Başka Masallar Mümkün Olamaz mı? Feminist Yeniden Çeviriler Olarak Eşit Masallar Serisi

Öz

Bu çalışmanın amacı, beş klasik Batı masalını eşitlikçi bakış açısıyla yeniden yorumlayan Eşit Masallar serisini, dönüşen Feminist Çeviribilim ve Yeniden Çeviri Kuramları ekseninde feminist yeniden çeviriler olarak ele almaktır. Çalışmada, yalnızca kadın yazarların eserlerinin ya da feminist metinlerin yeniden çevrilmesiyle sınırlı kalmayan; feminist yeniden çeviriyi tüm baskı ve eşitsizlik biçimlerine karşı çıkan seçici, müdahaleci ve ideolojik bir pratik olarak değerlendiren genişletilmiş bir kavramsal yaklaşım önerilmektedir. Bu yaklaşıma göre, feminist yeniden çeviri yalnızca diller arası ve dilsel faaliyetleri değil, aynı zamanda diliçi, çok modlu ve ortamlararası yeniden çevirileri de kapsamaktadır. Yanmetinsel ve metinsel (anlatısal) analizlere dayanan çalışma, Eşit Masallar serisinin neden, nasıl ve ne ölçüde feminist yeniden çeviriler olarak değerlendirilebileceğini ortaya koymaktadır. Yanmetinsel analiz bulguları, seriye dahil edilen klasik masalların pedagojik etkileri sebebiyle aktörler tarafından ideolojik bir farkındalıkla ve bilinçli olarak seçildiğini; proje kapsamında erişilebilirlik ilkesinin benimsendiğini, Eşit Masallar serisinin makro düzeyde seçici bir feminist yeniden çeviri olduğunu göstermektedir. Karşılaştırmalı anlatısal analiz bulguları ise serinin mikro düzeyde, klasik masallardaki yerleşik ataerkil normları, toplumsal cinsiyet stereotiplerini ve “mutlu son” kalıplarını sistematik biçimde dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır. Serideki kahramanlar ister kadın ister erkek olsun, etkin, üretken ve toplumsal sorumluluk bilinci taşıyan özneler olarak yeniden kurgulanmış; anlatılar, romantik kavuşmalar yerine dayanışma, ortak akıl ve toplumsal faydaya dayalı çözümlerle sonuçlandırılmıştır. Serinin dijital ve sesli kitap versiyonları, sesli betimleme ve işaret dili çevirisiyle sunulan erişilebilir versiyonları, tiyatro uyarlaması ve İngilizce çevirileri aracılığıyla kazandığı çok modlu ve ortamlararası boyut, Eşit Masallar’ı bu çalışmada önerilen genişletilmiş feminist yeniden çeviri kavrayışının somut bir örneği ve süreklilik arz eden bir feminist yeniden çeviri zinciri olarak konumlandırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• feminist yeniden çeviri
• masal
• Eşit Masallar
• yeniden çeviri
• çok modluluk

Can’t Other Fair(y) Tales Be Possible? The Eşit Masallar Series as Feminist Retranslation

Öz

This study examines the Eşit Masallar (Fair Tales) series, which reinterprets five canonical fairy tales through an egalitarian lens, as feminist retranslations within the evolving landscape of Feminist Translation Studies and Retranslation Theories. To this end, it develops an expanded conception of feminist retranslation that extends beyond the retranslation of women’s works or explicitly feminist texts. It frames feminist retranslation as a selective, interventionist, and ideological practice that actively challenges patriarchal and intersecting forms of oppression, while extending its scope beyond interlingual and verbal retranslations to encompass intralingual, intermedial, and multimodal practices. Drawing on paratextual and textual analyses, the study investigates why, how, and to what extent the Eşit Masallar series can be understood as feminist retranslations. The paratextual analysis demonstrates that Eşit Masallar operates at the macro level as a form of selective feminist retranslation, in which canonical fairy tales are deliberately chosen for their pedagogical authority and recontextualised by ideologically driven agents through an accessibility-oriented dissemination strategy. The comparative narrative analysis further shows that, at the micro level, the series systematically deconstructs patriarchal norms, gender stereotypes, and “happily-ever-after”conventions embedded in canonical Western fairy tales through narrative omissions, additions, modulations, and manipulations. Protagonists, whether female or male, are reimagined as active, resourceful, and socially engaged agents, while resolutions prioritize solidarity, collective problem-solving, and social responsibility rather than romance or passive transformation. Furthermore, the series’ multimodal and intermedial dimensions, including digital editions, audiobooks, accessible versions with audio description and sign language interpreting, theatrical adaptation, and its subsequent English translations, reinforce its feminist retranslation status as conceptualized in this study and collectively construct a potentially infinite feminist retranslation chain.

