Büyük Endüstriyel Kazaların Tarihsel Gelişim Süreci ve Türkiye’deki Mevzuat ve Mevcut Durumun Değerlendirilmesi

Öz

Dünya nüfusunun büyük çoğunluğunun kentlerde yaşamaya başlamasıyla birlikte afetlerden etkilenen insan sayısı hızla artmıştır. Özellikle sanayi tesislerinde meydana gelen kazalar sonucunda hem çevrenin hem de insanların büyük zararlara maruz kalması bu kazaların teknolojik afetler olarak adlandırılmasına neden olmuştur. Teknolojik afetlerin bir türü de büyük endüstriyel kazalar olarak adlandırılan katastrofik olaylardır. Büyük endüstriyel kazalardan büyük halk kitleleri ve ekosistem ciddi şekilde etkilenmektedir. Büyük endüstriyel kazaların yarattığı yıkımlar neticesinde devletler yeni yasal düzenlemeleri uygulamaya koymak zorunda kalmışlardır. Yeni kazalar yaşandıkça bu düzenlemeler de güncellenmiştir. Bu çalışmada tarihte yaşanmış bazı önemli büyük endüstriyel kazalar, literatür incelemesi ile belirlenmiş ve söz konusu afetler sonrasında geliştirilen mevzuat ortaya konulmuştur. Elde edilen bilgiler ışığında Türkiye’de geçerli olan mevzuat incelenerek ülkemizdeki mevcut durum incelenmiştir. Arazi kullanım planlamasının (AKUP) mevzuatta yer almaması, denetim yapacak birimlerin personel sayısındaki yetersizlik ve görevli kamu otoriteleri arasındaki koordinasyonun sağlanamamasının altı en önemli eksiklikler olarak çizilmiştir. Bu eksikliklerin giderilmesi amacıyla AKUP’un yerel mevzuata eklenmesi, ilgili bakanlıklar arası koordinasyonu sağlayacak bir kurul kurulması ve denetim yapacak müfettiş sayısının arttırılması önerilmiştir. Sunulan önerilerin yasa koyucular ile iş güvenliği uzmanlarına bir perspektif sunması ve literatüre katkı sağlaması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Büyük endüstriyel kaza
• endüstriyel afet
• iş sağlığı ve güvenliği
• SEVESO
• Na-Tech

Historical Development of Major Industrial Accidents and an Assessment of Legislation and the Current Situation in Turkey

Öz

With the vast majority of the world's population now living in cities, the number of people affected by disasters has rapidly increased. Accidents, particularly those occurring in industrial facilities, have caused significant damage to both the environment and people, leading to these accidents being categorized as technological disasters. One type of technological disaster is catastrophic events known as major industrial accidents. These accidents severely impact large populations and ecosystems. The devastation caused by these accidents has forced governments to implement new legal regulations, which have been updated as new accidents occur. This study identifies some significant major industrial accidents in history through a literature review and presents the legislation developed following these disasters. Based on this information, the current legislation in Turkey is examined to assess the present situation. The absence of land use planning (LUP) in legislation, insufficient personnel in the units responsible for inspections, and the lack of coordination among the relevant public authorities were highlighted as the most significant shortcomings. To address these shortcomings, it has been proposed that LUP be incorporated into local legislation, a committee be established to ensure coordination between the relevant ministries, and the number of inspectors conducting audits be increased. These proposals are expected to provide a perspective for lawmakers and occupational safety experts and contribute to the literature.

Anahtar Kelimeler

• Major industrial accident
• industrial disaster
• occupational health and safety
• SEVESO
• Na-Tech

Kaynakça

1. AFAD. 2014a. Açıklamalı Afet Yönetimi Terimleri Sözlüğü
2. AFAD. 2014b. 2014-2023 Büyük Endüstriyel Kazalar Yol Haritası Belgesi
3. Akınbingöl. H. B., (2019, 9-10 Nisan). Örneklerle Basınçlı Ekipmanlarda Yaşanan Büyük Endüstriyel Kazaların Analizi. Kocaeli Sanayi Odası Proses Emniyeti Sempozyumu, Kocaeli, https://bit.ly/40yNuxm. (Erişim Tarihi 05.06.2023)
4. Akkaş. Y., (2007, 6-7 Ekim). T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Büyük Endüstriyel Kazalar İçin Acil Durum Planı (Genelge). 1. İş Sağlığı ve Güvenliği Sempozyumu, Ankara, Türkiye, 325-331.
5. Akman. A., 2018. SEVESO yönetmeliği ve Türkiye'deki gelişmeler. II. Proses Emniyeti Sempozyumu. https://bit.ly/3AkIDoZ
6. Akman, A. (2019, 8–9 Nisan). Yeni büyük endüstriyel kazalar yönetmeliğinin getirdikleri. II. Proses Emniyeti Sempozyumu, Kocaeli, Türkiye. https://bit.ly/3YBsrYj
7. Altun F. 2018. Afetlerin ekonomik ve sosyal etkileri: Türkiye örneği üzerinden bir değerlendirme. Sosyal Çalışma Dergisi, 2(1). s. 1-15.
8. Arkan, E. A. 2010. Afet Yönetiminde risk azaltma ve Türkiye’de yaşanan sorunlar. (DPT Uzmanlık Tezi No. 2812). Devlet Planlama Teşkilatı.

