Osmanlı’da Emekli Olmak: Selanik’te Devlet Memurlarının Tekâüdlüğü (1880-1912)

Yıl 2026, Cilt: 24 Sayı: 1, 109 - 131, 27.03.2026

Uğur Avcı

https://izlik.org/JA76DP76AL

Öz

Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin en modern ve kozmopolit şehirlerinden olan Selanik’teki memurların tekâüd kayıtlarını inceleyerek, şehrin bürokratik yapısındaki Müslim-Gayrimüslim dengesini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Selanik’in zengin nüfus popülasyonuna rağmen, tekâüd defterlerindeki kayıtların büyük oranda Müslüman memurlara ait olması oldukça dikkat çekicidir. Bu durumdan yola çıkarak, Osmanlı bürokrasisinde “emek karşılığında devletin vefası” ilkesinin ne ölçüde uygulandığını, II. Abdülhamid Dönemi’nin sosyal devlet anlayışının Selanik’teki memuriyet sistemine nasıl yansıdığını; 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın ilk çeyreğinde Selanik’teki tekâüd sisteminin işleyişi, meslekî dağılım, en yüksek ve en düşük rütbeli memurlar ve bunlar arasındaki maaş farkları, memuriyete giriş yaşı ve çalışma yılları arasındaki korelasyon analiz edilecektir. Ayrıca tekâüd kayıtlarındaki Müslüman memurların fazlalığından hareketle Selanik’teki Gayrimüslim memurların oranlarının tespit edilmesi hedeflenmektedir. Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nde muhafaza edilen Bab-ı Asafî Divan-ı Hümayun Sicilleri Tekâüd Defterleri kataloğundaki dört cilt defter ile Şûrâ-yı Devlet Evrakı’na ait sicil belgeleri ve Selanik Vilayet Salnâmeleri gibi birincil kaynaklardan elde edilen nicel ve nitel bilgiler veri analizi ile karma yöntem araştırma yaklaşımıyla analiz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Bürokrasi , Emeklilik , Tekaüd Sistemi , Sosyal Güvenlik , Selanik

Retirement in the Ottoman State: The Retirement of Civil Servants in Salonica (1880-1912)

https://izlik.org/JA76DP76AL

Öz

This study aims to examine the retirement (tekâüd) registers of civil servants in Salonica, one of the most modern and cosmopolitan cities of the Ottoman Empire, to reveal the Muslim and non-Muslim balance within its bureaucratic structure. Despite Salonica’s rich and diverse population, it is particularly striking that the majority of entries in the retirement registers pertain to Muslim officials. Based on this observation, the study evaluates the implementation of the Ottoman principle of “state fidelity in return for service” and the reflection of the Abdulhamid II era’s social welfare approach withing Salonica’s civil service system. It analyzes the functioning of Salonica retirement system during the late 19th and ealry 20th centuries, including occupational distribution, disparities between the highest and lowest-ranking officials, salary differences, age of entry into civil service, and correlations with years of service. Additionally, the study seeks to determine the proportion of non-Muslim officials in the city, inferred from the records predominance of Muslim retirees. The research draws on quantitative and qualitative primary source data, including four volumes from the Bab-ı Asafî Divan-ı Hümayun Sicilleri Tekâüd Registers Catalogue preserved in the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Turkiye Directorate of State Archives, personnel records from the Council of State (Şûrâ-yı Devlet), and Salonica Provincial Yearbooks (Salnâmes). Employing a mixed-methods research design, these data undergo detailed analytical evaluation.

Anahtar Kelimeler

Bureaucracy , Retirement , Retirement System , Social Security , Salonica

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA),
• Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Tekâüd Defterleri (A.{DVNSTEKAd…), 1; 2; 3; 4.
• Sadaret Mektubî Mühimme Kalemi Evrakı (A.}MKT.MHM.), 402/3.
• Ali Emirî Abdülhamid I (AE.SABH.I..), 244/16283; 270/18134.
• Babıâli Evrak Odası Evrakı (BEO), 2344/175731; 3753/281456; 3802/285127; 3811/285765; 3985/298835; 4062/304585.