Anahtar Kelimeler

• feminist retranslation
• Eşit Masallar
• fair(y) tales
• retranslation
• multimodality

Kaynakça

1. Arman, A. (2022, May 13). Çocuklar daha eşitlikçi ve pozitif masallarla büyüsün. https://www.armanayse.com/cocuklar-daha-esitlikci-ve- pozitif-masallarla-buyusun/
2. Arslan, G. (2021). Rapunzel (D. Alemdar, Trans.). Can Sanat Yayınları. (Original work published 2020)
3. Arslan, G. (2020). Rapunzel (S. Karakaş, İllus.). Can Sanat Yayınları. ISBN 978-975-07-4789-2
4. Berk Albachten, Ö., & Tahir Gürçağlar, Ş. (2020). Retranslation and multimodality: Introduction. The Translator, 26(1), 1–8. https://doi.org/10.1080/13556509.2020.1755944
5. Bölükmeşe, E., & Demirel, M. (2021). Ekofeminist bakış açısıyla Eşit Masallar’a karşılaştırmalı bir yaklaşım. International Academic Social Resources Journal , 6(23), 496–503. https://doi.org/10.31569/ASRJOURNAL.196
6. Can Yayınları. (2022, March 1). Eşit Masallar projesi sekiz farklı ödülün sahibi oldu. https://www.canyayinlari.com/esit-masallar-projesi-sekiz- farkli-odulun-sahibi-oldu? srsltid=AfmBOopIwzqAjIEwR2i7e0y_62hm9bOe-qdbo5Redt- a7uUwsZ6JDqJp
7. Çelikten, H. (2022). Toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden inşası sürecinde masallar: “Eşit Masallar” örneği. Folklor Akademi Dergisi, 5(3), 738–751. https://doi.org/10.55666/folklor.1193116
8. Demirhan, H. (2017). A game of genders: The development of translated feminist children’s literature in 21st-century Turkey (Unpublished master’s thesis). The University of Edinburgh, Edinburgh, United Kingdom.

