Women’s Health and Mindfulness-Based Interventions: A Systematic Analysis of Graduate Theses in Türkiye

Öz

Objective: This study aims to systematically review of graduate theses in Türkiye that address mindfulness-based interventions targeting women’s health. Material and Method: Theses in the Council of Higher Education (YÖK) National Thesis Center database (2015–2024) were searched using the keywords “mindfulness”/“bilinçli farkındalık” and “women’s health.” Of 694 records screened per PRISMA, 11 theses meeting predefined eligibility criteria were included. Content analysis captured bibliographic fields (ID, title, author, year, degree, university, department, language, topic) and study variables (target group/profile, intervention type, session frequency/duration, experimental–control design, and outputs). Results: Thesis output on women’s-health-focused mindfulness interventions increased over time, clustering in nursing, psychiatry, recreation, clinical psychology, and midwifery. Most designs were mixed-methods; delivery was predominantly in-person. Populations included women in pregnancy, childbirth, postpartum, and menopause; those with breast cancer; women with sexual dysfunction; residents of women’s shelters; athletes; and university students. Intervention content—often grounded in Mindfulness-Based Stress Reduction Program (MBSR; breathwork, body scan, silent awareness/meditation, self-compassion)—was adapted to target needs. The effects reported in theses are; reduction in stress, anxiety, depression, fear of childbirth and post-traumatic stress symptoms; improvement in vasomotor and neurological symptoms; increase in self-compassion, self-esteem, stress coping skills, body perception and quality of life; improvement in fatigue and sleep problems. Conclusion: The theses indicate that mindfulness-based interventions hold both therapeutic and preventive potential in women’s health. Further development across diverse populations—considering intersecting determinants such as age, disability status, socioeconomic status, migration, rural–urban residence, education, and health status—is recommended.

Anahtar Kelimeler

• Mindfulness
• women’s health

Etik Beyan

This study was produced from the master's thesis titled “Mindfulness-based interventions for women's health in Türkiye: A systematic review from a social work perspective” conducted by Eda SAVRAN under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Merve Deniz PAK GÜRE.

Kadın Sağlığı ve Mindfulness Temelli Müdahaleler: Türkiye’deki Lisansüstü Tezlerin Sistematik Analizi

Öz

Amaç: Bu çalışma, Türkiye’de kadın sağlığına yönelik mindfulness temelli müdahaleleri konu alan lisansüstü tezleri sistematik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde 2015–2024 yılları arasında yayımlanan tezler “mindfulness”/“bilinçli farkındalık” ve “kadın sağlığı” anahtar sözcükleriyle taranmış, PRISMA akışına göre değerlendirilen 694 kayıttan uygunluk ölçütlerini karşılayan 11 tez incelemeye alınmıştır. Tezlerin bibliyografik bilgileri (tez numarası, başlık, yazar, yıl, tez türü, üniversite, anabilim dalı, dil, konu) ile müdahale hedef grubu/profili, müdahale türü, oturum sıklığı-süresi, deney-kontrol düzeni ve elde edilen sonuçlar gibi değişkenler açısından içerik analizi yapılmıştır. Bulgular: Kadın sağlığına yönelik mindfulness temelli müdahalelere ilişkin tez üretiminin yıllar içinde arttığı; çalışmaların ağırlıkla hemşirelik, psikiyatri, rekreasyon, klinik psikoloji ve ebelik anabilim dallarında yoğunlaştığı saptanmıştır. Tezlerdeki araştırma desenlerinin çoğu karma yöntemdir; uygulamalar çoğunlukla yüz yüze yürütülmüştür. Müdahaleler; gebelik, doğum, postpartum ve menopoz dönemindeki kadınlar, meme kanseri tanısı/tedavisi olanlar, cinsel işlev bozukluğu yaşayanlar, kadın sığınma evlerinde kalanlar, sporcular ve üniversite öğrencileri üzerinde uygulanmıştır. Müdahale içeriği çoğunlukla Bilinçli Farkındalık Temelli Stres Azaltma Programı (MBSR) bağlamında (nefes, beden taraması, sessiz farkındalık/meditasyon, öz-şefkat) hedef gruba göre uyarlanmıştır. Tezlerde bildirilen etkiler; stres, anksiyete, depresyon, doğum korkusu ve travma sonrası stres belirtilerde azalma; vazo-motor ve sinirsel semptomlarda iyileşme; öz-şefkat, benlik saygısı, stresle başa çıkma becerileri, beden algısında ve yaşam kalitesinde artış; yorgunluk ve uyku sorunlarında iyileşme yönündedir. Sonuç: İncelenen tezler mindfulness temelli müdahalelerin kadın sağlığında hem iyileştirici hem de önleyici potansiyel taşıdığını göstermektedir. Yaş, engellilik durumu, sosyoekonomik statü, göç, kırsal-kentsel yerleşim, eğitim düzeyi ve sağlık durumu gibi kesişen belirleyiciler ekseninde farklı popülasyonlarda bu müdahalelerin geliştirilmesi önerilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Mindfulness
• bilinçli farkındalık
• kadın sağlığı

