An Evaluation on the Chalcolithic Period Cultural Layers of Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik Settlement

Öz

Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik is one of the settlements in the Aegean that contains the earliest evidence of agriculture and animal domestication, and its stratification dates back to 6800 BC. Unlike many settlements abandoned in Western Anatolia towards the middle of the 6th millennium BC, which is accepted as the transition from the Neolithic Period to the Chalcolithic Period, the settlement shows continuity which is observed until the beginning of the 5th millennium BC. It is understood that there was a radical change in the Early Chalcolithic Period, especially in architecture, settlement organization and pottery. Towards the beginning of the 5th millennium BC, similarities begin to be seen with the Middle Chalcolithic Period of Western Anatolia, especially in pottery. During this period, changes are observed in architecture and pottery tradition. This study focuses on the analysis of cultural development in material culture and socio-economic order in the light of the data from the Chalcolithic layers of Uğurlu-Zeytinlik and within the framework of the cultural changes in this period.

Anahtar Kelimeler

• Chalcolithic

Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik Yerleşmesinin Kalkolitik Dönem Kültür Katları Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Ege’de tarım ve hayvan evcilleştirmeye dair en erken kanıtları barındıran yerleşmelerden birisi olan Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik’ten elde elden veriler, yerleşimdeki tabakalanmanın MÖ 6800’lere kadar uzandığını göstermiştir. Neolitik Dönem’den Kalkolitik Dönem’e geçiş olarak kabul edilen MÖ 6. binyılın ortalarına doğru Batı Anadolu’da terk edilen birçok yerleşmenin aksine, MÖ 5. binyılın başına kadar yerleşim sürekliliği görülür. Erken Kalkolitik Dönem’de mimari, yerleşim düzeni ve çanak çömlek başta olmak üzere köklü bir değişim olduğu anlaşılır. MÖ 5. binyılın başlarına doğru özellikle de çanak çömleklerde Batı Anadolu’nun Orta Kalkolitik Dönem’i ile benzerlikler görülmeye başlar. Bu dönemde mimaride ve çanak çömlek geleneğinde değişiklikler görülür. Bu çalışma, Uğurlu-Zeytinlik yerleşmesinin Kalkolitik Dönem kültür katlarından elde edilmiş veriler doğrultusunda ve dönemin değişen koşulları çerçevesinde materyal kültüründe ve sosyo-ekonomik yaşamda izlenen kültürel gelişimin incelenmesine odaklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gökçeada
• Uğurlu-Zeytinlik
• Kalkolitik
• Batı Anadolu

Kaynakça

1. Atıcı, L., Birch, P. E. S., & Erdoğu, B. (2017). Spread of domestic animals across Neolithic western Anatolia: New zooarchaeological evidence from Ugurlu Hoyuk, the Island of Gokceada Turkey. PLOS ONE, 12. Erişim adresi: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0186519
2. Baysal, E., & Erdoğu, B. (2014). Frog in the pond: Gökçeada (Imbros), an Aegean stepping-stone in the Chalcolithic use of Spondylus shell. Proceedings of the Prehistoric Society, 80, 363-378. DOI: 10.1017/ppr.2014.13
3. Blum, S. (2014). The Middle Chalcolithic cultural sequence of the Troad (Northwest Anatolia): Chronological and interregional assesment. B. Horejs & M. Mehofer (Ed). Western Anatolia Before Troy: Proto-Urbanisation in the 4th Millenium BC içinde (s. 125-156). Vienna: Austrian Academy of Sciences Press.
4. Blum, S. W. E., Aslan, R., Uysal, F. E., Kirschner, S., & Kraus, S. (2011). Archäologische untersuchungen zur voreisenzeitlichen kultursequenz des Bozköy-Hanaytepe, Nordwesttürkei. Studia Troica, 19, 119-178.