9. Demirhan, H. (2022). Translating gender and sexuality in children’s literature: Turkey as a case study. In V. Cuadra, P., G. M. Wirnitzer & N. Pérez Vicente (Eds.), Translation and intermediality in children’s and young adults’ literature: origins, development and new trends. MonTI 14, (pp. 149-179). https://doi.org/10.6035/MonTI.2022.14.05
10. Donoghue, E. (1997). Kissing the witch: Old tales in new skins. HarperCollins.
11. Dore, M. (Ed.). (2018). Exploring audiovisual retranslation [Special issue]. Status Quaestionis, 15
12. Efendioğlu, K. (2021a, December 7). Eşit Masallar daha çok çocuğa ulaşacak. SosyalUp. https://sosyalup.net/esit-masallar-daha-cok- cocuga-ulasacak/
13. Efendioğlu, K. (2021b, October 15). Odeabank’ın eşitlikçi bakış açısıyla yorumlanan Eşit Masallar tiyatro sahnesinde. SosyalUp. https://sosyalup.net/odeabankin-esitlikci-bakis-acisiyla-yorumlanan- esit-masallar-tiyatro-sahnesinde/
14. Eker-Roditakis, A. (2019). Perspectives on retranslation: Ideology, paratexts, methods. In Ö. Berk Albachten & Ş. Tahir Gürçağlar (Eds.), Repackaging, retranslation, and intersemiotic translation: A Turkish novel in Greece (pp. 67–86). Routledge.
15. Eşitlik, Adalet, Kadın Platformu. (2020, December 8). Odeabank ve Can Yayınları’ndan çocuklara Eşit Masallar. https://esitlikadaletkadin.org/odeabank-ve-can-yayinlarindan- cocuklara-esit-masallar/
16. Ferrero, S. S., & Placidi, F. (2024). Retranslation as a means to reinvigorate a feminist agenda: The cases of Beya Durmiente (Dj Beya) and Desertoras. Translation Studies, 17(3), 445–462. https://doi.org/10.1080/14781700.2024.2379016
17. Grimm, J., & Grimm, W. (2003). The complete fairy tales of the Brothers Grimm (J. Zipes, Trans.). Random House/Penguin/Bantam Books. (Original work published 1812–1857)
18. Gülsoy, M. (2020). Sindirella’nın Bilmecesi (G. Karahan, İllus.). Can Sanat Yayınları.
19. Gülsoy, M. (2021). Cinderella’s riddle (D. Alemdar, Trans.). Can Sanat Yayınları. (Original work published 2020)
20. Haase, D. (2000). Feminist fairy-tale scholarship: A critical survey and bibliography. Marvels & Tales, 14(1), 15–63. Wayne State University Press. https://doi.org/10.1353/mat.2000.0002
21. Hükümenoğlu, H. (2021). Pamuk Kalpli Prens ve Yedi Cüceler (S. Açıkalın Akgün, İllus.). Can Sanat Yayınları.
22. Hükümenoğlu, H. (2021). The kindhearted prince and the seven dwarfs (D. Alemdar, Trans.). Can Sanat Yayınları. (Original work published 2020)
23. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları. (n.d.). Eşit Masallar işaret dili tercümesiyle Odeabank. https://sehirtiyatrolari.ibb.istanbul/oyun/esit-masallar-isaret-dili- tercumesiyle-odebank
24. Karaman, Z. (2022, May 13). Çocuklar daha eşitlikçi ve pozitif masallarla büyüsün [Interview by A. Arman]. Ayşe Arman’s website. https://www.armanayse.com/cocuklar-daha-esitlikci-ve-pozitif- masallarla-buyusun/
25. Karataş, A. (2020). Uyuyan Güzel uyandı: Masalların toplumsal cinsiyet rolleri üzerine etkisi. Nemesis Kitap.
26. Koskinen, K., & Paloposki, O. (2010). Retranslation. In Y. Gambier & L. van Doorslaer (Eds.), Handbook of translation studies (Vol. 1), (pp. 294–298). John Benjamins.
27. Lefevere, A. (1992). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. Routledge.
28. Massardier-Kenney, F. (2015). Toward a rethinking of retranslation. Translation Review, 92(1), 73–85. https://doi.org/10.1080/07374836.2015.1086289
29. Neydim, N. (2020). Çocuk edebiyatı klasiklerinde çeviri yaklaşımları: Uyarlama, yeniden yazma, kültürel müdahale. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (19), 851–858. https://doi.org/10.29000/rumelide.752864
30. Odeabank. (n.d.-a). Fair tales. https://www.odeabank.com.tr/en/fair- tales
31. Odeabank. (n.d.-b). Fair tales expands reach to benefit more children. https://www.odeabank.com.tr/en/about-odeabank/press- releases/fair-tales-expands-reach-to-benefit-more-children
32. Odeabank. (2021a, December 3). Kırmızı Başlıklı Kız – Eşit Masallar [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch? v=Ump1R9g8kAM&list=PL8vpb4kYYO1- EcZLxMt2Bs2r9gK_cmiCU&index=2
33. Odeabank. (2021b, December 3). Sindirella’nın Bilmecesi – Eşit Masallar [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch? v=znORIyYN2B0&list=PL8vpb4kYYO1-EcZLxMt2Bs2r9gK_cmiCU&index=3
34. Odeabank. (2021c, December 3). Rapunzel – Eşit Masallar [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch? v=acDKLwBQwNg&list=PL8vpb4kYYO1- EcZLxMt2Bs2r9gK_cmiCU&index=4
35. Odeabank. (2021d, December 3). Kurbağa Prens – Eşit Masallar [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch? v=ZDKIJlg3AiA&list=PL8vpb4kYYO1-EcZLxMt2Bs2r9gK_cmiCU&index=5
36. Odeabank. (2021e, December 3). Pamuk Kalpli Prens ve Yedi Cüceler – Eşit Masallar [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch? v=48kdamZeKPU&list=PL8vpb4kYYO1- EcZLxMt2Bs2r9gK_cmiCU&index=6
