TOPLUMSAL UYUMUN İNŞASINDA KÜLTÜREL ZEKÂ ve DİNSEL HOŞGÖRÜ: TÜRK-İSLAM KÜLTÜRÜ BAĞLAMINDA BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışmada, kültürel zekâ ile dinsel hoşgörünün toplumsal uyum üzerindeki etkisini incelemek ve söz konusu ilişkiyi Türk-İslam kültürü perspektifinden değerlendirmek amaçlanmıştır. Günümüzde küreselleşme ve artan toplumsal çeşitlilik, farklı kültür ve inanç gruplarının bir arada yaşamasını yaygınlaştırmıştır. Bu durum toplumsal barışın korunmasında yeni ihtiyaçları ortaya çıkarmıştır. Bu bağlamda kültürel zekâ ve dinsel hoşgörü, birlikte yaşama kültürünü güçlendiren iki önemli kavram olarak ele alınmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden literatür taraması ve doküman incelemesi kullanılmıştır. Çalışmada öncelikle kültür, kültürel zekâ, kültürel zekânın alt boyutları, din-kültür ilişkisi ve dinsel hoşgörü kavramları kuramsal çerçevede açıklanmıştır. Kültürel zekâ, bireyin farklı kültürel ortamlara uyum sağlayabilme ve etkili iletişim kurabilme kapasitesi olarak değerlendirilir. Metabilişsel, bilişsel, motivasyonel ve davranışsal boyutlardan oluşan bu yapının, empati geliştirmesine ve kültürlerarası çatışmaları daha yapıcı biçimde yönetmesine katkı sunduğu görülmüştür. Dinsel hoşgörü ise bireyin yalnızca kendi inancını yaşama hakkını değil, farklı inançlara sahip bireylerin varlığını kabul etmesini, onların inanç özgürlüğüne saygı göstermesini ve farklılıklarla birlikte yaşayabilmesini ifade etmektedir. Ayrıca çalışmada Türk-İslam kültüründe hoşgörü anlayışının tarihsel kökleri incelenmiştir. Ahmet Yesevî, Mevlânâ, Hacı Bektaş-ı Velî ve Yunus Emre gibi şahsiyetlerin sevgi, adalet ve insan merkezli yaklaşımlarının toplumsal uyuma katkısı vurgulanmıştır. Sonuç olarak kültürel zekâ ile dinsel hoşgörünün toplumsal uyumu destekleyen iki önemli unsur olduğu, her iki değerin geliştirilmesinin toplumsal bütünleşmeyi, karşılıklı anlayışı ve barış kültürünü güçlendireceği düşünülmüştür. Özellikle eğitim, dinler ve kültürler arası etkileşim yoluyla bu alanların desteklenmesi, toplumlarda daha kapsayıcı ve uyumlu bir sosyal yapının oluşmasına katkı sağlayacağı öngörülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• kültürel zeka
• dinsel hoşgörü
• toplumsal uyum
• bütünleşme
• Türk-İslam kültürü

Cultural Intelligence and Religious Tolerance in the Construction of Social Cohesion: An Examination in the Context of Turkish-Islamic Culture

Öz

This study aims to examine the effects of cultural intelligence and religious tolerance on social cohesion and to evaluate this relationship from the perspective of Turkish-Islamic culture. In today's globalized world, globalization and increasing social diversity have increased the frequency of interactions among different cultural and religious groups and necessitated their coexistence. This situation has created new needs for the preservation of social peace. In this context, cultural intelligence and religious tolerance are considered two important concepts that strengthen the culture of coexistence. The study employed qualitative research methods, specifically literature review and document analysis. Within the theoretical framework, the concepts of culture, cultural intelligence, the sub-dimensions of cultural intelligence, the relationship between religion and culture, and religious tolerance were examined. Cultural intelligence is regarded as an individual's capacity to adapt to different cultural environments and to communicate effectively with people from diverse cultural backgrounds. It has been observed that this construct, consisting of metacognitive, cognitive, motivational, and behavioral dimensions, contributes to the development of empathy and the constructive management of intercultural conflicts. Religious tolerance, on the other hand, refers not only to an individual's right to practice their own beliefs but also to accepting the existence of individuals with different beliefs, respecting their freedom of belief, and living together despite differences. Furthermore, the historical roots of the understanding of tolerance in Turkish-Islamic culture were examined, and the contributions of figures such as Ahmet Yesevi, Mevlânâ, Hacı Bektaş-ı Veli, and Yunus Emre to social cohesion were emphasized through their love-based, justice-oriented, and human-centered approaches. As a result, it is concluded that cultural intelligence and religious tolerance are two important factors sup-porting social cohesion and that the development of these values can strengthen social integration, mutual understanding, and a culture of peace. In particular, promoting these areas through education and fostering interreligious and intercultural interaction are likely to contribute to the development of more inclusive and harmonious societies.

