(1), 449. https://doi.org/10.1186/1471-2458-13-449
42. Strauss, J. & Ryan, R. M. (1987). Autonomy disturbances in subtypes of Anorexia Nervosa. Journal of Abnormal Psychology, 96, 254-258. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0021-843X.96.3.254
43. Şarvan Cengiz, Ş. & Çetinkaya, G. (2019). Yaşlılarda Fiziksel Aktivite: Derleme Makale. 4.Uluslararası Avrasya Spor Eğitim ve Toplum Kongresi Bildiri Kitabı, 954.
44. Teixeira, P. J., Carraça, E. V., Markland, D., Silva, M. N., & Ryan, R. M. (2012). Exercise, physical activity, and self-determination theory: A systematic review. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 9(1), 48-78. https://doi.org/10.1186/1479-5868-9-78
45. Thøgersen-Ntoumani, C. (2009). An ecological model of predictors of stages of change for physical activity in Greek older adults. Scandinavian journal of medicine & science in sports, 19(2), 286-296.
46. TÜİK (2013). Haber Bültenleri. Erişim: http://tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13466.
47. TÜİK (2020). İstatistiklerle Yaşlılar, 2019. Erişim: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index? p=Istatistiklerle-Yaslilar-2019-33712.
48. TÜİK., (2014). İstatistiklerle Yaşlılar, 2013. Sayı: 16057.
49. UN. (2007), United Nations World Population Ageing 2007, 12 Ekim 2024, https://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/ageing/WorldPopulationAgeingReport2007.pdf
50. Ünver Koçak, F., & Özkan, F. (2010). Yaşlılarda Fiziksel Aktivite Düzeyi ve Yaşam Kalitesi. Türkiye Klinikleri Spor Bilimleri Dergisi, 2(1), 46-54.
51. World Health Organization (WHO). (2002). Active Ageing: A Policy Framework. Geneva: World Health Organization.
52. WHO (2015). World Report on Ageing and Health. Erişim: https://apps.who.int/iris/handle/10665/186463.
53. WHO (2024). Global levels of physical inactivity in adults: off track for 2030. Erişim: https://www.who.int/publications/i/item/9789240096905
54. Yağız, G. (2020). Emekli bireylerde kronik hastalık düzeylerinin fiziksel aktivite, düşme ve denge üzerine etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara, Türkiye. https://openaccess.hacettepe.edu.tr/xmlui/handle/11655/22160
55. Yamaner, E. (2023). Yaşlı bireylerde fiziksel aktivite, yaşam kalitesi ve başarılı yaşlanma düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Doktora Tezi, Hitit Üniversitesi, Çorum, Türkiye. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=IIY9TojawfaADuHGyUzXtA
56. Yasunaga, A., Shibata, A., Ishii, K., Koohsari, M. J., Oka, K., & Owen, N. (2006). Associations of older adults’ neighborhood environments with walking for transport and recreation. Journal of Aging and Physical Activity, 14(3), 302–312. https://doi.org/10.1123/japa.14.3.302