37. Odeabank. (2021f, April 20). Eşit Masallar projesi tanıtım videosu [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=YLLN6Jy- AeE&list=PL8vpb4kYYO1-EcZLxMt2Bs2r9gK_cmiCU
38. Özdoğan, E. D., & Sancaktaroğlu Bozkurt, S. (2024). Shaping the culture repertoire: Egalitarian gender representations in translated and indigenous children’s literature. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi (Journal of Translation Studies), (37), 121–146. https://doi.org/10.37599/ceviri.1585008
39. Özdoğan, E. D. (2025). The representation of nontraditional gender roles in translated and indigenous children’s literature in Türkiye (Unpublished doctoral dissertation). Hacettepe University, Graduate School of Social Sciences, Ankara, Türkiye.
40. Patterson, Y. A. (1992). Women and war, Le Deuxième Sexe, Les Belles Images reconsidered, significant other/insignificant self, autobiography and life. Simone de Beauvoir Studies, 9, 41–47.
41. Pekşen, S. (2012). Toplumsal cinsiyet rollerini benimsetme aracı olarak çocuk edebiyatı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 52(2), 151–166. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dtcfdergisi/article/1044388
42. Perrault, C. (2009). Cinderella and other fairy tales (M. H. Abrams & A. D. Lodge, Eds.). Oxford University Press. (Original work published 1697)
43. Pham, C. (2023). “Struggling to translate”: Looking at Jenn Marie Nunes’s re-translation of Li Qingzhao’s Ru Meng Ling from a feminist translation approach. CLAMANTIS: The MALS Journal, 1(13), Article 9. https://digitalcommons.dartmouth.edu/clamantis/vol1/iss13/9
44. Sargın, M., & Kılıç, E. (2023). Peri masallarına eleştirel bir bakış. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 12(2), 607–622. https://doi.org/10.7884/teke.1312769
45. Sezer, M. Ö. (2023). Masallar ve toplumsal cinsiyet (6. bs.). Kor.
46. Sönmez Dinçkan, Y., & Sancaktaroğlu Bozkurt, S. (2021). Türkiye’de eşitlikçi çocuk yazını bağlamında çeviri ve özgün yapıtların çocuk yazınına katkısı. In Ş. Okyayuz (Ed.), Çeviri(bilim)de yeni açılımlar (pp. 109–140). Siyasal Kitabevi. https://doi.org/10.360614519
47. Spoturno, M. L. (2020). Bashir Lazhar on paper and stage or retranslation from a multimodal, intermedial perspective. The Translator, 26(1), 77–90. https://doi.org/10.1080/13556509.2019.1694400
48. Şen Sönmez, Ü.. (2022). Peri masalı, eşitsizlikler ve “Eşit Masallar.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 62(2), 489–527. https://doi.org/10.26650/TUDED2022-1104665
49. Tahir Gürçağlar, Ş. (2020). Retranslation. In M. Baker & G. Saldanha (Eds.), Routledge encyclopedia of translation studies (3rd ed., pp. 484– 489). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315678627
50. Uslu, F. (2021). Kurbağa Prens (M. Tugen, İllus.). Can Sanat Yayınları.
51. Uslu, F. (2021). The frog prince (D. Alemdar, Trans.). Can Sanat Yayınları. (Original work published 2020)
52. von Flotow, L. (2009). This time “the translation is beautiful, smooth, and true”: Theorizing retranslation with the help of Beauvoir. In J. Day (Ed.), Translation in French and Francophone literature and film (French Literature Series, Vol. 36), (pp. 35–50). Rodopi.
53. von Flotow, L. (2019). Translation. In A. Ferguson, R. McLean, & S. H. Lee (Eds.), The Bloomsbury handbook of 21st century feminist theory (pp. 181–185). Bloomsbury Academic.
54. von Flotow, L. (2020). Feminist translation strategies. In M. Baker & G. Saldanha (Eds.), The Routledge encyclopedia of translation studies (3rd ed., pp. 181–185). Routledge.
55. Weil, K. (2006). French feminism’s e´criture fe´minine. In E. Rooney (Ed.), Feminist literary theory (pp. 153-171). Cambridge University Press.
56. Yenice, M. (2021). Little Red Riding Hood (D. Alemdar, Trans.). Can Sanat Yayınları. (Original work published 2020)
57. Yenice, M. (2020). Kırmızı Başlıklı Kız (C. Arslan, İllus.). Can Sanat Yayınları.
58. Ziemann, Z. (2020). Kafka re-re-retranslated: The graphic novel Kafka in English, German and Polish. The Translator, Advance online publication. https://doi.org/10.1080/13556509.2019.1698493
59. Zipes, J. (1986). Don’t bet on the prince: Contemporary feminist fairy tales in North America and England. Routledge.
60. Zipes, J. (Ed.). (2000). The Oxford companion to fairy tales. Oxford University Press.
61. Zipes, J. (2006). Fairy tales and the art of subversion: The classical genre for children and the process of civilization (2nd ed.). Routledge.
62. Zipes, J. (2007). When dreams came true: Classical fairy tales and their tradition (2nd ed.). Routledge.
63. Zipes, J. (2012). The irresistible fairy tale: The cultural and social history of a genre. Princeton University Press.