5. Boyadziev, Y. D. (1995). Chronology of prehistoric cultures in Bulgaria. D. W. Bailey & I. Panayotov (Ed). Prehistoric Bulgaria: Monographs in World Archaeology 22 içinde (s. 149-191). Madison, WI: Prehistory Press.
6. Boz, B., & Erdoğu, B. (2019). The 6th millennium BC burial pit in Uğurlu on the Island of Gökçeada, Turkey. Antiquity, 369, 1-5. DOI: 10.15184/aqy.2019.54
7. Çevik, Ö., & Erdoğu, B. (2019). Multiple faces of changes in 5600/5500 cal. BC Anatolia and Thrace. Anatolica, XLV, 1-16.
8. Çevik, Ö., & Erdoğu, B. (2020). Absolute chronology of cultural continiuty, change and break in Western Anatolia between 6850-5480 cal. BC: The Ulucak Höyük case. Mediterranean Archaeology & Archaeometry, 20(1), 77-92. DOI: 10.5281/zenodo.3605670

9. Darcque, P., Koukouli-Chrysanthaki, H., Malamidou, D., Tsirtsoni, Z., Lespez, L. & Germain-Vallée, C. (2014). The impact of environmental changes on the Neolithic Settlement of Dikili Tash (Northern Greece). G. Touchais, R. Laffineur & F. Rougemont (Ed). Physis, L' environnement Naturel et la Relation Homme-Milieu dans le Monde Egéen Protohistorique, Aegaeum 37, s. 425-434.
10. Demoule, J. P., & Perlès, C. (1993). The Greek Neolithic: A New Review. Journal of World Prehistory, 7(4), 355-416. Derici, Y. C., & Gürçal, E. (2021). Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik yerleşmesi Kalkolitik Dönem perdah bezemeli çanak çömlekleri. Cedrus, 9, Baskıda.
11. Derin, Z. (2011). Yeşilova Höyük. R. Krauß (Ed). Beginnings-New Research in the Appearance of the Neolithic Between Northwestern Anatolia and the Carpathian Basin. Menschen–Kulturen–Traditionen içinde (s. 95-106). Rahden: Studien aus den Forschungsclustern des Deutschen Archäologischen Instituts 1.
12. Derin, Z., & Caymaz, T. (2018). The Chalcolithic period at Yeşilova Höyük. S. Dietz, F. Mavridis, Z. Tankosic & T. Takaoğlu (Ed). Communities in Transition: The Circum-Aegean Area in the 5th and 4th Millennia BC içinde (s. 499-505), Oxford: Oxbow Books.
13. Derin, Z., Ay, F., & Caymaz, T. (2009). İzmir’in prehistorik yerleşimi-Yeşilova Höyüğü 2005-2006 yılı çalışmaları. Arkeoloji Dergisi, XIII, 7-58.
14. Dirican, M., Atakuman, Ç., Biler, C. N., & Erdoğu, B. (2017). Uğurlu Höyük -Gökçeada'da bulunan Neolitik ve Kalkolitik Dönem seramik ve taş buluntuları üzerinde ilk arkeometrik gözlemler. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 33(2), 121-128.
15. Efstratiou, N., Fumanal, M. P., Ferrer, C., Urem-Kotsos, D., Curci, A., Tagliacozzo, A., Stratouli, G., Valamoti, S. M., Ntinou, M., Badal, E., Madella, M., & Skourtopoulou, K. (1998). Excavations at the Neolithic settlement of Makri, Thrace, Greece (1988–1996): A Preliminary Report. Saguntum, 31, s. 11–62.
16. Erdoğu, B. (2011). A preliminary report from the 2009 and 2010 field seasons at Uğurlu on the Island of Gökçeada. Anatolica, XXXVII, 45-65.
17. Erdoğu, B. (2012). Uğurlu–Zeytinlik: Gökçeada’da tarih öncesi dönemlere ait yeni bir yerleşme. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(4), 1-16.
18. Erdoğu, B. (2014). Gökçeada Uğurlu archaeological project a preliminary report from the 2011 2013 field seasons. Anatolica, XL, 157-178.