9. Avrupa Komisyonu. 2013. Report on the Application in the Member States of Directive 96/82/EC on the control of major-accident hazards involving dangerous substances for the period 2009-2011. Publications Office of the European Union.
10. Avrupa Komisyonu (2017). Seveso. http://ec.europa.eu/environment/SEVESO/index.htm
11. Avrupa Konseyi (1982, Ağustos 5). Council Directive 82/501/EEC of 24 June 1982 on the major-accident hazards of certain industrial activities. Official Journal of the European Communities, L230, 1–18. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31982L0501
12. Avrupa Konseyi (1997, Ocak 14). Council Directive 96/82/EC of 9 December 1996 on the control of major-accident hazards involving dangerous substances. Official Journal of the European Communities, L10, 13–33. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31996L0082
13. Avrupa Parlementosu ve Avrupa Konseyi. (2012, July 24). Directive 2012/18/EU of the European Parliament and of the Council of 4 July 2012 on the control of major-accident hazards involving dangerous substances, amending and subsequently repealing Council Directive 96/82/EC. Official Journal of the European Union, L197, 1–37. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012L0018
14. Ayanoğlu, C. C., 2014. SEVESO I direktifi kapsamında güvenlik yönetim sistemleri. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Çalışma Dünyası Dergisi, 2(2). s. 66-83.
15. Baş, D., (2014). Implementation Of Article 12 Of The SEVESO II Directive in Turkey. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ortadoğu Teknik Üniversitesi.
16. Becek, M., 2016. The Risk Implications of Globalisation: An Exploratory Analysis of 105 Major Industrial Incidents (1971–2010), International Journal of Environmental Research and Public Health. 13(3), 309-420.
17. Birleşmiş Milletler. (t.y). Sustainable Development Goals. https://bit.ly/4oKCYwZ
18. Bostanoğlu, M. 2019. Sanayi-Çevre İlişkisi: AB ve Türkiye’de Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Yönergesi. İktisadi Kalkınma Vakfı
19. Bostanoğlu, M. 2020. AB ve Türkiye’de Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Mevzuatı. İktisadi Kalkınma Vakfı
20. Broughton. E. 2005. The Bhopal disaster and its aftermath: a review. Environmental Health, 4(6), https://doi.org/10.1186/1476-069X-4-6
21. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik. (2019, 2 Mart). Resmi Gazete (Sayı: 30702). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/03/20230302-1.htm
22. Büyükkaracığan N. 2016. Türkiye’de yerel yönetimlerde kriz ve afet yönetim çalışmalarının mevzuat açısından değerlendirilmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi, 12, 195-219.
23. Campedel, M., 2008. Analysis of major industrial accidents triggered by natural events reported in the principal available chemical accident databases. European Commission Joint Research Centre Institute for the Protection and Security of the Citizen.
24. Cvetković, V. M., Renner, R., & Jakovljević, V. 2024. Industrial disasters and hazards: from causes to consequences—a holistic approach to resilience. International Journal of Disaster Risk Management, 6(2), 149-168. https://doi.org/10.18485/ijdrm.2024.6.2.10
25. Çetinyokuş S., Pamuk, E. 2023. Consequence analysis of an industrial accident at a fuel station. GU J Sci, Part A, 10(4). s. 378-391.
26. Çetinyokuş, S. (2015, 3–10 Ekim). Harici acil durum planlarının hazırlanması. 3. ATEX Sempozyumu, Kocaeli, Türkiye.
27. Eurepean Commission, Joint Research Centre. (2025). eNatech database http://enatech.jrc.ec.europa.eu/ EM-DAT. (2026). Inclusion criteria. https://www.emdat.be/
28. Erkal T. ve Değerliyurt M. 2011. Türkiye’de afet yönetimi. Doğu Coğrafya Dergisi, 14(22), 330- 338.
29. European Union Network for the Implementation and Enforcement of Environmental Law. (2005). Lessons learnt from industrial accidents.
30. Eur-Lex. (1996). Council Directive 96/82/EC of 9 December 1996 on the control of major-accident hazards involving dangerous substances https://bit.ly/4ajWU3U
