Kültürel Bir Kurumun İnşasında Yerel-Merkez İlişkisi: Akçakoca Halkevi (1935–1949)

Öz

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Türkiye’de toplumsal yapının modernleştirilmesi ve yurttaşlık bilincinin geliştirilmesi amacıyla çeşitli kültürel ve eğitsel kurumlar kurulmuştur. Bu sürecin en önemli kilometre taşlarından biri olan Halkevleri, 19 Şubat 1932 tarihinde, doğrudan Cumhuriyet Halk Partisi tarafından kurularak halkın kültürel, sosyal ve siyasal alanda bilinçlendirilmesini hedeflemiştir. Halkevleri, Atatürk’ün halkçılık ilkesi doğrultunda hareket ederek hem kültür üreten hem de ürettiği kültürü topluma benimseten yaygın eğitim kurumları olarak işlev gördü. 1932-1951 yılları arasında ülke geneline yayılmış 478 halkevi şubesi ile sanattan spora, dil çalışmalarından sosyal yardım faaliyetlerine kadar toplumun farklı ihtiyaçlarına yönelik etkinlikler sürdürüldü. Kurumsal işleyişin takip edildiği, faaliyetlerin gerçekleştirildiği aynı zamanda kamusal mekân olarak topluma hizmet veren halkevi binaları da şehirlerin dokusunda önemli yer ihtiva ettiler. 1935 yılından 1951 yılına kadar faaliyetlerini sürdüren Akçakoca Halkevi de şehrin kültürel hayatına canlılık getirdi. Kurum, ilk olarak Akçakoca Aşağı mahallede bulunan ve Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreterliği’ne ait olan 1913 yılı yapımlı binada faaliyet gösterdi. 1942 yılında Kapkirli mahallesi Konak Bayırı mevkiinde yeni bir binanın inşa edilmesine karar verildi. 1943 yılında projesi çizilen ve ödeneği ayrılan Akçakoca Halkevi binasının inşa edilmesi 1949 yılına kadar sürüncemede kaldı. Artarda gelen pek çok aksaklık nedeniyle Halkevi binasının inşası gerek Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreterliği’ni gerekse Cumhuriyet Halk Partisi Bolu İl İdare Heyeti’ni yedi yıl süre ile uğraştıran sancılı bir meseleye dönüştü. Bu çalışmada Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’nda yer alan yazışmalar çerçevesinde Akçakoca Halkevi binasının inşa sürecinde yaşanan gelişmeler ele alınacaktır. Dönemin merkez ile yerel yönetimler arasındaki bürokratik işleyişi, mikro düzeydeki bir bayındırlık hizmetinin sağlanması boyutu ile değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Akçakoca
• Halkevi
• Kurumsallaşma
• Erken Cumhuriuet Dönemi Bürokrasisi
• Bayındırlık

The Local-Central Relationship in the Construction of a Cultural Institution: Akçakoca Halkevi (1935–1949)

Öz

Public house, which had an important role in shaping and realizing the cultural policy in the early years of the Republic, played an important role in Turkey's transformation process. Acting in line with Atatürk's principle of populism, public house functioned as non-formal education institutions that both produced culture and made society adopt the culture they produced. Between 1932 and 1951, 478 branches of the People's Houses spread across the country and carried out activities to meet the different needs of the society, from art to sports, from language studies to social aid activities. The public house buildings, where the institutional functioning was monitored, activities were carried out, and which also served the society as public spaces, also had an important place in the fabric of the cities. Operating from 1935 to 1951, Akçakoca People's House also brought vitality to the cultural life of the city. The institution first operated in the building built in 1913, which was located in Akçakoca Aşağı neighborhood and belonged to the General Secretariat of the Republican People's Party. In 1942, it was decided to construct a new building in Konak Bayırı, Kapkirli neighborhood. In 1943, the construction of the Akçakoca Public House building, for which a project was drawn and funds were allocated, was delayed until 1949. Due to many setbacks, the construction of the People's House building turned into a painful issue that plagued both the General Secretariat of the Republican People's Party and the Bolu Provincial Administrative Committee of the Republican People's Party for seven years. This study will examine the developments in the construction process of the Akçakoca People's House building within the framework of the correspondence in the Presidency of the State Archives. The bureaucratic functioning of the period between the center and local administrations will be evaluated with the dimension of providing a micro-level public works service.