19. Erdoğu, B. (2018). The Neolithic to Chalcolithic transition on the Island of Gökçeada (Imbros). S. Dietz, F. Mavridis, Z. Tankosic & T. Takaoğlu (Ed). Communities in Transition: The Circum-Aegean Area in the 5th and 4th Millennia BC içinde (s. 367-372). Oxford: Oxbow Books
20. Erdoğu, B., & Çevik, Ö. (2015). Batı Anadolu kronolojisi ve terminolojisi: Sorunlar ve öneriler. Apad 1, 29-45.
21. Erdoğu, B., & Çevik, Ö. (2020). Kıyı Batı Anadolu’nun kronolojisi ve terminolojisinin yeniden değerlendirilmesi. Arkeoloji Dergisi, 25, 45-66.
22. Erkanal, H. (1998). 1996 Liman Tepe kazıları. KST, 19(1), 379-398.
23. Felsch, R. C. S. (1988). Das Kastro Tigani. Die spätneolithische und chalkolithische Siedlung. Samos II. Bonn: Rudolf Habelt
24. Filipović, D., Obradović, Đ., & Tripković, B. (2017). Plant storage in Neolithic Southeast Europe: synthesis of the archaeological and archaeobotanical evidence from Serbia. Vegetation Historyand Archaeobotany, 27, 31-44. DOI: 10.1007/s00334-017-0638-7
25. Gabriel, U., Aslan, R., & Blum, S. W. E. (2004). Alacalıgöl: Eine neuentdeckte siedlungdes 5. Jahrtausends V.Chr. ın der Troas. Studia Troica Band 14, s. 121-133, Mainz: Philipp von Zabern.
26. Gemici, H. C. (2018). The world of figurines in the Neolithic And Early Chalcolithic north Aegean: The case of Uğurlu Höyük–Gökçeada. (Master Thesis, Middle East Technical University, Ankara). Retrieved fromhttps://open.metu.edu.tr/handle/11511/27290
27. Guilbeau, D., & Erdoğu, B. (2011). Des ‘‘lames de Karanovo’’ dans le site néolithiqued ’Uğurlu (île de Gökçeada, Turquie). Bulletin de Correspondance Hellénique, 135(1), 1-19. DOI: 10.3406/bch.2011.7824
28. Günel, S. (2018). The prehistoric culture in Çine-Tepecik and its contribution to the archaeology of the region, S. Dietz, F. Mavridis, Z. Tankosic, T. Takaoğlu (Ed). Communities in Transition: The Circum-Aegean Area During the 5th and 4th Millennia BC içinde (s. 538-547). Oxford: Oxbow Books.
29. Gürçal, E., & Ulubey, A. (2020). Gökçeada Uğurlu-Zeytinlik yerleşmesi Kalkolitik Çağ mimarisinde sıva kullanımı. Arkeoloji ve Sanat, 163, 39-46.
30. Hood, S. (1981). Chios. Prehistoric Emporio and Ayio Gala. vol. I. Oxford.
31. Horejs, B. (2017). The Çukuriçi Höyük research project. B. Horejs (Ed). Çukuriçi Höyük 1: Anatolia and the Aegean from the 7th to the 3rd Millennium BC içinde (s. 11-26). Oriental and European archaeology 5, Vienna: Austrian Academy of Sciences.
