Metin Türleri ve Dil Becerileri Açısından Türk Dili ve Edebiyatı Öğretim Programı Kazanımlarının Yükseköğretim Kurumları Sınavındaki Temsiline İlişkin Bir Analiz

Öz

The aim of this study is to examine the extent and the ways in which the language skills, text types, and assessment approach defined in the 2018 Turkish Language and Literature Curriculum are represented in the Higher Education Examinations administered between 2018 and 2025. The study was conducted using a qualitative design based on document analysis; the curriculum, relevant assessment regulations, and Turkish and Turkish Language and Literature test items in the examinations were analyzed. Data were evaluated through descriptive statistics in terms of text type distribution, language skills, and cognitive processes measured. Findings indicate that assessment in both sessions of the examination is conducted through multiple-choice items, although the competencies measured differ across sessions. The Turkish subtest of the Basic Proficiency Test primarily measures reading comprehension skills, whereas subject-matter knowledge questions predominate in the Turkish Language and Literature subtest of the Field Proficiency Test. In addition, only items containing stimulus texts were classified by text type and analyzed as a subset. Results reveal a structural divergence between the curriculum’s skill-based approach emphasizing four language skills and literary diversity and the assessment structure of centralized examinations. The study provides a comprehensive analysis of the curriculum–assessment–examination relationship.

Anahtar Kelimeler

• Literature education
• Turkish Language and Literature curriculum
• Higher Education Examinations
• language skills
• measurement and assessment

Etik Beyan

Since this is a Document Analysis study, ethical approval is not required.

Metin Türleri ve Dil Becerileri Açısından Türk Dili ve Edebiyatı Öğretim Programı Kazanımlarının Yükseköğretim Kurumları Sınavındaki Temsiline İlişkin Bir Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı, 2018 Türk Dili ve Edebiyatı Öğretim Programı’nda tanımlanan dil becerileri, metin türleri ve ölçme yaklaşımının, 2018–2025 yılları arasında uygulanan Yükseköğretim Kurumları Sınavı’nda hangi ölçüde ve hangi biçimlerde temsil edildiğini incelemektir. Araştırma doküman incelemesine dayalı nitel bir tasarımla yürütülmüş; öğretim programı, ilgili ölçme mevzuatı ile YKS’de yer alan Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı soruları analiz edilmiştir. Veriler, metin türü dağılımı, dil becerileri ve ölçülen bilişsel süreçler temelinde betimleyici istatistiklerle değerlendirilmiştir. Bulgular, sınavın iki oturumunda ölçmenin çoktan seçmeli maddelerle gerçekleştirildiğini, ancak ölçülen yeterliliklerin farklılaştığını göstermektedir. Temel Yeterlilik Testi Türkçe alt testinin ağırlıkla okuma ve okuduğunu anlama becerisine dayandığı; Alan Yeterlilik Testi Türk Dili ve Edebiyatı alt testinde ise alan bilgisi sorularının baskın olduğu belirlenmiştir. Ayrıca yalnızca öncül metin içeren sorular tür açısından etiketlenmiş ve bulgular bu alt küme üzerinden değerlendirilmiştir. Sonuçlar, programın dört temel dil becerisi ve edebî metin çeşitliliğini esas alan yaklaşımı ile merkezi sınavların ölçme yapısı arasında yapısal bir ayrışma bulunduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, program–ölçme–sınav ilişkisini metin türü temsili ve dil becerileri odağında bütüncül biçimde ele alarak alan yazına katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyat Eğitimi
• Türk Dili ve Edebiyatı Öğretim Programı
• Yükseköğretim Kurumları Sınavı
• dil becerileri
• ölçme ve değerlendirme

Etik Beyan

Bu çalışma bir Döküman Analizi çalışması olduğu için etik izin gerekli değildir.

