OECD Ülkelerinde Uzun Süreli Bakım Rejimlerinin Tipolojisi: Bir Kümeleme Analizi ve Türkiye İçin Politika Çıkarımları

Öz

Nüfusun hızla yaşlanması, uzun süreli bakım ihtiyacını kritik bir sosyal politika meselesi haline dönüştürmüştür. Bu çalışmanın amacı, OECD ülkelerindeki uzun süreli bakım sistemlerini ampirik verilerle farklı tipolojiler altında sınıflandırmak ve kurumsal bakım sigortası bulunmayan Türkiye’nin bu tipolojilerdeki konumunu değerlendirmektir. Araştırmada 15 OECD ülkesinin 2021 yılına ait yedi sosyal politika göstergesi incelenmiş; iki aşamalı kümeleme (Ward ve K-Ortalamalar) ile ANOVA testleri uygulanmıştır. Bulgular, bakım rejimlerinin üç farklı tipolojide kümelendiğini göstermektedir: Karma/Geçiş Tipi Sistemler, kamusal müdahalelere rağmen bakım yükünü cinsiyet rolleri üzerinden aileye bırakmaktadır. Toplumsallaşmış Sistemler, güçlü kamu finansmanı ve kurumsal hizmetlerle bakımı profesyonelleştirerek aileden bağımsızlaştırmaktadır. Aile Temelli ve Finansal Baskı Altındaki Sistemler ise kapasite yetersizliği nedeniyle yeniden aileleşme eğilimi göstermektedir. Rejimleri ayrıştıran temel faktörün harcama miktarından ziyade kaynak kullanım stratejisi olduğu saptanmıştır. Birinci ve üçüncü kümeler arasında sarkaç görünümü çizen Türkiye’nin kurumsal kapasite krizini önlemek adına, bakım hizmetlerini profesyonelleştirmesi ve Uzun Süreli Bakım Sigortası altyapısını ivedilikle inşa etmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Uzun Süreli Bakım
• Bakım Rejimleri
• Kümeleme Analizi
• Sosyal Politika.

Etik Beyan

Bu çalışma, 09-12.10.2025 tarihlerinde Mersin Üniversitesi’nde düzenlenen 24. Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Kongresi'nde sunulan “OECD Ülkelerinde Uzun Süreli Bakım Sistemlerinin Kümelenme Temelli Tipolojisi ve Türkiye’nin Yapısal Konumu” başlıklı sözlü bildirinin güncellenmiş ve genişletilmiş halidir.

A Typology of Long-Term Care Regimes in OECD Countries: A Cluster Analysis and Policy Implications for Turkey

Öz

The rapid aging of the population has made the need for long-term care a critical social policy issue. The aim of this study is to classify long-term care systems in OECD countries under different typologies using empirical data and to assess Turkey’s position within these typologies, given that it lacks an institutional long-term care insurance system. The study examined seven social policy indicators for 15 OECD countries as of 2021; two-stage clustering (Ward and K-means) and ANOVA tests were applied. The findings indicate that care regimes cluster into three distinct typologies: Hybrid/Transitional Systems, which, despite public interventions, leave the burden of care to the family through gender roles. Socialized Systems professionalize care through strong public funding and institutional services, thereby decoupling it from the family. Family-Based and Financially Strained Systems, however, exhibit a tendency toward re-familialization due to capacity shortages. It has been determined that the key factor distinguishing these regimes is not the amount of spending but the strategy for resource allocation. To prevent an institutional capacity crisis, Turkey—which exhibits a pendulum-like oscillation between the first and third clusters—must professionalize care services and urgently establish the infrastructure for Long-Term Care Insurance.

Anahtar Kelimeler

• Long-Term Care
• Care Regimes
• Cluster Analysis
• Social Policy.