Anahtar Kelimeler

• cultural intelligence
• religious tolerance
• social cohesion
• integration
• Turkish-Islamic culture

Kaynakça

1. Aksoy, Z. (2013). Kültürel zekâ ve çok kültürlü ortamlardaki rolü. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
2. Akyiğit, H. (2020). Ahmed Yesevî’nin düşünce sisteminde hoşgörü ve kültürel çoğulculuk. Erdem, 79, 1-20.
3. Allport, G. W. (1966). The religious context of prejudice. Journal for the Scientific Study of Religion, 5(3), 447-457.
4. Ang, S. ve Van Dyne, L. (2015). Handbook of cultural intelligence: Theory, measurement, and applications. Routledge.
5. Ang, S., Van Dyne, L. ve Tan, M. L. (2011). Cultural intelligence. R. J. Sternberg ve S. B. Kaufman (Ed.), Cambridge handbook on intelligence (ss. 582-602) içinde. New York: Cambridge Press.
6. Arık, D. (2019). Türk kültüründe dini müsamaha ve birlikte yaşam. Orta Asya Türk Kültürünün Anadolu Kültürüne Etkileri Uluslararası Sempozyumu, 163-181.
7. Arslan, M. (2016). Kültürel bellek bağlamında hoşgörü ve barışın arkaplanı. Sempozyum Bildirileri, 104-110.
8. Aslan, Ö. (2001). Hoşgörü ve tolerans kavramlarına etimolojik açıdan analitik bir yaklaşım. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 357-380.

