Terracotta Cylindrical Sarcophagus with a Silenos Head Relief from the Necropolis of Attouda

Öz

This study examines a relief depicting a Silenos head on the lid of a cylindrical terracotta sarcophagus identified during the 2023 surface surveys conducted at the ancient city of Attouda, located within the boundaries of Hisar Neighborhood in the Sarayköy district of Denizli Province. The sarcophagus was found in a disturbed context as a result of agricultural activities and had been detached from its original setting; therefore, its dating is based on typological and iconographic evaluations. Within the scope of the study, the tradition of cylindrical terracotta sarcophagi known from Anatolia and the Lykos Valley is reviewed, and the Attouda example is evaluated within the framework of regional production. The formal characteristics of the examined sarcophagus fragments indicate that they were produced in local workshops. However, the most distinctive feature of the piece is the high-relief depiction of a bearded Silenos head on the sarcophagus lid. The absence of comparable representations among known examples from Anatolia renders the piece unique. The iconographic analysis suggests that the figure represents Silenos associated with the Dionysian cult and that it served an apotropaic (protective) function within the funerary context. Although a precise dating cannot be established due to the absence of associated grave goods, it is proposed, based on parallels, that the sarcophagus was produced in the 1st–2nd centuries CE. This study offers a new and original contribution both to the necropolis tradition of Attouda and to the typology of terracotta sarcophagi in Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• Attouda
• Necropolis
• Silenos
• Cylindrical Terracotta Sarcophagus
• Apotropaic
• Roman Imperial Period

Attouda Nekropolis’inden Silenos Başı Kabartmalı Pişmiş Toprak Silindirik Lahit

Öz

Bu çalışma, Denizli ili Sarayköy ilçesi Hisar Mahallesi sınırlarında yer alan Attouda antik kentinde 2023 yılı yüzey araştırmaları sırasında tespit edilen, pişmiş toprak silindirik bir lahdin kapağı üzerinde yer alan Silenos başı kabartmasını ele almaktadır. Söz konusu lahit, tarımsal faaliyetler sonucunda bozulmuş bir arkeolojik bağlamda bulunmuş ve özgün konumundan ayrılmıştır; bu nedenle tarihlendirmesi tipolojik ve ikonografik değerlendirmelere dayanmaktadır. Çalışma kapsamında, Anadolu ve Lykos Vadisi’nde bilinen pişmiş toprak silindirik lahit geleneği ele alınmakta ve Attouda örneği bölgesel üretim çerçevesinde değerlendirilmektedir. İncelenen lahit parçalarının biçimsel özellikleri, bunların yerel atölyelerde üretildiğine işaret etmektedir. Bununla birlikte, eserin en ayırt edici özelliğini lahit kapağı üzerinde yüksek kabartma tekniğinde betimlenen sakallı Silenos başı oluşturmaktadır. Anadolu’da bilinen örnekler arasında karşılaştırılabilir bir betimlemenin bulunmaması, bu eseri benzersiz kılmaktadır. İkonografik değerlendirme, figürün Dionysos kültüyle ilişkili Silenos’u temsil ettiğini ve mezar bağlamında apotropaik (koruyucu) bir işlev taşıdığını göstermektedir. İlişkili mezar buluntularının bulunmaması nedeniyle kesin bir tarihlendirme yapılamamakla birlikte, benzer örneklere dayanarak lahdin MS 1–2. yüzyıllarda üretildiği önerilmektedir. Bu çalışma, hem Attouda’nın nekropol geleneğine hem de Anadolu’daki pişmiş toprak lahitlerin tipolojisine yeni ve özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Attouda
• Nekropolis
• Silenos
• Pişmiş Toprak Silindirik Lahit
• Apotropaic
• Roma İmparatorluk Dönemi