Kaynakça

1. Araboğa, M. ve Yazar, İ. (2023). Öğretici metinler bağlamında Türk dili ve edebiyatı eğitimine bakış. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 14(Special Issue 3), 1-27.
2. Aslan, C. (2010). Düşünme becerilerini geliştirici dil ve edebiyat öğretimi ortamları: Bir eğitim durumu örneği. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(24), 127–152.
3. Bozkurt, B. Ü. (2018). Okuma ve yazma eğitiminde metin türlerini sınıflama sorunsalı ve çoklu/karma türlerin öğretimiyle ilgili öneriler. In N. E. Uzun ve B. Ü. Bozkurt (Eds.), Türkçenin eğitimi-öğretiminde kuramsal ve uygulamalı çalışmalar – 10 (pp. 75–99). Okan Üniversitesi Yayınları.
4. Bozkurt, B. Ü. (2019). Türkçe öğretmeni adaylarının metin türlerini kavramlaştırma eğilimleri ve tür farkındalıkları. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 86–102.
5. Cheng, L. (2005). Changing language teaching through language testing: A washback study. Cambridge University Press.
6. Clinton-Lisell, V. (2022). Performance on reading comprehension assessments and college achievement: A meta-analysis. Journal of College Reading and Learning, 52(2), 77–98.
7. Cubillos, M. ve Troncoso, R. (2025). The Evolving Relationship Between Reading Motivation and Achievement: A Longitudinal Study. Education Sciences, 15(10), 1274. from Chile. Education Sciences, 15(10), 1274.
8. Cummins, J. (1979). Linguistic Interdependence and the Educational Development of Bilingual Children. Bilingual Education Paper Series, Vol. 3 No. 2.