32. Jiménez-Jáimez, V., & Suárez-Padilla, J.(2019). Understanding pit sites: Storage, surplusand social complexity in prehistoric Western Europe. Journal of Archaeological Method and Theory, 27(4), 799–835. DOI: 10.1007/s10816-019-09429-7
33. Karamurat C., Atakuman Ç., & Erdoğu B. (2021), Digging pits and making places at Uğrulu during the sixt millennium BC. Oxford Journal of Archaeology, 40(1), 1-20. DOI: 10.1111/ojoa.12209
34. Kloukinas, D. (2014). Neolithic building technology and the social context of construction practices: the case of Northern Greece. (Doctoral dissertation, School of History, Archaeology and Religion Department of Archaeology and Conservation, Cardiff University). Retrieved from http://orca.cf.ac.uk/69069/
35. Korkut, T., Işın, G., & Takaoğlu, T. (2017). Cave habitations in Chalcolithic Lycia. The case of Tavabasi Cave at Tlos. S. Dietz, F. Mavridis, Ž. Tankosić, & T. Takaoğlu (Ed). Communities in Transition: The Circum-Aegean Area in the 5th and 4th Millennia BC içinde (s. 551-58), Oxford: Oxbow Books.
36. Korkut, T., Işın, G., Takaoğlu, T., & Özdemir, B. (2015), Tlos Antik Kenti yakınlarındaki Tavabaşı Mağarası kaya resimleri, Tüba-Ar, 18, 37-49.
37. Korkut, T., Takaoğlu, T., & Sezgin, K. (2019). Pre-Classical Habitation at Tlos, Lycia. Adalya, 22, 25-44.
38. Kuijt, I. (2002). Keeping the peace: ritual, skull caching, and community integration in the Levantine Neolithic. I. Kuijt (Ed). Life in Neolithic Farming Communities Social Organization, Identity, and Differentiation içinde (s. 137-164), USA: Kluwer Academic Publishers.
39. Lamb, W, (1932), Schliemann’s prehistoric sites in theTroad. PZ, XXIII, 111-131.
40. Milić, M. (2016). Obsidian exchange and societies in the Balkans and theAegean from the late 7th to 5th millennia BC. (Doctoral dissertation, Institute of ArchaeologyUniversityCollege London). Retrieved from https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1477490/
41. Nikolaidou, M., Elster, E.S., Renfrew, J. M. (2013). Sitagroi in 2013: a fresh evaluation of wild resource exploitation during the Neolithic and Early Bronze Age. Backdirt: Annual Review. Los Angeles: Cotsen Institute of Archaeology at UCLA, 54–69.
42. Özdemir, A., & Bamyacı, O., B. (2018). Erken ve Orta Kalkolitik Dönem’de Batı Anadolu’da tekstil üretimi: Gülpınar buluntusu ağırşakların işlevlendirilmesi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 28(2), 1-14.
43. Özdoğan, M. (2011). Eastern Thrace: The contact zone between Anatolia and the Balkans. S. Steadman & G. McMahon (Ed). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: 10,000-323 BCE içinde ( s. 657-682), Oxford: Oxford University Press.
44. Paul, J. W., & Erdoğu B., (2017). An examination of the worked bone and antler assemblageat Ugurlu (Gökçeada, Turkey). Documenta Praehistorica, XLIV, 368-385.
45. Pollard, J. (1999). These places have their moments: thoughts on settlement practices in the British Neolithic. J. Brück & M. Goodman (Ed). Making Places in the Prehistoric World: Themes in Settlement Archaeology içinde (s. 76-93), London: UCL Press.
46. Reingruber, A., Toufexis, G., Kyparissi-Apostolika, N., Anetakis, M., Maniatis, Y., & Facorellis, Y. (2017). Neolithic Thessaly: radiocarbon dated periods and phases. Documenta Praehistorica, 44, 34-53.
47. Sagona, A., & Zimansky, P. (2009). Ancient Turkey. New York: Routledge.
48. Sağlamtimur, H., & Ozan A. (2012). Ege Gübre Neolitik yerleşimi. A. Çilingiroğlu, Z. Mercangöz & G. Polat (Ed). Ege Üniversitesi Arkeolojik Kazıları içinde (s. 223-241), İzmir: Ege Üniversitesi.