Kaynakça

1. Akalın M. B. 1996, Eskişehir Çevresi Roma Dönemi Pişmiş Toprak Lahitler ve Analizleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi. Eskişehir.
2. Aytekin S. 2017, Dağılan Köyün Hikayesi Attouda (Hisar). Ed. E. Haytoğlu. Denizli.
3. Baysal H. H. 2000, “Le antiche citta’ della valle del Lykos”. Eds. F. D’Andria  F. Silvestrelli, Ricerche Archeologiche Turche Nella Valle Del Lykos (Archeologia e Storia 6). Galatina/ Lecce, 19–49.
4. Bilgiç-Kavak E.  Yılmaz-Kolancı B. 2022, “Attouda Kentinden Yeni Bir Agonistik Yazıt”. Olba XXX, 395-406.
5. Boehlau J. 1898, Aus ionischen und italischen, Nekropolen Ausgrabungen und Untersuchungen zur Geschichte der nachmykenischen griechischen Kunst. Leipzig.
6. Bol P. C. 2010, Die Geschichhte Der Antiken Bildhauerkunst IV, Plastik der Römischen Kaiserzeit bis zum Tode Kaiser Hadrians. Mainz am Rhein.
7. Buckler W. H.  Calder W. M. 1939, Monuments and Documents from Phrygia and Caria, Monumenta Asiae Minoris Antiqua VI. Manchester.
8. Burr D. 1934, Terra-Cottas from Myrina in the Museum of Fine Arts. Degree of Doctor of Philosophy, Bryn Mawr College. Pennsylvania.

