ERKEN DÖNEM TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NDE UYUŞTURUCU KONTROLÜNE ÇOK BOYUTLU BİR YAKLAŞIM (1923-1938): HUKUKİ, TIBBİ VE TOPLUMSAL PERSPEKTİFLER

Yıl 2026, Sayı: 31 , 148 - 163 , 28.04.2026

Harun Aydın , Rıdvan Kızılkaya

https://doi.org/10.29029/busbed.1817208

https://izlik.org/JA57KS26GM

Öz

Bu çalışmada Türkiye Cumhuriyeti’nin 1923-1938 yılları arasında uyuşturucu ile mücadele politikalarının hukuk, sağlık ve toplum ekseninde çok boyutlu bir yaklaşımla analiz edilmesi amaçlanmıştır. Dönem itibariyle afyon üretim ve tüketim noktasında, Türkiye Cumhuriyeti’nin iç güvenliği sağlama ve uluslararası alanda modern bir devlet olma imajı oluşturmaya çalıştığı bir döneme denk gelmiştir. Bu kapsamda uluslararası uyuşturucu karşıtı sözleşmelere taraf olarak etkin bir denetim mekanizması oluşturmaya çalışmıştır. Erken Cumhuriyet Döneminde uluslararası alanda çıkan yasalar kapsamında afyon üretimi dönem dönem sınırlandırılmıştır. Ayrıca bağımlılıkla mücadele için de yeni sağlık politikaları hayata geçirilmiştir. Modern tıbbın imkânlarından istifade edilmiş, hastane ve sağlık kurumları inşa edilmiştir. Bağımlılıkla mücadele kapsamında hem yurtiçinde hem de yurtdışında ilaç temini yoluna gidilmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde bütçe görüşmeleri gerçekleştiği zaman sağlık için ek bütçeler konulmuştur. Devlet uyuşturucuyu bireysel bir hastalık olarak görmemiş, toplumu yakinen ilgilendiren ahlaki bir tehdit olarak algılamıştır. Yeni gelecek genç nesilleri koruma ve sağlığını güçlendirme amacıyla yoğun bir şekilde hem okullar hem de halkevleri aracılığıyla uyuşturucuya karşı bilinçlendirme faaliyetleri içinde yer almıştır. Bu noktada Basın önemli bir araç olmuş halkın bilgilendirilmesi amaçlanmıştır. Yapılan çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi tekniği kullanılmıştır. Bu kapsamda, Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivi, TBMM ile bazı resmî kurum arşivlerinin yanı sıra döneme, döneme ilişkin telif ve tetkik eserlerden de yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türkiye , Uyuşturucu , Mücadele , Afyon , Haşhaş , Hukuk , Sağlık.

Etik Beyan

yok

Destekleyen Kurum

yok

Teşekkür

yok

A MULTIDIMENSIONAL APPROACH TO DRUG CONTROL IN THE EARLY TURKISH REPUBLIC (1923–1938): LEGAL, MEDICAL, AND SOCIAL PERSPECTIVES

https://izlik.org/JA57KS26GM

Öz

This study aims to analyze the drug control policies of the Republic of Türkiye between 1923 and 1938 from a multi-dimensional perspective, focusing on law, health, and society. The period coincides with a time when the Republic of Türkiye was striving to ensure its internal security and project an image of a modern state internationally, particularly in terms of opium production and consumption. In this context, by becoming a party to international anti-drug conventions, efforts were made to establish an effective monitoring mechanism. During the early Republican period, opium production was periodically restricted under international laws. Furthermore, new health policies were implemented to combat addiction. The possibilities of modern medicine were utilized, and hospitals and health institutions were built. In the fight against addiction, efforts were made to procure medicines both domestically and internationally. During budget discussions in the Turkish Grand National Assembly, additional budgets were allocated for health. The state did not view drug abuse as an individual illness, but rather as a moral threat closely affecting society. To protect and strengthen the health of future generations, intensive awareness campaigns against drug abuse were undertaken through both schools and community centers. The press played a crucial role in informing the public. This study utilizes document analysis, a qualitative research method. In this context, official institutional archives such as the Ottoman Archives of the State Archives Directorate, the Republic Archives of the State Archives Directorate, and the Turkish Grand National Assembly Archives were used, as well as original and scholarly works from the period.

