ELIAS CANETTI’NİN KÖRLEŞME ROMANINDA AYDININ TOPLUMA YABANCILAŞMASI

Öz

Edebi metinler, birey ile toplum arasındaki gerilimlerin sosyolojik boyutlarını yansıtan zengin bir ayna işlevi görür. Modern dönemde entelektüelin kamusal rolünün tartışmaya açılmasıyla birlikte, aydın figürünün toplumsal bağlardan kopuşu özellikle romanlarda dikkat çekici biçimde işlenmiştir. Elias Canetti’nin Körleşme adlı romanı, bilgiye kapanarak gündelik gerçekliklerden uzaklaşan ve bu kapanışın hem bireysel hem toplumsal düzeyde yıkıcı sonuçlarını yaşayan bir aydının hikâyesini dramatik bir dille temsil eder. Bu çalışmanın temel amacı, Peter Kien karakteri üzerinden modern entelektüelin toplumsal sorumluluk bağını kaybetmesinin nasıl bir yabancılaşma süreci yarattığını ortaya koymaktır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenerek veriler doküman incelemesi tekniğiyle toplanmış; Ahmet Cemal çevirisi (Sel Yayıncılık, 2015) birincil kaynak olarak esas alınmıştır. Karakterin yabancılaşma düzeyi, beş parametreden (insanları aşağılama, paranoid genelleme, şiddet fantezisi, bilişsel yabancılaşma ve kitlesel küçümseme) oluşan bir ‘analiz anahtarı’ üzerinden betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. İncelemede, romanın üç bölümlü kurgusal yapısı (Dünyasız Bir Kafa, Kafasız Bir Dünya, Kafadaki Dünya) temel analitik çerçeve olarak kullanılmış ve Kien’in zihinsel kapanma süreci 1930’ların Avrupa’sındaki sosyo-kültürel atmosferle ilişkilendirilmiştir. Bulgular; Kien’in entelektüel kibrinin onu gündelik ilişkilerde manipülasyona açık hâle getirdiğini, kitaplara sığınarak kurduğu güvenlik alanının ise dış gerçeklik karşısında tamamen çöktüğünü göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, aydının toplumsal sorumluluktan kaçarak inşa ettiği yalıtılmış dünyanın, güvenli bir sığınaktan ziyade zihinsel ve fiziksel tükenişi hızlandıran bir yanılsama olduğunu ortaya koyar. Romanın finali, pratik yaşamla bağı kopuk soyut bilginin, aydınlatma işlevini yitirerek öznenin varoluşunu tehdit eden yıkıcı bir güce evrildiğini kanıtlar niteliktedir.

Anahtar Kelimeler

• Körleşme
• Elias Canetti
• Aydın
• Yabancılaşma
• Toplum

THE ALIENATION OF THE INTELLECTUAL FROM SOCIETY IN ELIAS CANETTI’S AUTO-DA-FÉ

Öz

Literary texts serve as a rich mirror reflecting the sociological dimensions of the tensions between the individual and society. In the modern era, as the public role of the intellectual has increasingly come under scrutiny, the withdrawal of the intellectual figure from social bonds has been strikingly portrayed, particularly in novels. Elias Canetti’s Auto-da-Fé (Die Blendung) portrays the story of an intellectual who retreats into knowledge, distances himself from everyday realities, and experiences the destructive consequences of this isolation on both personal and collective levels. The primary aim of this study is to reveal how the loss of the modern intellectual's social responsibility creates a process of alienation through the character of Peter Kien. Employing a qualitative research method, data were collected through document analysis, using the Turkish translation by Ahmet Cemal (Sel Yayıncılık, 2015) as the primary source. The character’s level of alienation was analyzed through a descriptive analysis method using an ‘analytical framework’ consisting of five parameters: humiliation of others, paranoid generalization, violent fantasy, cognitive alienation, and mass contempt. In the examination, the novel’s three-part fictional structure (A Head Without a World, Headless World, The World in the Head) was used as the fundamental analytical framework, and Kien’s process of mental enclosure was correlated with the socio-cultural atmosphere of 1930s Europe. The findings demonstrate that Kien’s intellectual arrogance renders him vulnerable to manipulation in everyday relationships, and the safe space he constructs by taking refuge in books completely collapses in the face of external reality. In this context, the study argues that the isolated world constructed by the intellectual by escaping social responsibility is not a safe haven but an illusion that accelerates mental and physical exhaustion. The novel’s finale proves that abstract knowledge, detached from practical life, loses its enlightening function and evolves into a destructive force that threatens the subject’s existence.