9. Avcı, M. (2006). Ergenlikte toplumsal uyum sorunlari. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 39-63.
10. Aydın, P. D. M. (1998). Türk toplumunda dinî hoşgörünün temelleri. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(8).
11. Bektaş, M. (2007). Hayat bilgisi dersinde ailelerin çoklu zekâ kuramı hakkında bilgilendirilme biçimlerinin öğrencilerin proje başarıları ve tutumlarına etkisi. Değerler Eğitimi Dergisi, 5(14), 9-28.
12. Berry, J. W. ve Ward, C. (2006). Commentary on “Redefining interactions across cultures and organizations”. Group & Organization Management, 31(1), 64-77.
13. BMA (Birleşmiş Milletler Antlaşması). (1945). https://inhak.adalet.gov.tr/Resimler/SayfaDokuman/2212020141836bm_01.pdf adresinden erişildi.
14. Bolgün, C. (2022). Sosyal uyum: Kavramsal bir çerçeve. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(Özel Sayı), 171-190.
15. Boz, H. ve Naaimi, N. (2022). Öteki kuramına göre hoşgörü ve tolerans. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (30), 603-642.
16. Çelik, M. ve Eflatun, M. (2020). Kültürel zekanın sosyo-kültürel uyum üzerine etkisi: Çok kültürlü bir araştırma. Antalya Bilim Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 62-78.
17. Dağaşan, D. (1997). Türk toplumunda dini tartışmalar ve hoşgörü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
18. Daşlı, Y. ve Bulut, G. (2025). ‘Social Cohesion’ and ‘Social Integration’ in terms of concepts and models: A Türkiye-Germany analysis. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(4), 3956-3975.
19. Durmuş, İ. (2014). Türk kültür çevresinde kültür adlandırmaları. Gazi Akademik Bakış, (15), 269-298.
20. Earley, P. C. ve Ang, S. H. (2003). Cultural intelligence: Individual interactions across cultures. Stanford University Press.
21. Earley, P. C. ve Peterson, R. S. (2004). The elusive cultural chameleon: Cultural intelligence as a new approach to intercultural training for the global manager. Academy of Management Learning & Education, 3(1), 100-115.
22. Eraslan, K. (1996). Ahmed-i Yesevî'nin hikmetlerinde hoşgörü. Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 8(24), 777-782.
23. Erdoğan, İ. (2011). Siyaset-din ilişkisi bağlamında bazı dinî kavramlardaki anlam kaymaları. Düşünce Dünyasında Türkiz: Siyaset ve Kültür Dergisi, 2(11), 49-66.
24. Erkal, M. (1992). Sosyal bütünleşmede hoşgörünün yeri. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 10(22), 151-158.
25. Gardner, H. ve Moran, S. (2006). The science of multiple intelligences theory: A response to Lynn Waterhouse. Educational Psychologist, 41(4), 227-232.
26. Göğebakan, Y. (2010). Türk kültüründeki hoşgörü anlayışının tarihsel ve kültürel kaynakları ve bu anlayışın kültür varlıklarına yansımaları. İÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(2), 201-223.
27. Gökalp, Z. (1989). Türk ahlakı. İstanbul: Toker Yayınları.
28. Gökdemir, A. (1996). Hoşgörü ihtiyacı. Erdem, 8(22), 1-3.
29. Göktürk, I. (2023). Kültürel zekâ: Zekânın kültürel olarak kavramsallaştırılması ya da kültürel bağlam içinde zekâ. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(88), 1939-1957.
30. Gözeten, S. (2016). Üstün ve normal zekâlı öğrencilerin öğrenmeye ilişkin tutumlarının karşılaştırılması. Yüksek lisans tezi. Nişantaşı Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
31. Güvenç, B. (2015). İnsan ve kültür. İstanbul: Boyut Yayıncılık.
32. Halıcı, F. (1995). Hünkâr Hacı Bektaş Veli’den deyişler. Ankara: TBMM Yayınları.
33. Hampden-Turner, C. ve Trompenaars, F. (2006). Cultural intelligence: Is such a capacity credible?. Group & Organization Management, 31(1), 56-63.
34. Hook, J. N., Farrell, J. E., Johnson, K. A., Van Tongeren, D. R., Davis, D. E. ve Aten, J. D. (2017). Intellectual humility and religious tolerance. The Journal of Positive Psychology, 12(1), 29-35.
35. Hökelekli, H. (2022). Din psikolojisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
36. İbiş, T. (2018). Kültürel zekâ. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi, (10), 20-35.
37. Kalın, M. F. (2017). Voltaire’in dinî hoşgörü anlayışı ve İslâm’la ilgili düşüncelerinin değerlendirilmesi. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(7), 31-51.
38. Karimullah, S. S. ve Sugitanata, A. (2023). The government’s strategies for promoting religious tolerance in a multicultural society. Journal of Religious Policy, 2(1), 75-102.
39. Keskinel, B. ve Doğan, C. (2020). Göç, çokkültürlülük ve toplumsal uyum. Balkan & Near Eastern Journal of Social Sciences (BNEJSS), 6(2).
40. Kork, G. (2024). Sosyokültürel uyum ve kültürel zekâ ilişkisi: Uluslararası öğrenciler üzerine bir araştırma. Yüksek lisans tezi. Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.
41. Köse, N. (2016). Erasmus programının kültürel zekâ üzerindeki etkisinde demografik özelliklerin rolü. Yüksek lisans tezi. Hasan Kalyoncu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gaziantep.
42. Kulak, R., Çakır, Z. ve Nebil, T. (2024). Din nedir? İslam dinin özellikleri. Premium e-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 8(39), 276-285.
43. Kuyurtar, M. (2003). Dinsel hoşgörü: Ahlaki bir erdem mi, politik bir tedbir mi?. Tezkire, (30), 99-110.
44. Küçükbezirci, Y. (2013). Mevlâna’nın hoşgörü felsefesi ve iletişim. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (30), 19-25.
45. Lin, Y. C., Chen, A. S. Y. ve Song, Y. C. (2012). Does your intelligence help to survive in a foreign jungle? The effects of cultural intelligence and emotional intelligence on cross-cultural adjustment. International Journal of Intercultural Relations, 36(4), 541-552.