49. Sampson, A. (2002). The Neolithic Settlement at Ftelia, Mykonos. Rhodes: Univ. of the Aegean.
50. Sampson, A. (2008). From the Mesolithic to the Neolithic: new data on Aegean prehistory. H. Erkanal, H. Hauptmann, V. Sahoglou & R. Tuncel (Ed). The Aegean in the Neolithic, Chalcolithic and the Early Bronze Age içinde (s. 503-516), Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
51. Schoop, Ulf-Dietrich. (2014). Weaving society in Late Chalcolithic Anatolia: textile production and social strategies in the 4th millennium BC. B. Horejs & M. Mehofer (Ed). Western Anatolia Before Troy Proto-Urbanisation in the 4th Millennium BC? içinde (s. 421-446). Vienna: Austrian Academy of Sciences Press.
52. Seeher, J. (1988). Antalya Yakınlarında Karain Mağarasındaki Kalkolitik Çağ Buluntuları. AST, 5(2), 221-238.
53. Sørensen, L., Pétrequin, P., Pétrequin, A-M., Errera, M., Horejs, B., & Herbaut, F. (2017). Les limites sud-orientales des jades alpins (Grèce et Turquie). P. Pétrequin, E. Gauthier & A. M. Pétrequin (Ed). Jade: Objets-signes et interprétations sociales des jades alpins dans l’ Europe néolithique içinde (s. 491-520). Tome 3, Centre de Recherche Archéologique de la Vallée de l’ Ain, Presses universitaires de Franche-Comté.
54. Sperling, J. (1976). Kum Tepe in the Troad. Trial excavation, 1934. Hesperia, 45, 305–364.
55. Takaoğlu, T. (2002). Chalcolithic marble working at Kulaksızlar in Western Anatolia. TÜBA-AR, 5, 71-94.
56. Takaoğlu, T. (2005). A Chalcolithic marble workshop at Kulaksızlar in Western Anatolia: an analysis of production and craft specialization. British Archaeological Reports, Vol. 1358, Oxford: Arcaeopress.
57. Takaoğlu, T. (2006). The Late Neolithic in the Eastern Aegean: excavations at Gülpınar in the Troad. Hesperia, 75, 289-315. DOI: 10.2972/HESP.75.3.289.
58. Takaoğlu, T. (2017). Middle Chalcolithic finds from Dağdere in the Akhisar/Manisa Region. Anadolu/Anatolia, 43, 1-14.
59. Takaoğlu, T., & Özdemir, A. (2018). The Middle Chalcolithic period in the Troad: A new look from Gülpınar. S. Dietz, F. Mavridis, Z. Tankosic & T. Takaoğlu (Ed). Communities in Transition: The Circum-Aegean Area in the 5th and 4th Millennia BC içinde (s. 479–90). Oxford: Oxbow Books.
60. Tsirtsoni, Z. (2016). The chronological framework in Greece and Bulgaria between the late 6th and the early 3rd millennium BC and the “Balkans 4000” project. Z. Tsirtsoni (Ed). The Human Face of Radiocarbon: Reassessing Chronology in Prehistoric Greece and Bulgaria, 5000-3000 cal BC. Travaux de la Maison de l'Orient et de la Méditerranée 69 içinde (s. 13-39). Lyon: Maison de l'Orient et de la Méditerranée.
61. Tuncel, R., & Şahoğlu, V. (2018). The Chalcolithic of coastal Western Anatolia: a view from Liman Tepe, İzmir. S. Dietz, F. Mavridis, Ž. Tankosić, & T. Takaoğlu (Ed). Communities in Transition: The Circum-Aegean Area in the 5th and 4th Millennia BC içinde (s. 513-529). Oxford: Oxbow Books.
62. Valamoti, S. (2014). Report on the 2014 flotation samples from Uğurlu, Gökçeada/Imbroz. Unpublished Report.
63. van der Plicht, J., Akkermans, P. M. M. G., Nieuwenhuyse, O., Kaneda, A., & Russell, A. (2011). Tell Sabi Abyad, Syria: Radiocarbon chronology, cultural change, and the 8.2 ka event. Radiocarbon, 53(2), 229-43.