Etik Beyan

Bu çalışma Eda SAVRAN tarafından Doç. Dr. Merve Deniz PAK GÜRE danışmanlığında yürütülen “Türkiye'de kadın sağlığına yönelik Mindfulness temelli müdahaleler: Sosyal hizmet perspektifinden sistematik bir derleme” başlıklı yüksek lisans tezinden üretilmiştir.

Kaynakça

1. Abay, A. R., ve Çölgeçen, Y. (2018). Psikiyatrik sosyal hizmet- koruyucu, tedavi edici ve rehabilite edici ruh sağlığı alanında sosyal çalışmacıların rolü. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 9(16), 2149-2185.
2. Akın, S. (2023). Primipar gebelerde bilinçli farkındalık eğitiminin doğum korkusu, doğum şekli, doğum deneyimi, prenatal ve maternal bağlanmaya etkisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ordu Üniversitesi, Ordu.
3. Aritürk, S. (2021). Meme kanseri hastalarında yaşam kalitesinin iyileştirilmesi için farkındalık temelli bilişsel terapi programının uyarlanması ve etkililiğinin incelenmesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ege Üniversitesi, İzmir.
4. Aydın, Ş. (2021). Menopoz dönemindeki kadınlara verilen farkındalık temelli stres azaltma eğitiminin anksiyete, depresyon ve umutsuzluğa etkisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İnönü Üniversitesi, Malatya.
5. Blanck, P., Perletha, S., Heıdenreich, T., Krögera, P., Ditzenc, B., … ve Mandera, J. (2018). Effects of mindfulness exercises as stand-alone intervention on symptoms of anxiety and depression: systematic review and meta-analysis. Behaviour Research and Therapy, 102, 25-35. Cetano, B., Chorao, A., Alves, S., Canavarro, M. C., ve Pires, R. (2024). Mindfulness-based interventions for parents: a systematic review of target groups, effects, and intervention features. Mindfulness, 15, 2429–2447.
6. Chen, T. L., Chang, S. C., Huang, C. Y., ve Wang, H. H. (2021). Effectiveness of mindfulness-based interventions on quality of life and menopausal symptoms in menopausal women: a meta-analysis. Journal of Psychosomatic Research, 147, 110515.
7. Crane, R. (2017). Mindfulness-based Cognitive Therapy: Distinctive Features. New York: Routledge.
8. Crane, R. S., Brewer, J., Feldman, C., Kabat-Zinn, J., Santorelli, S., … ve Kuyken, W. (2017). What defines mindfulness-based programs? the warp and the weft. Psychological Medicine, 47(6), 990-999.