46. Mercan, N. (2016a). Çok kültürlü ortamlarda kültürlerarası farklılıkları yönetme sanatı: Kültürel zekâ. Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 2(2), 32-49.
47. Mercan, N. (2016b). İşletmelerde kültürlerarası yönetim ve kültürel zekâ. Ankara: Detay Yayıncılık.
48. Newman, J. (1978). The idea of religious tolerance. American Philosophical Quarterly, 15(3), 187-195.
49. Oğuz, E. S. (2011). Toplum bilimlerinde kültür kavramı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 28(2).
50. Onat, H. (2016). Ahmet Yesevi-Hacı Bektaş Veli çizgisinde ahlak temelli din anlayışı. Sempozyum Bildirileri, 36-46.
51. Onay, A. (2021). Din. M. Talas ve G. Ç. Özen (Ed.), Kültürel antropoloji (ss. 199-218) içinde. İstanbul: Lisans Yayınları.
52. Özen, G. Ç. (2021). Küreselleşmenin etkileri. M. Talas ve G. Ç. Özen (Ed.), Kültürel antropoloji (ss. 311-352) içinde. İstanbul: Lisans Yayınları.
53. Özer, G. (2015). Kültür-kavram ilişkisi üzerine bir araştırma. Yüksek lisans tezi. Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
54. Pamuji, S. ve Wiyani, N. A. (2025). Religious tolerance in pluralistic societies: Challenges, strategies and social impacts. Asian Journal of Education and Social Studies, 51(5), 227-235.
55. Polat, B. ve Kılıç, A. (2018). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının dini hoşgörü algısı. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 3(1), 246-261.
56. Rahmadania, S. (2024). Religious tolerance and family dynamics: A study of interfaith households in Solok Selatan, West Sumatra. Islamic Thought Review, 2(2), 178-189.
57. Sağır, Z. (2018). Kültürel uyum ruh sağlığı ve din. İstanbul: Dem Yayınları.
58. Salem, A. (2012). Osmanlı imparatorluğunda dini hoşgörünün kökleri. K. Karpat ve Y. Yıldırım (Ed.), Osmanlı hoşgörüsü (ss. 57-72) içinde. İstanbul: Timaş Yayınları.
59. Saray, M. (2002). Türklerde dini ve kültürel hoşgörü, Atatürk ve laiklik. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
60. Sarkin Fada, H., Amali, I. O. O., Okafor, I. P. ve Hussaini, M. (2017). Cultural awareness and religious tolerance a vital tool for sustainable development. Card International Journal for Social Sciences and Conflict Management, 2(3), 95-197.
61. Saylık, A. (2019). Hofstede’nin kültür boyutları ölçeğinin Türkçeye uyarlanması; geçerlik ve güvenirlik çalışması. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 8(3), 1860-1881.
62. Sternberg, R. J. ve Grigorenko, E. L. (2006). Cultural intelligence and successful intelligence. Group & Organization Management, 31(1), 27-39.
63. Şahin, H. H. (2020). Tarihsel bir olgu olarak kültür, çokkültürlülük ve hoşgörü. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(3), 1968-1984.
64. Tanrıverdi, H. (2018). Din-kültür ilişkisi üzerine bir değerlendirme. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 8(3), 595-601.
65. Taşdemir, D. D., Çekmecelioğlu, H. G., ve Yıkılmaz, İ. (2019). Çok kültürlü ortamda çalışanların kültürel zekâ düzeylerinin duygusal emek gösterimlerine etkisi. OPUS International Journal of Society Researches, 12, 719-740.
66. TDK (Türk Dil Kurumu). https://sozluk.gov.tr/ adresinden alınmıştır.
67. Tezcan, M. (2015). Sosyolojiye giriş. Ankara: Anı Yayıncılık.
68. Thomas, D. C., Elron, E., Stahl, G., Ekelund, B. Z., Ravlin, E. C., Cerdin, J. L., ... ve Lazarova, M. B. (2008). Cultural intelligence: Domain and assessment. International Journal of Cross Cultural Management, 8(2), 123-143.
69. Thomas, D. C. ve Inkson, K. (2005). Cultural intelligence: People skills for a global workplace. Consulting to Management, 16(1), 5.
70. Tojiboeva, D. O. (2020). Religious tolerance is the basis of society sustainability and integration. The American Journal of Political Science Law and Criminology, 2(11), 21-25.
71. Triandis, H. C. (2006). Cultural intelligence in organizations. Group & Organization Management, 31(1), 20-26. Turan, Ş. (1990). Türk kültür tarihi. Ankara: Bilgi Yayıncılık.
72. Türk, H. (2016). Antakya’da dinlerarası hoşgörü ve Habibi Neccar örneği. Folklor/Edebiyat, 22(87), 155-172.
73. UNESCO. (1982). About culture. https://www.unesco.org/en/culture/about adresinden erişildi.
74. UNESCO. (1995). Declaration of principles on tolerance proclaimed and signed by the member states of UNESCO. Paris: UNESCO.
75. Wen, C. I. (2019). Factors affecting students’ subjective well-being: The relationship between religion, cultural intelligence, personality traits and subjective well-being (SWB). Journal of Management and Marketing Review, 4(4), 234-241.
76. Williams, R. (1993). Kültür (S. Aydın, Çev.). İstanbul: İmge Yayınları.
77. Yapıcı, A. ve Yapıcı, F. (2017). Ön yargı ve ayrımcılık bağlamında İslamofobi: Dini-sosyal kimlikler arası ilişkilerde değişim ve süreklilik. İlahiyat Akademi, (6), 1-26.
78. Yapıcı, Y. D. D. A. ve Kayıklık, H. (2005). Dinsel eğilimle ön yargı ve hoşgörüsüzlük arasındaki ilişkiler üzerine psikolojik bir araştırma. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(1), 413-426.
79. Yavuzer, H. (2013). Hoşgörü önderi Hünkâr Hacı Bektaş Velî. International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(8), 2225-2237.
80. Yeşil, S. (2010). 21. yüzyılın küresel örgütleri için kültürel zekâ. Journal of the Cukurova University Institute of Social Sciences, 19(2), 147-168.
81. Yılmaz, F. (2019). Dindarlık ve hoşgörü ilişkisi (Konya Merkez ilçelerinde görev yapan öğretmenler örneği. Doktora tezi. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
82. Yılmaz, H. (2004). Hz. Peygamber'in eğitiminde bir ilke olarak hoşgörü. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 109-132.
83. Yürüşen, M. (1994). Ahlaki ve siyasi hoşgörü. Ankara: Siyasal Kitabevi.