31. Eur-Lex. 1982. Council Directive 82/501/EEC of 24 June 1982 on the major-accident hazards of certain industrial activities. https://bit.ly/43RWSN8
32. European Commission Directorate-General Environment. (2017). Analysis and summary of Member States’ reports on the implementation of Directive 96/82/EC on the control of major accident hazards involving dangerous substances
33. Girgin. S. (2019, 8-9 Nisan). AB ülkelerinde SEVESO III direktifi ve kontrol yöntemleri. II. Proses Emniyeti Sempozyumu. Kocaeli, Türkiye. https://bit.ly/4ff1aSO .
34. Girgin, S., 2011 The Natech events during the 17 August 1999 Kocaeli earthquake: aftermath and lessons learned. Nat. Hazards Earth Syst. Sci., 11, 1129–1140. https://doi.org/10.5194/nhess-11-1129-2011
35. Government of Western Australia. (t.y). What do you need to know about dangerous goods? http://www.dmp.wa.gov.au/Dangerous-Goods/What-do-you- need-to-know-about-20872.aspx
36. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (t.y.). Sağlık koruma bandı. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/cevresagligi-ced/ced-birimi/408-sa%C4%9Fl%C4%B1k-koruma-band%C4%B1.html International Labour Office. (1988). Major hazard control: A practical manual (3. Baskı). International Labour Office.
37. International Labour Office (1991). Prevention of Major Industrial Accidents. International Labour Office.
38. Işık, Ö., Aydınlıoğlu, H. M., Koç, S., Gündoğdu, O., Korkmaz, G., Ay, A. 2012. Afet yönetimi ve afet odaklı sağlık hizmetleri. Okmeydanı Tıp Dergisi, 28(3), 82-123.
39. Jafari H, Jafari AJ, Nekoei-Moghadam M, Goharinezhad S. 2023. Morbidity and mortality from technological disasters in Iran: A narrative review. Journal of Education and Health Promotion, 8(147): 1-6.
40. Khan, F. E. 2017. Methods in Chemical Process Safety. Elsevier.
41. Khan, F. I., Abbasi, S. I. 1999. Major accidents in process industries and an analysis of causes and consequences. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 12, 361-378.
42. Kletz, T. 2001. Learning From Accidents. Gulf Professional Publishing.
43. Krausmann E., Cruz A. M., 2009. Earthquake-triggered accidents at industrial facilities: lessons learned from the Wenchuan earthquake. https://idrc.info/fileadmin/user_upload/idrc/former_conferences/idrc2009/presentations/Krausmann_E_Cr uz_A_IDRC_Chengdu_2009.pdf/
44. Mihailidou E. K., Antoniadis K. D., Assael M. J., 2012. 319 Major Industrial Accidents Since 1917. International Review of Chemical Engineering, 4(6), 529 – 540.
45. Milliyet Gazetesi, 1992, Facia. http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/
46. Mitchison, N., Porter, S. (Eds.). 1998. Guidelines On A Major Accident Prevention Policy And Safety Management System, As Requıred By Council Directive 96/82/EC (SEVESO II) European Commission Joint Research Centre.
47. Necci, A., Girgin, S., Krausmann, E. (2018). Understanding Natech Risk Due to Storms. Lüksemburg: EC Joint Research Centre.
48. NOAA, EPA, 2016. ALOHA® Example Scenarios. Washington.
49. National Oceanic and Atmospheric Administration, & U.S. Environmental Protection Agency. (2016). ALOHA® example scenarios.
50. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). ECD guiding principles for chemical accident prevention, preparedness and response (3rd ed.). Series on Chemical Accidents, OECD Publishing.
51. Occupational Safety and Health Administration. (2016). Sustainability in the workplace: A new approach for advancing worker safety and health.
52. Özcan, H. (2015, 3–10 Ekim). Büyük endüstriyel kazaların önlenmesi ve etkilerinin azaltılmasına yönelik ulusal uygulamalar. 3. ATEX Sempozyumu, Kocaeli, Türkiye. http://www.emo.org.tr/ekler/112711d91ac78c4_ek.pdf
53. Özkılıç, Ö. (2013a, 1–3 Kasım). Büyük endüstriyel kazaları önleme çalışmalarında kritik sistemlerin tespiti ve risk değerlendirme yaklaşım ve yöntemleri. 5. Uluslararası İş Sağlığı ve Güvenliği Bölgesel Konferansı, İstanbul, Türkiye. https://bit.ly/3QqgmFz
54. Özkılıç, Ö. (2013b). SEVESO II direktifi: Modüller ve güvenlik raporu. https://bit.ly/4eJlcpp
55. Özkılıç, Ö. (2013c). BKÖP – Güvenlik raporu. https://bit.ly/4g6BQ4B