Anahtar Kelimeler

• Akçakoca
• Public House
• Reinstitutionalisation
• Early Republican Bureaucracy
• Public work

Kaynakça

1. Akyüz, Kenan. “Türk Ocakları”. Belleten 50/196(1986), 201-228.
2. Arıkan, Zeki. “Halkevlerinin Kuruluşu ve Tarihsel İşlevi”. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi 6/23(1999), 261-281.
3. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA) Fon Kodu: 490-100 Yer No: 971-756-1-5.
4. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA) Fon Kodu: 490-100 Yer No: 1673-824-1.
5. Bozkurt, Celil. “Arşiv Belgeleri Işığında Akçakoca Halk Evinin İnşaatı ve Faaliyetleri”. Akçakoca Sempozyumu 18-19 Nisan 2025 Bildiri Özet Kitabı. ed. Öznur Bozkurt. 23-24. Düzce: Düzce Üniversitesi Yayınları, 2025.
6. Çavdar, Tevfik. “Halkevleri”. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, ed. Murat Belge. 4/878-884. İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.
7. Çeçen, Anıl. Atatürk’ün Kültür Kurumu Halkevleri. İstanbul: Gündoğan Yayınları, 1990.
8. Durukan, Ayşe- Türkan Ulusu Uraz. “Cumhuriyetin Kültür Kurumu Olarak Halkevi Binaları”. İTÜ Dergisi/A, Mimarlık, Planlama, Tasarım 7/1 (2008), 38-49.

9. Eroğul, Cem. Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi. Ankara: İmge Kitabevi, 1990.
10. Evcin, Erol. Bolu Vilayetindeki Halkevleri ve Halkodaları (1932-1951), İstanbul: İkinci Adam Yayınları, 2023.
11. Ertugay, Fatih. “Türkiye’de Parti-Devlet Bütünleşmesi: Politik Kültürel Mirası ve Tarihsel Süreklilik”. History Studies 16/4 (2024), 571-91.
12. Gurallar, Neşe Yeşilkaya. “Taşradaki Modernizm: Halkevi”. Arredamento Mimarlık 10(2005), 100-107.
13. Heper, Metin. Türkiye’de Devlet Geleneği. Ankara: Doğu-Batı Yayınları, 6. Baskı, 2018.
14. Karpat, Kemal. Türkiye’de Siyasal Sistemin Evrimi, 1876-1980. çev: Esin Soğancılar. Ankara: İmge Kitabevi, 2007.
15. Mardin, Şerif. “Türk Siyasasını Açıklayabilecek Bir Anahtar: Merkez-Çevre İlişkileri”, Türkiye’de Toplum ve Siyaset. der. Mümtaz’er Türköne-Tuncay Önder. 1/35-79. İstanbul: İletişim Yayınları, 2013.
16. Metinsoy, Murat. “Erken Cumhuriyet Döneminde “Mebus”ların “İntihap Dairesi” ve “Teftiş Bölgesi” Raporları”. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar 3(2006), 103-169.
17. Metinsoy, Murat. “Kemalizmin Taşrası: Erken Cumhuriyet Taşrasında Parti, Devlet ve Toplum”. Toplum ve Bilim Dergisi 118 (2010), 124-164.
18. Oral, Mustafa. (2002). “Halkevlerinin Toplumsal ve Kültürel İşlevi”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 18/53 (2002), 499-527.
19. Özçelik, Fatih. “Sosyal ve Kültürel Hayatta Akçakoca Halkevi”. Sosyal, İnsan ve İdari Bilimlerde Güncel Yaklaşımlar. ed. Enis Baha Biçer- Orhan Şanlı. 2/1491-1511. İzmir: Duvar Yayınları, 2023.
20. Özçelik, Fatih. “Düzce’nin Sosyal ve Kültürel Hayatında Düzce Halkevi”. Mavi Atlas 13/2(2025), 512-537.
21. Özçelik, Fatih- Sabit Dokuyan. “Bolu Halkevi ve Faaliyetleri”. Journal of Turkish Studies, 9/4(2014), 877-900.
22. Özdemir, Yavuz - Elif Aktaş. “Halkevleri (1932’den 1951’e)”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 45 (2011), 235-262.
23. Özdenkoş, Demet. “Merkezi Yönetim ile Yerel Yönetimler Arasında Görev Bölüşümü”. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 1/2 (1999), 77-95.
24. Sertoğlu, Murat. “İnşaatı Bitmeyen Halkevi Binası”, Tanin, 16 (Şubat 1946), 3.
25. Söğütlü, İlyas. “Cumhuriyet Türkiyesi’nde Modernleşme ve Bürokratik Vesayet”. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 19/1(2010), 49-68.
26. Türkoğlu, Ömer. “Halkevlerinin Kuruluş Amaçları, Örgütsel Yapısı ve Bazı Uygulamaları”. Kebikeç 3(1996), 97-106.
27. Uluskan, Seda Bayındır. “Tek Parti Yönetiminin Halkevlerinin Temizlik ve Bakımına Dair Bir Kılavuz Oluşturma Çabası (1944)”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 41(2019), 223-248.