1964'te Sınır Dışı Edilen Yunan Uyruklu Rumların Yunanistan'da Yaşadıkları Kimlik Krizi

Öz

Bu çalışma, 1964 yılında Türkiye’den sınır dışı edilen Yunan uyruklu Rumların Yunanistan’da karşılaştıkları ayrımcılığı ve kimlik temelli dışlanmayı incelemektedir. Atatürk döneminde 1930’da Yunanistan’la imzalanmış olan İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Antlaşması’nın feshedilmesi neticesinde 1964 yılında Türkiye’den Yunan uyruklu Rumlar sınır dışı edildiler. Sınır dışı edilen Yunan uyruklu Rumlar; Yunanistan’a göç ettiklerinde çeşitli sosyo-ekonomik ve kültürel zorluklarla karşılaştılar. Bu bireyler, Osmanlı’dan beri İstanbul’da yaşayan, genellikle kentli ve eğitimli bir azınlığı temsil ediyordu. Bu açıdan çoğunluğu İstanbul’dan giden Rumlar; aksanları, alışkanlıkları ve şehirli yaşam tarzlarıyla Yunanistan’ın yerel halkından farklıydı. Bu fark, onları sosyal hayatın ve iş gücünün dışına iten bir ayrımcılığa dönüştü. Türkiye’den ayrıldıktan sonra Rumlar yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda derin bir psikolojik travma yaşadılar. Çünkü Yunanistan’a vardıklarında bekledikleri sıcak karşılamayı bulamadılar. Yunanistan’daki yerel halk, bu göçmenleri “Tourkosporoi” (Türk dölü), “Türk tohumu” ve “Türkleşmiş Rumlar” gibi ifadelerle nitelendirerek ötekileştirdi. Kimlik ikilemi yaşayan bu bireyler ne tam anlamıyla Yunan toplumuna entegre olabildiler ne de eski vatanlarıyla bağlarını sürdürebildiler. Türkiye’de eğitimli ve varlıklı olan birçok kişi, Yunanistan’da iş bulmakta zorlandı. Yunan Devleti ise bu göçmenlerin entegrasyonu için gerekli politikalar geliştirmekte yetersiz kaldı. Bu da İstanbul Rumlarının hem Türkiye’de hem de Yunanistan’da “yabancı” sayılmalarına neden oldu. Bu durum, göçmenlerin sosyal dışlanma yaşamasına ve kuşaklar boyunca süren bir kimlik krizine yol açtı. Yunanistan hükûmetinin entegrasyon politikalarının sınırlı oluşu da bunda etkendi. Sonuç olarak, 1964 göçü yalnızca fiziksel bir yer değişimi değil, aynı zamanda bireylerin kimlik, aidiyet ve vatandaşlık algılarında derin bir kırılma yaratmıştır. Yunanistan’a göç eden Rumlar, iki ülke arasında sıkışmış bir diaspora kimliği geliştirirken, devlet politikalarının ve toplumsal tutumların entegrasyon sürecinde belirleyici olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Yunan uyruklu Rumlar
• Tourkosporoi
• İstanbul Rumları
• Türk-Yunan ilişkileri
• Kimlik krizi.

Etik Beyan

Bu makale, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Ensttitüsü, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Anabilim Dalında Prof. Dr. Vahdettin Engin danışmanlığında yürütülen Hilal İŞÇİ YİĞİT tarafından hazırlanan “İki Darbe Arasında Türk-Yunan İlişkileri 1960-1980” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği ve yazarının sorumluluğunda olduğu beyan olunur.