9. Crisp, B. R. (2015). Systematic reviews: a social work perspective. Australian Social Work, 68(3), 284-295.
10. Duyan, V., Çay, M., Çifci, E. G., ve Yağcı, S. (2022). Turkish adaptation of State Mindfulness Scale: confirmatory factor analysis and reliability study. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 14(1), 1-10.
11. Emirza, E.G. (2023). Şiddete maruz kalan kadınlara uygulanan bilinçli farkındalık (mindfulness) temelli güçlendirme programının öz-şefkat, benlik saygısı ve stresle baş etme biçimlerine etkisi: randomize-kontrollü çalışma. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, Ankara.
12. Esper, L. H., ve da Gherardi-Donato, E. C. (2019). Mindfulness-based interventions for women victims of interpersonal violence: a systematic review. Archives of Psychiatric Nursing, 33(1), 120-130.
13. Germer, C. S. (2005). Mindfulness and Psychotherapy. New York: The Guilford Press.
14. Geta, T. G., Woldeamanuel, G. G., ve Dass, T. T. (2020). Prevalence and associated factors of premenstrual syndrome among women of the reproductive age group in ethiopia: systematic review and meta-analysis. PLos One, 15(11), e0241702.
15. Gunaratana, B. (2012). The Four Foundations of Mindfulness. Somerville MA: Wisdom Publications.
16. Harrington, A. ve Dunne, J. D. (2015). When mindfulness is therapy: ethical qualms, historical perspectives. American Psychologist, 70(7), 621.
17. Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.
18. Karakaş İnce, D. (2023). Çevrimiçi grupla bilinçli farkındalık temelli bilişsel müdahale programının postpartum dönemdeki kadınların obsesif kompülsif belirti düzeylerine etkisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, Ankara.
19. Kemp, S. P. (2010). Toplumsal cinsiyet bakış açısından çevre: “çevre içinde birey”den “çevre içinde kadın”a. Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar (10), 58–78.
20. Körükcü, Ö. (2015). Preterm erken membran rüptürü olan gebelerde meleis’ in geçiş teorisine göre yapılandırılmış farkındalık programının anneliğe geçiş sürecine etkisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
21. Lehrhaupt, L., ve Meibert, P. (2017). Mindfulness-based Stress Reduction: The MBSR program for Enhancing Health and Vitality. London: New World Library.
22. Lever Taylor, B., Cavanagh, K., ve Strauss, C. (2016). The effectiveness of mindfulness-based interventions in the perinatal period: a systematic review and meta-analysis. PloS one, 11(5), e0155720.
23. Naismith, I., Ripoll, K., ve Pardo, V. M. (2020). Group compassion-based therapy for female survivors of intimate-partner violence and gender-based violence: A Pilot Study. Journal of Family Violence, 36, 175–182.
24. Neroğlu, S. (2022). Vajinismus tanılı hastalarda bilinçli farkındalık temelli terapinin cinsel doyum ve ağrı eşiği düzeyine etkisi. Tıpta Uzmanlık Tezi. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara.
25. Ocak Aktürk, S. (2023). Gebelerde bilinçli farkındalık temelli doğuma hazırlık eğitiminin psikososyal sonuçlara etkisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, İstanbul.
26. Omidvar, Z., Bayazi, M. H., ve Faridhosseini, F. (2021). Comparing the effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy training and cognitive-behavioral therapy on sexual satisfaction of women with vaginismus disorder. Journal of Fundamentals of Mental Health, 23(4), 267-271.
27. Öztürk, S. (2023). Premenstrual sendrom ile baş etmeye yönelik uygulanan akupresur ve mindfulness'ın premenstrual semptomlar ve yaşam kalitesi üzerine etkisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İnönü Üniversitesi, Malatya.
28. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., … ve Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. British Medical Journal, 372, n71.
29. Reangsing, C., Punsuwun, S., ve Keller, K. (2023). Effects of mindfulness-based interventions on depression in patients with breast cancer: a systematic review and meta-analysis. Integrative Cancer Therapies, 22, 15347354231220617.
30. Santorelli, S. (2014). Mindfulness-based stress reduction (MBSR): Standards of Practice. Boston MA: Center for Mindfulness in Medicine, Health Care and Society, University of Massachusetts Medical School Press.
31. Sappington, R., ve Longshore, K. (2015). Systematically reviewing the efficacy of mindfulness-based interventions for enhanced athletic performance. Journal of Clinical Sport Psychology, 9, 232 -262.
32. Shapiro, S. L., Jazaizeri, H. ve Goldin, P. R. (2012). Mindfulness-based stress reduction effects on moral reasoning and decision making. The Journal of Positive Psychology, 7(6), 504-515.
33. Sipe, W. E., ve Eisendrath, S. J. (2012). Mindfulness-based cognitive therapy: theory and practice. The Canadian Journal of Psychiatry, 57(2), 63-69.
34. Şener, N. (2021). Postmenopozal dönemdeki kadınlara uygulanan bilinçli farkındalık stres azaltma programının menopozal yakınmalar ve yaşam kalitesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İnönü Üniversitesi, Malatya.
35. Terzioğlu, Z. A. (2018). Farkındalık temelli beceri geliştirme programının kadın hentbolcuların psikolojik becerileri ve stresle başa çıkma stratejileri üzerindeki etkililiğinin incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
36. Vroegindewey, A. ve Sabri, B. (2022). Using mindfulness to improve mental health outcomes of immigrant women with experiences of intimate partner violence. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(19), 12714.
37. Williams, J. M. ve Kabat- Zinn, J. (2011). Mindfulness: diverse perspectives on its meaning, origins, and multiple applications at the intersection of science and dharma. Contemporary Buddhism, 12(1), 1-18.
38. Woods, S. L., Rockman, P., ve Collins, E. (2019). Mindfulness-based cognitive therapy: Embodied presence and inquiry in practice. London: New Harbinger Publications.
39. Zeybek, Z., Bozkurt, Y., ve Aşkın, R. (2020). COVİD-19 pandemisi: psikolojik etkileri ve terapötik müdahaleler. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(37), 304-318.