Kaynakça

1. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı [ASHB]. (2024). Evde bakım sisteminden 140 bin yaşlı yararlanıyor. https://www.aile.gov.tr/haberler/evde-bakim-sisteminden-140-bin-yasli-yararlaniyor/
2. Ansah, J. P., Eberlein, R. L., Love, S. R., Bautista, M. A., Thompson, J. P., Malhotra, R., & Matchar, D. B. (2014). Implications of long-term care capacity response policies for an aging population: a simulation analysis. Health policy (Amsterdam, Netherlands), 116(1), 105–113. https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2014.01.006 Bettio, F., & Plantenga, J. (2004). Comparing care regimes in Europe. Feminist Economics, 10(1), 85-113. https://doi.org/10.1080/1354570042000198245
3. Ağören, V. (2017). Bakım sigortası ve Türkiye için model önerisi. Sosyal Güvence, 12, 1–26. https://doi.org/10.21441/sguz.2017.57
4. Arpacı, F. (2009). Yaşlıya bakan kadınların bakım yüklerinin incelenmesi. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi, 2(1), 61-72.
5. Aygüler, E. ve Ayalp, M. Ç. (2018). Türkiye'deki Evde Bakım Aylığı düzenlemesine eleştirel bir yaklaşım. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(3), 1-22.
6. Bonsang, E. (2009). Does informal care from children to their elderly parents substitute for formal care in Europe? Journal of Health Economics, 28(1), 143-154. https://doi.org/10.1016/j.jhealeco.2008.09.002
7. Bal, T. (2016). OECD ülke uygulamaları doğrultusunda uzun dönemli bakım (UDB) hizmetlerinin finansmanı ve Türkiye için öneriler. Sosyal Güvenlik Dergisi, 6(1), 159–196. https://izlik.org/JA45NU22PB
8. Buğra, A. (2008). Kapitalizm, Yoksulluk ve Türkiye'de Sosyal Politika. İletişim Yayınları.