The Identity Crisis Experienced by Greek Nationals Deported in 1964 in Greece

Öz

This study examines the discrimination and identity-based exclusion faced in Greece by Greeks deported from Türkiye in 1964. Following the annulment of the Residence, Trade, and Navigation Agreement signed with Greece in 1930 during Atatürk’s era, Greeks of Greek nationality were excluded from Türkiye in 1964. The deported Greeks faced various socioeconomic and other difficulties upon their migration to Greece. These individuals represented a largely urban and educated minority that had lived in Istanbul since the Ottoman era. In this respect, the majority of Greeks, who came from Istanbul, differed from the local population in their accents, emerging urban lifestyles, and their distinct social life and workforce. However, this difference, coupled with the strength of their work force, translated into discrimination. After leaving Türkiye, the Greeks suffered not only physical but also profound psychological trauma, as they were not warmly welcomed upon arrival in Greece. The local population in Greece ostracized and marginalized these immigrants, viewing them as “Tourkosporoi” (Turkish offspring), “Turkish seeds” or “Turkified Greeks.” These individuals, experiencing identity dilemmas, were neither fully integrated into Greek society nor able to maintain ties with their former homeland. Many educated and wealthy individuals in Turkey struggled to find employment in Greece. The Greek state, however, failed to develop adequate policies for the integration of these immigrants. This resulted in the Istanbul Greeks being considered “foreigners” in both Turkey and Greece. This led to the immigrants social exclusion and an identity crisis that lasted for generations. The limited integration policies of the Greek government were also a contributing factor. Ultimately, the 1964 migration was not only a physical displacement but also a profound rupture in individuals’ sense of identity, belonging, and citizenship. While the Greeks who immigrated to Greece developed a diaspora identity stuck between the two countries, state policies and social attitudes were seen to be decisive in the integration process.

Anahtar Kelimeler

• Greek nationals
• Tourkosporoi
• Istanbul Greeks
• Turkish-Greek relations
• Identity crisis.

Etik Beyan

This article is based on the PhD thesis titled “Turkish-Greek Relations Between Two Coups (1960-1980)” prepared by Hilal İŞÇİ YİĞİT under the supervision of Prof. Dr. Vahdettin ENGİN at the Department of the History of the Revolution and Atatürk’s Principles, Institute of Turkic Studies, Marmara University. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Akar, R. (2012). Dış Politikanın Rehineleri: Rumların 1964’te Sürgün Edilmesi İstanbul Rumları Bugün ve Yarın. İstanbul: İstos yayınları.
2. Akar, R. (2014). 20 Dolar 20 Kilo Cumhuriyet Tarihinin En Büyük Sürgün Hikayelerinden Biri. İstanbul: Punto baskı çözümleri matbaası.
3. Akgönül, S. (2021). Türkiye Rumları Ulus-Devlet Çağından Küreselleşme Çağına Bir Azınlığın Yok Oluş Süreci. İstanbul: İletişim yayınları.
4. Akis, 20 Mart 1964.
5. Akşam, 25 Mart 1964.
6. Alexandris, A. (2019). İstanbul’un Rum Azınlığının Son Göçü (1964-1974): İstanbul’daki Yunan Uyrukluların Sınır Dışı Edilmeleri, İ. Örs (Ed.), İstanbullu Rumlar ve 1964 Sürgünleri. (ss. 148). İstanbul: İletişim yayınları.
7. Alexandris, A. (1992). The Greek Minority Of Istanbul And Greek – Turkish Relations 1918-1974. Athens: Centre For Asıa Mınor Studies.
8. Altan Özer, A. (2019). Türk-Yunan ilişkilerinde 1964 Krizi ve Yunan Vatandaşlarının Sınır Dışı Edilmeleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.