Anahtar Kelimeler

• Auto-da-Fé
• Elias Canetti
• Intellectual
• Alienation
• Society

Kaynakça

1. Alver, K. (2004). Cevdet Bey ve Oğulları’nda burjuva dünyası: Sosyolojik okuma. K. Alver (Ed.), Edebiyat sosyolojisi incelemeleri içinde (ss. 245-262). Hece Yayınları.
2. Benda, J. (2017). Aydınların ihaneti (C. Soydemir, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
3. Brinton, C. (1957). Reflections on the alienation of the intellectuals. Proceedings of the Massachusetts Historical Society, 72, 351-358.
4. Buczynski, J. A. (2011). Fictional representations of trauma in Elias Canetti’s novel Auto-da-Fé [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Nelson Mandela Metropolitan University.
5. Canetti, E. (2015). Körleşme (A. Cemal, Çev.). Sel Yayıncılık.
6. Chomsky, N. (2011). Entelektüellerin sorumluluğu (N. Ersoy, Çev.). bgst Yayınları.
7. Çoraklı, Ş., & Gürer, B. (2022). Elias Canetti’nin “Körleşme” adlı eserinde özyaşamsal yansımalar. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 13, 13-29.
8. Çoraklı, Ş., & Gürer, B. (2023). Canetti’nin Körleşme adlı eserini verirken beslendiği kaynaklar üzerine bir inceleme. Korpusgermanistik, 2(2), 24-32.

9. Donahue, W. C. (2001). The end of modernism: Elias Canetti’s Auto-da-Fé. University of North Carolina Press.
10. Ecevit, Y. (2013). Kurmaca bir dünyadan. İletişim Yayınları.
11. Engels, F. (2000). *Tarihsel materyalizm üzerine mektuplar 1890-94* (Ö. Ünalan, Çev.). Bilim ve Sosyalizm Yayınları.
12. Fromm, E. (1973). Çağımızın özgürlük sorunu (B. Güvenç, Çev.). Özgür İnsan Yayınları.
13. Fromm, E. (1990). Sağlıklı toplum (Y. Salman & Z. Tanrısever, Çev.). Payel Yayınları.
14. Fromm, E. (2004). Marx’ın insan anlayışı (K. H. Ökten, Çev.). Arıtan Yayınları.
15. Fromm, E. (2006). Özgürlükten kaçış (Ş. Yeğin, Çev.). Payel Yayınları.
16. Furedi, F. (2010). Nereye gitti bu entelektüeller? (A. E. Koca, Çev.). Birleşik Yayınevi.
17. Gültekin, İ. (2022). Peyami Safa’nın Yalnızız ve Elias Canetti’nin Körleşme adlı eserlerinin “yabancılaşma” açısından karşılaştırmalı analizi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karşılaştırmalı Edebiyat Anabilim Dalı.
18. Gürer, B. (2022). Elias Canetti'nin "Körleşme" adlı romanında yabancılaşma ve kişilik deformasyonu [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Alman Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
19. Hobsbawm, E. (1996). *Kısa 20. yüzyıl: 1914-1991: Aşırılıklar çağı* (Y. Alogan, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları.
20. Jacoby, R. (1987). The last intellectuals: American culture in the age of academe. Basic Books.
21. Kılıçbay, M. A. (1985). Osmanlı aydını. Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye ansiklopedisi içinde (Cilt 1, ss. 55-60). İletişim Yayınları.
22. Lidar, V. (2022). Don Quixote’un izinden gidenler: Elias Canetti’nin Körleşme ve Tahsin Yücel’in Sonuncu romanlarına karşılaştırmalı bir yaklaşım. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(1), 40-54. https://doi.org/10.17494/ogusbd.930343
23. Lukács, G. (1998). Tarih ve sınıf bilinci (Y. Öner, Çev.). Belge Yayınları.
24. Maia, R. C. M. (1996). Elias Canetti’s Auto-da-fe: From the antithesis of the crowd-man to the madness of power. Thesis Eleven, 45(1), 28-38. https://doi.org/10.1177/0725513696001045005
25. Mannheim, K. (2002). İdeoloji ve ütopya (M. Okyayuz, Çev.). Epos Yayınları.
26. Marshall, G. (2005). Sosyoloji sözlüğü (O. Akınhay & D. Kömürcü, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
27. Marx, K. (1975). 1844 felsefe yazıları (M. Belge, Çev.). Payel Yayınları.
28. Meriç, C. (1981). Bir facianın hikâyesi. Umran Yayınları.
29. Meriç, C. (2005). Bu ülke. İletişim Yayınları.
30. Öztürk, Y. (2022). Aydın kavramının gelişimi ve Türk aydınının günümüzdeki tavrı. Düşünce Dünyasında Türkiz, 4(19), 111-122.
31. Said, E. W. (1995). Entelektüel: Sürgün, marjinal, yabancı (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
32. Sartre, J.-P. (2010). Aydınlar üzerine (A. Bora, Çev.). Can Yayınları.
33. Seeman, M. (1959). On the meaning of alienation. American Sociological Review, 24(6), 783-791.
34. Simmel, G. (2009). Bireysellik ve kültür (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
35. Sontag, S. (1980). Under the sign of Saturn. Vintage Books.
36. Şeriati, A. (2004). Aydın (İ. Ağacan, Çev.). Dünya Yayıncılık.
37. Şeriati, A. (2017). Kavramlar sözlüğü (B. Eryarsoy, Çev.). Fecr Yayınları.
38. Tepebaşılı, F. (2012). Körleşme romanı ve bilimadamı sorunsalı. Studien zur Deutschen Sprache und Literatur, 17, 35-46.
39. Ülgener, S. F. (1983). Zihniyet, aydınlar ve izm’ler: Denemeler ve araştırmalar. Mayaş Yayınları.
40. Weber, M. (2013). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu (M. Köktürk, Çev.). BilgeSu Yayıncılık.