9. De Beaugrande, R.-A., ve Dressler, W. U. (2002). Introduction to text linguistics (Original work published 1981). Longman.
10. Derman, S., ve Kaygısız, K. (2023). Türkçe öğretmenlerinin merkezî sınavlara ilişkin görüşleri. Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(3), 1373–1399.
11. Dilidüzgün, Ş., Çetinkaya Edizer, Z., Ak Başoğul, D., Oryaşın, M., ve Yücelşen, N. (2019). Metin türü bağlamında okuma yöntem-teknikleriyle üstbilişsel okuma stratejilerini ilişkilendirme çalışması. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 8(3), 1796–1816.
12. Dursunoğlu, H. (2006). Cumhuriyetin ilanından günümüze Türkçe ve edebiyat öğretiminin orta öğretimdeki tarihî gelişimi. Millî Eğitim Dergisi, 34(169).
13. Forster, N. (1995). The analysis of company documentation. In C. Cassell & G. Symon (Eds.), Qualitative methods in organizational research: A practical guide (pp. 147–166). Sage Publications
14. Gipps, C. (1994). Beyond testing: Towards a theory of educational assessment. Falmer Press.
15. Güzel, A. (2006). Edebiyat eğitiminde amaçlar ve estetik boyut. Millî Eğitim Dergisi, 34(169).
16. Halliday, M. A. K. ve Hasan, R. (2014). Cohesion in english. Routledge..
17. Huhta, A., Kalaja, P., ve Pitkänen-Huhta, A. (2006). Discursive construction of a high-stakes test: The many faces of a test-taker. Language Testing, 23(3), 326–350.
18. International Baccalaureate Organization. (2021). Diploma Programme assessment principles and practices. IB Publishing.
19. Kan, M. O., ve Duman, S. (2021). Üniversiteye giriş sınavlarında yer alan Türkçe testlerindeki paragraf sorularının çeşitli açılardan incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 9(3), 1012–1021.
20. Kırs, F., & Aşılıoğlu, B. (2023). 2018 ortaöğretim Türk dili ve edebiyatı dersi öğretim programının eleştirel okuma kazanımları açısından incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 12(3), 1362–1381. https://doi.org/10.7884/teke.1360035
21. Kintsch, W. (1988). The role of knowledge in discourse comprehension: A construction–integration model. Psychological Review, 95(2), 163–182.
22. Kintsch, W. (1998). Comprehension: A paradigm for cognition. Cambridge University Press.
23. Koek, M., Janssen, T., Hakemulder, F., ve Rijlaarsdam, G. (2019). Literature education as a school for thinking: Students’ learning experiences in secondary literature education. L1–Educational Studies in Language and Literature, 19(1), 1–33.
24. Mesleki Yeterlilik Kurumu. (n.d.). Öğrenme kazanımları rehberi: Türkiye Yeterlilikler Çerçevesi. Mesleki Yeterlilik Kurumu.
25. Mesleki Yeterlilik Kurumu. (2023). Türkiye Yeterlilikler Çerçevesi tanıtım kitapçığı. Mesleki Yeterlilik Kurumu.
26. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Türk dili ve edebiyatı dersi öğretim programı. Millî Eğitim Bakanlığı.
27. Millî Eğitim Bakanlığı Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü. (2024, April 30). Yeni müfredatta “Türkçe” derslerinde “dört dil becerisi” odaklı köklü değişiklik. Millî Eğitim Bakanlığı.
28. Mullis, I. V., & Martin, M. O. (2019). PIRLS 2021 Assessment Frameworks. International Association for the Evaluation of Educational Achievement. Herengracht 487, Amsterdam, 1017 BT, The Netherlands.
29. OECD. (2019a). PISA 2018 assessment and analytical framework. OECD Publishing.
30. OECD. (2019b). Education at a glance 2019: OECD indicators. OECD Publishing.
31. Öztop, F., & Toptaş, V. (2022). Matematik başarısı ile okuduğunu anlama becerisi arasındaki ilişki: Bir meta-analiz çalışması. Yıldız Journal of Educational Research, 7(1), 12-21.
32. Pelletier, D., Gilbert, W., Guay, F., & Falardeau, É. (2025). Predicting reading achievement from reading support: The role of motivation and reading frequency in elementary and secondary school students. Contemporary Educational Psychology, 102421.
33. Rauch, D. P., ve Hartig, J. (2010). Multiple-choice versus open-ended response formats of reading test items: A two-dimensional IRT analysis. Psychological Test and Assessment Modeling, 52(4), 354–379.
34. Sakaryalı, Ö., Bal, M., ve Yıldırım, Y. (2024). Investigating the relationship between mother tongue education and creativity: A systematic review at the K–12 level. SAGE Open, 14(4).
35. Spady, W. G. (1994). Outcome-based education: Critical issues and answers. American Association of School Administrators.
36. Temizkan, M., ve Atasoy, A. (2014). Cumhuriyet dönemi Türkçe eğitimi ve öğretimi programlarında yazma becerisi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2(2), 42–71.
37. Türkben, T. (2018). Beşinci sınıf Türkçe ders kitabı metinlerinin metinsellik ölçütleri açısından incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 6(4), 961-986.
38. Uçan, H. (2006). Edebiyat eğitimi, estetik bir hazzın edinimi, okumanın alışkanlığa dönüştürülmesi ve yazınsal kuramlar. Millî Eğitim Dergisi, 34(169).
39. Ülper, H. (2011). Öğrenci metinlerinin tutarlılık ölçütleri bağlamında değerlendirilmesi. Turkish Studies, 6(4), 849.
40. Webb, N. L. (1997). Criteria for Alignment of Expectations and Assessments in Mathematics and Science Education. Research Monograph No. 6.
41. Weigle, S. C. (2002). Assessing writing. Cambridge University Press.
42. Yaşar, H., ve Kılıç, Y. (2024). Temel yeterlilik sınavı (TYT) Türkçe sorularının yenilenmiş Bloom taksonomisi açısından değerlendirilmesi. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(1), 1–25.
43. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (6. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık, 188.
44. Yıldız, Ü., ve Asma, B. (2020). Cumhuriyet dönemi Türkçe dersi öğretim programlarında (1924–2018) dil becerilerinin öğretimde kullanılan tekniklerin incelenmesi. Kastamonu Education Journal, 28(3), 1168–1180.
45. Yükseköğretim Kurulu. (2009). Türkiye yükseköğretim yeterlilikler çerçevesi (TYYÇ). Yükseköğretim Kurulu.
46. Yükseköğretim Kurulu. (n.d.). 66 soruda Bologna süreci uygulamaları. Yükseköğretim Kurulu.
47. Yüksel, S., Dursun, İ. E., ve Özgenel, M. (2023). Öğrenciler için yükseköğretim kurumları sınavı ne anlama geliyor? Metaforik bir inceleme. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 13(1), 40–48.