9. Cain H. U. 1988, “Chronologie, Ikonographie und Bedeutung der römischen Maskenreliefs”. Bonner Jahrbücher 188, 107-221.
10. Çekilmez M. 2017, Tralleis Güney Nekropolü Terrakotta Figürinleri. Aydın.
11. Çokay-Kepçe S. 2009, “Satyros ve Silenos İkonografisi Üzerine Gözlemler”. Ed. O. F. Akyol, Navisalvia Sina Kabaağaç’ı Anma Toplantısı 2008 – Satyros. İstanbul, 88-107.
12. Dinç M. 2016, “Aizanoi Tiyatrosu’ndan Bir Medusa Başı”. Ed. E. Özer, Aizanoi II. Ankara, 37-48.
13. Durugönül S. 2018, Heykeller Konuşabilseydi, Antik Yunan Heykeltıraşlık Sanatına Toplumsal Açıdan Bir Bakış. Ankara.
14. Durukan M.  Durugönül S. 2009, “A Relief of the god Men from Tarsus”. Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts 123, 199-213.
15. Ekmekci M. 2025a,” Yeni Bulgular Işığında Hisarköy (Attouda) Camisi”. Sanat Tarihi Dergisi 34/1, 69-97.
16. Ekmekci M. 2025b, “Hisar Köyü (Attouda) Yukarı Mezarlıktaki Bir Grup Mezar Şahidesi”. Ed. B. Yılmaz-Kolancı, Disiplinlerarası Araştırmalarla Attouda Araştırmaları I. İzmir, 105-133.
17. Gasparri C. 1986, “Dionysos”. Ed. L. Kahil, LIMC III.1-III.2. Zürich & Düsseldorf, 414-514, 296-506.
18. Grimal P. 1997, Mitoloji Sözlüğü Yunan ve Roma. Çev. S. Tamgüç, İstanbul.
19. Karabay N. 1999, “1997 Yılı Gümüşler Nekropolü Kurtarma Kazısı”. Müze Kurtarma Çalışmaları Semineri IX, 291-300.
20. Koch G. 2001, Roma İmparatorluk Dönemi Lahitleri. Çev. Z. Z. İlkgelen, İstanbul.
21. Kucur D. 2013, Anadolu’da Dairesel Kesitli Pişmiş Toprak Lahitler. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul.
22. Meyer F. S. 2016, A Handbook of Ornament. İstanbul.
23. Ok M.  Uyar, N. 2022, “Kurtarma Kazısında Bulunan Silindirik Mezar ve Buluntularının Değerlendirilmesi: Trapezopolis Nekropolü”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19/3, 1616-1630.
24. Özçelik S. 2006, “Yerel Tarih Araştırmalarında Yeni Bir Kaynak (Evlenme Defterleri) Hisarköy Örneği – 200 Yıllık Gelenek”. XV. Türk Tarih Kongresi IV, 891-917.
25. Özer E. 2013, “Olympos Antik Kenti’nden Bir Grup Rölyefli Lahit”. Ed. M. Tekocak, K. Levent Zoroğlu’na Armağan. İstanbul, 479-498.
26. Öztürk B. 2010, Roma İmparatorluk Çağı Küçükasyası’nda Dionysos Kültü. İstanbul.
27. Pfühl E.  Möbius H. 1977, Die ostgriechischen Grabreliefs. Mainz am Rhein.
28. Ramsay W. M. 1895, The Cities and Bishoprics of Phrygia. Oxford.
29. Sayın G. 2025, “Denizli Hisar Köyü (Attouda) Kırsal Mimari Mirasının Doku Analizi ve Koruma Sorunları”. Ed. B. Yılmaz-Kolancı, Disiplinlerarası Araştırmalarla Attouda Araştırmaları I. İzmir, 81-103.
30. Sevinç C. 2015, “Hierapolis Kuzey Nekropolü 2013 Yılı Kurtarma Kazısı”. Müze Kurtarma Kazıları Sempozyumu 23, 55-68.
31. Sheppard A. R. R. 1981, “R.E.C.A.M. Notes and Studies No. 7: Inscriptions from Uşak, Denizli and Hisar köy”. Anatolian Studies 31, 19-27.
32. Simon E. 1997, “Silenoi”. Ed. L. Kahil, LIMC VIII.1-VIII.2. Zürich & Düsseldorf, 1108-1133, Pl. 746-783.
33. Söğüt B. 2007, “Denizli-Hisarköy Müze Deposundaki Mimari Bloklar”. AST 24/2, 383-396.
34. Söğüt B. 2017, “Attouda (Hisar) Antik Kenti”. Cedrus V, 241-260.
35. Şimşek C.  M. Okunak  M. Bilgin 2011, “Laodikeia Nekropolü (2004- 2010 Yılları), Laodikeia Çalışmaları 1.1-1.2”. Ed. C. Şimşek. İstanbul.
36. Şimşek C. 2002, “Attouda Nekropolü”. Ed. A. A. Öztürk, Birinci Uluslararası Aşağı Büyük Menderes Havzası Tarih, Arkeoloji ve Sanat Tarihi Sempozyumu. Söke, 15-16 Kasım 2001. İzmir, 229-245.
37. Şimşek C. 2013, Laodikeia (Laodicea ad Lycum), Laodikeia Çalışmaları 2. İstanbul.
38. Şimşek C. 2016, “Bir Salbakos Kenti: Attouda (Hisar) ve Heykeltıraşlığı”. Eds. E. Dündar, Ş. Aktaş, M. Koçak  S. Erkoç, Havva İşkan’a Armağan. İstanbul, 791-812.
39. Şimşek C.  Okunak M. 2017, “Attouda Nekropol Buluntuları ve Hisarköy Müze Deposu’ndan Çalınan Seramikler”. Ed. I. A. Adıbelli, Barış Salman Anı Kitabı. İstanbul, 181-220.
40. Türkoğlu İ. 2020, “Civic Coinage of Attouda in Caria”. Anadolu Araştırmaları/Anatolian Research 23, 289–346. Vergilius Maro, Georgica/Çiftçilik Sanatı. Çev. Ç. Dürüşken, İstanbul, 2015.
41. Yıldızhan H. 2024, “Yeni Arkeolojik Araştırmalar Işığında Avanos ve Çevresi: Geç Hellenistik Dönem’den Geç Antik Çağ’a”. Seleucia XIV, 119-148.
42. Yılmaz Kolancı B. 2020, "Anadolu’da Roma İmparatorluk Dönemi Mimari Bloklarında Medusa Bezemesi". Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 40, 81-104.
43. Yılmaz-Kolancı B. 2023, “Attouda Araştırmaları 2021”. AST 38/1, 261-280.
44. Yılmaz-Kolancı B. 2024, “Attouda Araştırmaları 2022”. AST 39/1, 345-363.
45. Yılmaz-Kolancı B. 2025a, “Attouda Araştırmaları 2023”. AST 40/1, 217-232.
46. Yılmaz-Kolancı B. 2025b, “Attouda ve Çevresi Yüzey Araştırması Projesi, 2021 Yılı Çalışmaları”. Ed. B. Yılmaz-Kolancı, Disiplinlerarası Araştırmalarla Attouda Araştırmaları I. İzmir, 1-34.