Davranış Değiştirme Teknikleri Taksonomisi v1’in Türkçeye Çevrilmesi ve Kültürel Uyarlaması
Öz
Davranış Değiştirme Teknikleri Taksonomisi v1 davranış değişikliği müdahalelerinde kullanılan teknikleri sistematik ve kapsamlı biçimde sınıflandıran uluslararası kabul görmüş bir çerçevedir. DDTTv1’in Türkçe literatürde uyarlanmış bir versiyonunun bulunmaması, Türkçe bağlamında yürütülen müdahalelerde kavramsal tutarlılık ve uygulama standardizasyonu açısından önemli bir boşluk oluşturmaktadır. Mevcut çalışma DDTTv1’in Türkçe çevrilmesini ve kültürel uyarlamasını amaçlamaktadır. Çalışma üç aşamalı bir süreç olarak tasarlanmıştır. İleri–geri çeviri, uzman değerlendirmesi ve sesli düşünme (think-aloud) yöntemine dayalı bilişsel görüşmeler ile yenilikçi bir uyarlama metodolojisi sunmaktadır. Toplam 93 teknikten oluşan taksonomi, iki bağımsız çevirmen tarafından Türkçeye çevrilmiş ve kavramsal ile dilsel eşdeğerlik açısından değerlendirilmiştir. İleri–geri çeviri sürecinde 36 teknikte sorun tespit edilmiştir. Uzman değerlendirmesi aşamasında toplam 124 geri bildirim elde edilmiş, bu geri bildirimler içerik analizi ile birleştirilerek 53 düzenleme önerisi altında toplanmıştır. Yapılan düzenlemeler, yedi katılımcı ile gerçekleştirilen bilişsel görüşmeler aracılığıyla anlaşılırlık, yorumlanabilirlik ve kültürel uygunluk açısından değerlendirilmiştir. Bulgular tanım, örnek, terminoloji ve açıklama düzeyinde toplam 51 teknikte düzenleme yapıldığını göstermektedir. Bazı tekniklerde birden fazla türde geliştirme yapılması nedeniyle, uzman (53) ve katılımcı (36) katkıları birlikte toplam düzenleme sayısını 89’a ulaştırmıştır. Yapılan düzenlemeler özellikle kavramsal netlik, zamansal yorumlama, terminolojik tutarlılık ve kültürel uygunluk alanlarında yoğunlaşmıştır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, daha açık tanımlar, kültürel bağlama uygun örnekler ve standardize edilmiş terminoloji içeren nihai Türkçe sürüm oluşturulmuştur. Bulgular, taksonomi uyarlamasının klasik ölçek uyarlamalarından farklı olarak daha çok katmanlı ve yinelemeli bir süreç gerektirdiğini göstermektedir. Önerilen metodoloji, benzer taksonomilerin farklı kültürel bağlamlara uyarlanmasında kullanılabilecek sistematik bir yaklaşım sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Beatty, P. C., & Willis, G. B. (2007). Research synthesis: The practice of cognitive interviewing. Public Opinion Quarterly, 71(2), 287-311. https://doi.org/10.1093/poq/nfm006
- Bowers, V. A., & Snyder, H. L. (1990). Concurrent versus retrospective verbal protocol for comparing window usability. Proceedings of the Human Factors Society Annual Meeting, 34(17), 1270–1274. https://doi.org/10.1177/154193129003401720
- Cane, J., O’Connor, D., & Michie, S. (2012). Validation of the theoretical domains framework for use in behaviour change and implementation research. Implementation Science, 7, 1-17. https://doi.org/10.1186/1748-5908-7-37
- Castro, O., Fajardo, G., Johnston, M., Laroze, D., Leiva-Pinto, E., Figueroa, O., Corker, E., Chacón-Candia, J. A., & Duarte, G. (2024). Translating the behaviour change technique taxonomy version 1 into Spanish: Methodology and validation. Wellcome Open Research, 9(298), 298. https://doi.org/10.12688/wellcomeopenres.21388.1
- Collins, D. (2003). Pretesting survey instruments: An overview of cognitive methods. Quality of Life Research, 12, 229-238. https://doi.org/10.1023/A:1023254226592
- Dombrowski, S. U., Sniehotta, F. F., Avenell, A., Johnston, M., MacLennan, G., & Araújo-Soares, V. (2012). Identifying active ingredients in complex behavioural interventions for obese adults with obesity-related co-morbidities or additional risk factors for co-morbidities: A systematic review. Health Psychology Review, 6(1), 7-32. https://doi.org/10.1080/17437199.2010.513298
- Epstein, J., Santo, R. M., & Guillemin, F. (2015). A review of guidelines for cross-cultural adaptation of questionnaires could not bring out a consensus. Journal of Clinical Epidemiology, 68(4), 435-441. https://doi.org/10.1016/j.jclinepi.2014.11.021
- Ericsson, K.A, & Simon, H.A. (1993). Protocol analysis: Verbal reports as data (Rev. ed.) MIT Press.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Egzersiz ve Spor Bilimleri (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Hakan Kuru
*
0000-0002-6477-1782
Türkiye
Erken Görünüm Tarihi
9 Temmuz 2026
Yayımlanma Tarihi
-
Gönderilme Tarihi
12 Mayıs 2025
Kabul Tarihi
18 Haziran 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: Advanced Online Publication