9. Απογευματινή (Apoyevmatini), 19 Μαρτίου 1964.
10. Απογευματινή (Apoyevmatini), 17 Απριλίου 1964.
11. Bilginer, E.M. (2019). Sürgündeki Rumların entegrasyon süreci. İ. Örs (Ed.), İstanbullu Rumlar ve 1964 Sürgünleri (ss. 306-307), İstanbul: İletişim yayınları.
12. Bozis, S. (2011). İstanbullu Rumlar. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları.
13. Clogg, R. (1997). Modern Yunanistan tarihi. İstanbul: İletişim yayınları.
14. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, BCA, Başbakanlık özel kalem müdürlüğü, 30-1-0-0/71-453-10, 01.06.1964.
15. Demir, H., Akar, R. (1994). İstanbul’un Son Sürgünleri 1964’te Rumların Sınır Dışı Edilmesi. İstanbul: İletişim yayınları.
16. Dünya, 18 Nisan 1964.
17. Dünya, 23 Temmuz 1964.
18. Hürriyet, 5 Ağustos 1964.
19. Hürriyet, 6 Şubat 1965.
20. Hürriyet, 9 Haziran 1965.
21. İşçi Yiğit, H. (2025). İki Darbe Arasında Türk-Yunan İlişkileri 1960-1980. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
22. Kallimci, A. (2015). Yunan Uyrukluların Türkiye’den Sınır Dışı Edilmeleri (1964-1965). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
23. Kazantzou, M., İoannidou, E., İstanbullu Rumların Selanik’e Yerleşmeleri, (2019), İlay Romain Örs (Ed.), İstanbullu Rumlar ve 1964 Sürgünleri, (ss. 336), İstanbul, İletişim yayınları.
24. Koçoğlu, Y. (2008). Hatırlıyorum. İstanbul: Metis yayınları.
25. Konuk Halaçoğlu, N. (2023). Pendik ve Mübadele. İstanbul: Pendik Belediyesi yayınları.
26. Μουσείο Μπενάκη, Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου, Φάκελος: 050-82-83 (Yunanistan Benaki Müzesi Eleftherios Venizelos Arşivi).
27. Μουσείο Μπενάκη, Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου, Φάκελος: 050-81 (Yunanistan Benaki Müzesi Eleftherios Venizelos Arşivi).
28. Naz, Y. (2023). 1923 Türk-Yunan Nüfus Mübadelesinin Sosyal ve Psikolojik İzleri, Akademik İzdüşüm Dergisi, 8(1), 109.
29. Şimşek, H. (2007). İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Mukavelenamesinin Feshi ve Yunan Uyruklu Rumların Sınır Dışı Edilmeleri (1964), Yönetim Bilimleri Dergisi, 5 (2), 250.
30. The Times, 18 Mart 1964.
31. Theodorides, A. (2013). Görünmeyenlerin hafızası. Toplumsal Tarih, (229), 141-142.
32. Τον τόπο που γεννήθηκες δεν θα τον ξεχάσεις ποτέ..., Οι απελάσεις του 1964: Μαρτυρίες Ελλήνων Κωνσταντινουπολιτών, 2004, s. 19.
33. Türk Tarih Kurumu Arşivi (TTK Arşivi), Osman Ferit Sağlam Koleksiyonu (OFS), 51/106.
34. Türker, O. (1999). 35 Yıl Önce Yunanlıların Türkiye’de Sınır Dışı Edilmeleri. Tarih ve Toplum, (CXC), 11.
35. Ulus, 18 Nisan 1964.
36. Ulus, 16 Eylül 1964.
37. Uzunoğlu, N. (2019). Geçmişin insan hakları ihlalleri. İ. Örs (Ed.), İstanbullu Rumlar ve 1964 Sürgünleri (ss. 359), İstanbul: İletişim yayınları.
38. Uzunoğlu, N. (2014). 20 Dolar 20 Kilo Cumhuriyet Tarihinin En Büyük Sürgün Hikayelerinden Biri (ss. 54, 56). İstanbul: Punto baskı çözümleri matbaası.
39. Vamvouri, C., Messis, V., (2019). 1964’te Yunan Türk İlişkilerinin oluşumunda Yunan Basınının Rolü. İ. Örs (Ed.), İstanbullu Rumlar ve 1964 Sürgünleri. (ss. 205). İstanbul: İletişim yayınları.
40. Yeni İstanbul, 20 Nisan 1964.
41. Yeni Sabah, 1 Nisan 1964.
42. Yücel, H., Yıldız, S., (2014). İstanbul’da ve İmroz’da Rum olmak Atina’da Rum kalmak. Alternatif Politika, 6 (2), 141-142.
43. Yücel, H. (2016). Rum Olmak Rum Kalmak, İstanbul: İstos yayınları.