56. Özkılıç, Ö. (2013d, 26–28 Eylül). SEVESO II–COMAH direktifi. 2. ATEX Sempozyumu, Kocaeli, Türkiye. https://bit.ly/3SwI4ku
57. Özkılıç, Ö. (2014a, 5–6 Nisan). SEVESO II ve III direktifi. Proses Güvenliği Sempozyumu, Kocaeli, Türkiye. https://bit.ly/4etk1vr
58. Özkılıç, Ö. (2014b). Risk değerlendirmesi. Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK).
59. Özşahin, E. (2013, 25–27 Eylül). Türkiye'de yaşanmış (1970–2012) doğal afetler üzerine bir değerlendirme. 52. Türkiye Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı, Hatay, Türkiye.
60. Prasad M., Suresh L. (2023). Another side of industrial growth in India: Environmental damage from industrial accidents. Safey Science, 164, 1-15.
61. Robertson, K., Black, J.,Grand-Clement, S., Hall, A., (2016). Human and Organisational Factors in Major Accident Prevention A Snapshot of the Academic Landscape. RAND Europe
62. Roden, L. R.,Yıldız, İ., E., (2012). Büyük endüstriyel kazalar açısından Türkiye. Chemist. 26, 32-33.
63. Salunke, M. B., Anilkumar, (2025). Industrial disasters, environmental degradation, and human casualties: a global perspective on disaster management. Internatıonal Journal of Innovatıve Research In Technology. (5)12, 3434-3442.
64. Sayman. R. Ü., Baş., D., Öztürk. A. E., Cesar C. N., (2012). AB SEVESO II Direktifi (96/82/EC) Düzenleyici Etki Analizi. Bölgesel Çevre Merkezi (REC) Türkiye.
65. Schwabach, A., (1989). 319 The Sandoz spill: the failure of international law to protect the Rhine from pollution. Ecology Law Quarterly, 16(2), 443 – 480.
66. Shin I. J. (2013). The effective control of major industrial accidents by the Major Industrial Accident Prevention Centers (MAPC) through the Process Safety Management (PSM) grading system in Korea. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 26, 803-814.
67. Teknolojik Kazalar Bilgi Sistemi, (t.y). Endüstriyel kazalar, https://teknolojikkazalar.org/list/accident
68. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı. (2012). Kimya Sanayi Sektöründe SEVESO II Direktifi Kapsamındaki Endüstrilerde Kaza Riski Değerlendirme Metodolojisi.
69. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı. (2025). 2024 Yılı Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik Kapsamında Programlı Teftiş – Genel Değerlendirme Raporu
70. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, (t.y). Büyük Endüstriyel Kaza Risklerinin Azaltılması (BEKRA) İşletmeciler İçin Rehber. The Inter-Agency Coordination Group for Industrial and Chemical Accidents. (2017). International efforts for industrial and chemical accidents prevention, preparedness and response.
71. Türkoğlu H. (2014). Afete Dirençli Şehir Planlama ve Yapılaşma. İstanbul:İPKB.
72. United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2025). Global assessment report on disaster risk reduction 2025: Resilience pays: financing and investing for our future.
73. United Nations Economic Commission for Europe. (2014). Convention on the Transboundary Effects of Industrial Accidents: A Summary in Cartoons.
74. United Nations Economic Commission for Europe. (2017). Cross-border concerns, shared strategies: Why transboundary cooperation matters in preventing industrial accidents.
75. United Nations Environment Programme. (2015). Awareness and preparedness for emergencies at local level (2. Baskı).
76. United Nations Treaty Collection. (2022). Treaty Series (Vol. 2105).
77. Vaidogas. E. R., Juocevičius V. 2008. Sustainable development and major industrial accidents: She beneficial role of risk-oriented structural engineering. Baltic Journal on Sustainability, 14(4), 612-627.
78. Visentin. S. (2002). Lessons Learned From Industrial Chemical Accidents: Italian and International Initatives. In L. Simeonov & E. Chirila (Eds.), Chemicals as Intentional and Accidental Global Environmental Threats, Proceeding of the NATO Advanced Research Workshop, Borovets, Bulgaristan, 16 -27 Kasım, 2005, (pp.45-46). Springer
79. Wettig., J., Porter S., Kirchsteiger, C. 1999. Major industrial accidents regulation in the European Union. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 12, 19-28.