Philetairos’un Yeni Bir Portresi: İstanbul Sadberk Hanım Müzesi’ndeki Büstün Üslup, Kimlik ve Tarihlendirilmesi

Öz

Bu makale, İstanbul’daki Sadberk Hanım Müzesi koleksiyonunda bulunan ve daha önce heykel sanatı açısından ayrıntılı olarak incelenmemiş olan Philetairos’un mermer portre büstünü ele almaktadır. Çalışma, üslup ve karşılaştırmalı analiz yoluyla eserin hem kimliklendirmesini hem de tarihlendirmesini yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Özellikle, heykel portresi ile Philetairos’un ikonografisinin temel dayanağını oluşturan numizmatik tasvirleri arasındaki ilişkiye dikkat çekilmektedir. Büst, sikke portreleriyle temel fizyonomik özellikleri paylaşmakla birlikte, numizmatik kanıtlarda görülen daha abartılı özellikleri azaltarak belirgin bir idealizasyon eğilimi de sergilemektedir. İyi bilinen Napoli hermesiyle yapılan karşılaştırma, iki eserin farklı prototiplerden türediğini ve farklı temsil yaklaşımlarını yansıttığını düşündürmektedir. Kumaş diademin varlığı, hanedan yöneticisinin ölümünden sonra yapılmış ve kraliyet bağlamında sunulmuş bir tasvire işaret etmektedir. Üslup analizi, büstü erken Roma İmparatorluk Dönemi’ne, muhtemelen Hadrianus’un hükümdarlığından önceye tarihlendirmekte ve bunun Hellenistik bir özgün eserin Roma dönemindeki yeniden yorumu olduğunu düşündürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hellenistik Heykel
• Philetairos
• Hellenistik Yönetici Portresi
• Pergamon
• Roma Kopyası

A New Portrait of Philetairos: Style, Identity and Dating of the Bust in Sadberk Hanım Museum Istanbul

Öz

This article examines a marble portrait bust of Philetairos in the collection of the Sadberk Hanım Museum in Istanbul, which has not previously been studied in detail from a sculptural perspective. The study aims to reassess both the identification and the dating of the piece through stylistic and comparative analysis. Particular attention is given to the relationship between the sculptural portrait and the numismatic representations of Philetairos, which constitute the primary basis for his iconography. While the bust shares key physiognomic features with coin portraits, it also displays a clear tendency toward idealization, reducing the more exaggerated traits visible in the numismatic evidence. Comparison with the well-known Naples herm suggests that the two works derive from different prototypes and reflect distinct representational approaches. The presence of a cloth diadem indicates a posthumous image of the dynast, presented in a royal context. Stylistic analysis places the bust in the early Roman Imperial Period, likely before the reign of Hadrianus, and suggests that it represents a Roman reinterpretation of a Hellenistic original.

Anahtar Kelimeler

• Hellenistic Sculpture
• Philetairos
• Hellenistic Ruler Portrait
• Pergamon
• • Roman Copy

Kaynakça

1. Aybek S. & Tunay M. İ. 2009, İzmir Tarih ve Sanat Müzesi Heykel Kataloğu: Orjinaller, Roma Kopyaları, Portreler ve Kabartmalar. Ankara.
2. Arslan M. 2004, Memnon, Herakleia Pontike Hakkında (Peri Herakleias). İstanbul.
3. Bosch C. 1940-1942, “Bergama Kral Hanedanının Şeceresi”. Türkiyat Mecmuası VII-VIII, 105-124.
4. Boschung D. 2002, Gens Augusta: Untersuchungen zu Aufstellung, Wirkung und Bedeutung der Statuengruppen des julisch-claudischen Kaiserhauses (Monumenta artis Romanae; 32). Mainz.
5. British Museum. (n.d.). Chalcedony sealstone engraved with a portrait head of Philetairos (3rd century BC).
6. Christie’s. (n.d.). A Greek marble portrait herm of Philetairos (late Hellenistic period, circa 1st century BC).
7. Davesne A., G. Le Rider, & F. d. Cénival 1989, Le trésor de Meydancikkale (Cilicie Trachée, 1980). Institut français d'études anatoliennes d'Istanbul. Paris.
8. Fittschen K. & Zanker P. 1983, Katalog der römischen Porträts in den Capitolinischen Museen und den anderen kommunalen Sammlungen der Stadt Rom. Mainz.

9. Fittschen K. & Zanker P. 1985, Katalog der römischen Porträts in den Capitolinischen Museen und den anderen kommunalen Sammlungen der Stadt Rom: Band I Tafeln: Kaiser- und Prinzenbildnisse. Beiträge zur Erschliessung hellenistischer und kaiserzeitlicher Skulptur und Architektur 3. Mainz.
10. Hepding H. 1910, "Die Arbeiten zu Pergamon 1908-1909, 2. Die Inschriften". AM 35, 401-493.
11. iDAI.objects/Arachne. (n.d.). Ring mit Portrait eines bekränzten Mannes (des Philetairos?).
12. İnan J. & Alföldi-Rosenbaum, E. 1966, Roman and early Byzantine portrait sculpture in Asia Minor. London.
13. Le Rider G. 1992, “Les tétradrachmes attalides au portrait de Philétaire”. Florilegium numismaticum: Studia in honorem U. Westermark edita. Stockholm, 233-245.
14. Mattusch C. C. & Lie H. 2005, The villa dei papiri at Herculaneum, Life and afterlife of a sculpture collection. Los Angeles.
15. OGIS W. Dittenberger, Orientis graeci inscriptiones selectae. Leipzig 1903-1905.
16. Portrait head of Philetairos, ruler of Pergamon (284–263 BC). (n.d.). [Marble sculpture]. Museum of Fine Arts, Boston.
17. Queyrel Fr. 2003, Les portraits des Attalides. Fonction et représentation (Bibliothèque des Écoles françaises d'Athènes et de Rome, 308). Athens.
18. Radt W. 1975, “Pergamon: Vorbericht Herbstkampagne 1974”. AA 1975, 356-371.
19. Radt W. 2002, Pergamon: Antik Bir Kentin Tarihi ve Yapıları. Çev. S. Onurkan, Istanbul.
20. Smith R. R. R. 1988, Hellenistic Royal Portraits. Oxford.
21. SNG Cop. Mysia SNG, Denmark. The Royal Collection of Coins and Medals, Danish National Museum, Mysia. Copenhagen 1945.
22. SNG von Aulock, Mysien SNG, Deutschland. Sammlung von Aulock, Mysien. Berlin 1957.
23. Vermeule C. C. & Comstock, M. B. 1988, Sculpture in Stone and Bronze: Additions to the Collections of Greek, Etruscan, and Roman Art 1971-1988. Boston.
24. Westermark U. 1961, Das Bildnis des Philetairos von Pergamon: Corpus der Münzprägung. Stockholm.