Anahtar Kelimeler

Narcotics , Drug Control , Opium , Poppy , Law , Public Health

Etik Beyan

no

Destekleyen Kurum

no

Teşekkür

no

Kaynakça

• Kaynak, A. F. (2022). 1858 Ceza Kanunnamesi ile 1926 tarihli Türk Ceza Kanunu’nun Foucaultçu perspektiften karşılaştırılması. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 24(1), 423–457. https://doi.org/10.33717/deuhfd.1089763
• Keskin, F. (2014). Özne ve iktidar. F. Keskin (Der.), Özne ve iktidar: Seçme yazılar 2 içinde (ss. 11-24).
• Kılıç, R. (2016). “Afyonun keyfini tiryakisinden sormalı”: Osmanlı ve erken Cumhuriyet’te madde bağımlılığının tarihi. Kebikeç, 42, 147–179.
• Kızılkaya, R. (2024). Türkiye'de uyuşturucu ve uyuşturucu maddelerle mücadele (1923–1950) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü.
• Köknal, Ö. (1976). İnsanlık tarihi boyunca uyuşturucu madde sorunları. Gelişim Yayınları.
• Kramer, J. C., & Merlin, M. D. (1983). The use of psychoactive drugs in the ancient old world. In M. J. Parnham & J. Bruinvels (Eds.), Discoveries in pharmacology (Vol. 1, pp. 23–47).
• Mağmumi, M. (1940). Afyon mevzuu. Matbaai Ebüzziya.
• Nestler, E. J. (1992). Molecular mechanisms of drug addiction. The Journal of Neuroscience, 12(7), 2439–2450. https://doi.org/10.1016/j.neuropharm.2004.06.031
• Osman, M. (1933, Ocak 10). Zehirli maddeler ile mücadelenin şiddetlendirilmesi lazım. Son Posta.
• Özen, C. (1972). Uyuşturucu maddelere karşı mücadele. Hastürk Yayınları.
• Rosenfeld, H. A. (1960). On drug addiction. *International Journal of Psycho-Analysis, 41*, 467–475.
• Seçkinler, A. H. (2021). İç güvenlik ve Türk Polis Teşkilatı (1839–1938). İksad Yayınevi.
• Shibata, H. G. (2002). The international opium conference of 1924–25 and Japan. Modern Asian Studies, 36(4), 971–1000.
• Tekinarslan, İ. Ç. (2018). Madde bağımlılığının aile üzerindeki etkisi: Aile eğitim yaklaşımları. Y. Genç (Ed.), Madde bağımlılığı ve aile içinde (ss. 3–11).
• Tekir, S. (2019). Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekaleti’nin kuruluşu ve erken Cumhuriyet dönemindeki faaliyetleri (1920–1930). Belgi Dergisi, 2(18), 1301–1326. https://doi.org/10.33431/belgi.547721
• Ulu, Ö. (2018). Türkiye’de ve dünyada uyuşturucu ile mücadele. Türk İdari Araştırmalar Vakfı Yayınları.
• Uyuşturucu maddeler inhisarı, afyon: Türkiye’de ve dünyada. (1930). İktisat Vekaleti Yayınları.
• Vassaf, E. (1936, 8 Haziran). Uyuşturucu zehirlere nasıl alışılır. Son Posta.
• World Health Organization. (1975). A manual on drug dependence (J. F. Kramer & D. C. Cameron, Eds.). World Health Organization.
• Yıldırım, N. (1994). Mazhar Osman. Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi (C. 7, s. 328).
• Yıldırım, N. (2024). Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi/Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, aşı ve serum üretimi. Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları, 29, 64-87.