9. Campbell, J. C., Ikegami, N., & Gibson, M. J. (2010). Lessons from public long-term care insurance in Germany and Japan. Health Affairs, 29(1), 87-95. https://doi.org/10.1377/hlthaff.2009.0548
10. Colombo, F., Llena-Nozal, A., Mercier, J., & Tjadens, F. (2011). Help wanted? Providing and paying for long-term care. OECD Publishing.
11. Costa-Font, J., & Courbage, C. (Eds.). (2012). Financing long-term care in Europe: Institutions, markets and models. Palgrave Macmillan.
12. Çalışır, Y. C. (2024). Uzun Dönemli Bakım Sigortasının Literatürdeki İzleri: Bibliyometrik Bir İnceleme. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (86), 42-54.
13. Da Roit, B., & Le Bihan, B. (2010). Similar and yet so different: Cash-for-care in six European countries' long-term care policies. The Milbank Quarterly, 88(3), 286-309. https://doi.org/10.1111/j.1468-0009.2010.00601.x
14. Daly, M., & Lewis, J. (2000). The concept of social care and the analysis of contemporary welfare states. The British Journal of Sociology, 51(2), 281-298. https://doi.org/10.1111/j.1468-4446.2000.00281.x
15. Dedeoğlu, S. (2009). Eşitlik mi ayrımcılık mı? Türkiye’de sosyal devlet, cinsiyet eşitliği politikaları ve kadın istihdamı. Çalışma ve Toplum, 2(21), 41-54. https://izlik.org/JA23KH75RS
16. Dentinger, E., & Clarkberg, M. (2002). Informal caregiving and retirement timing among men and women: Gender and care work in family life course transitions. Journal of Family Issues, 23(7), 857-879.
17. Durusoy Öztepe, N. (2025). Türkiye'de demografik yaşlanmanın dinamikleri ve artan bakım ihtiyacı. İçinde A. N. Sözer, Y. Alper, N. Durusoy Öztepe ve D. Açık (Ed.), Sosyal Sigortalar Hukuku İncelemeleri V (ss. 1-22). LYKEION Yayıncılık.
18. Esping-Andersen, G. (1999). Social foundations of postindustrial economies. Oxford University Press. European Commission. (2021). Green paper on ageing: Fostering solidarity and responsibility between generations. European Commission.
19. Everitt, B. S., Landau, S., Leese, M., & Stahl, D. (2011). Cluster analysis (5th ed.). Wiley. Feng, Z. (2019). Global convergence: Aging and long-term care policy challenges in the developing world. Journal of Aging & Social Policy, 31(4), 291-297. https://doi.org/10.1080/08959420.2019.1626205
20. Gori, C., Fernández, J.-L., & Wittenberg, R. (Eds.). (2016). Long-term care reforms in OECD countries (1st ed.). Bristol University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt1t88zbz
21. Frades, I., & Matthiesen, R. (2010). Overview on techniques in cluster analysis. Methods in Molecular Biology, 593, 81-107. https://doi.org/10.1007/978-1-60327-194-3_5
22. Fraser, N. (2016). Contradictions of capital and care. New Left Review, 100, 99-117. Friedland, R. E. (2004). Caregivers and long-term care needs in the 21st century: Will public policy meet the challenge?. Health Policy Institute, Georgetown University.
23. Genet, N., Boerma, W. G., Kringos, D. S., Bouman, A., Francke, A. L., Fagerström, C., Melchiorre, M. G., Greco, C., & Devillé, W. (2011). Home care in Europe: A systematic literature review. BMC Health Services Research, 11, 207. https://doi.org/10.1186/1472-6963-11-207
24. Gilbert, N., & Terrell, P. (2013). Dimensions of social welfare policy (8. Baskı). Pearson. Glendinning, C. (2008). Increasing choice and control for older and disabled people: A critical review of new developments in England. Social Policy & Administration, 42(5), 451-469. https://doi.org/10.1111/j.1467-9515.2008.00617.x
25. Gökbayrak, Ş. (2009). Refah Devletinin Dönüşümü ve Bakım Hizmetlerinin Görünmez Emekçileri Göçmen Kadınlar. Çalışma ve Toplum, 2(21), 55-82. https://izlik.org/JA59MU72WX
26. Greve, B. (Ed.). (2017). Long-term care for the elderly in Europe: Development and prospects. Routledge. Hemerijck, A. (2013). Changing welfare states. Oxford University Press.
27. ILO/OECD. (2019). New job opportunities in an ageing society. OECD. https://www.ilo.org/publications/new-job-opportunities-ageing-society
28. International Social Security Association. (2021). Long-term care in ageing societies: Issues and strategies. https://www.issa.int/analysis/long-term-care-ageing-societies-issues-and-strategies
29. Kara, B. (2025). Uzun süreli bakım sigortasının Türkiye bağlamında politika analizi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 28(1), 127-150. https://doi.org/10.61859/hacettepesid.1507213
30. Karagöz, E., & Çavuş, Ö. H. (2025). Doğurganlık oranlarının sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliğine etkisi. Yedi Aralık Sosyal Araştırmalar Dergisi, Aile Yılı Özel Sayısı, 74-87. https://izlik.org/JA43WT57WZ
31. Kocabaş, F., & Kol, E. (2020). Almanya ve Türkiye’de karşılaştırmalı olarak bakım hizmetleri: Türkiye’de bakım sigortası kurulmasına yönelik bir öneri. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(4), 283–310. https://doi.org/10.18037/ausbd.845822
32. Landau, S., & Ster, I. C. (2009). Cluster analysis: Overview. International Encyclopedia of Education (3rd ed., ss. 72-83). Elsevier.
33. Lee, S. H., Chon, Y., & Kim, Y. Y. (2023). Comparative analysis of long-term care in OECD countries: Focusing on long-term care financing type. Healthcare, 11(2), 206. https://doi.org/10.3390/healthcare11020206
34. Leitner, S. (2003). Varieties of familialism: The caring function of the family in comparative perspective. European Societies, 5(4), 353-375. https://doi.org/10.1080/1461669032000127642
35. Lewis, J. (1992). Gender and the development of welfare regimes. Journal of European Social Policy, 2(3), 159-173.
36. Lewis, J., & Ostner, I. (1995). Gender and the evolution of European social policies. P. Pierson & S. Leibfried (Eds.), European social policy: Between fragmentation and integration içinde (ss. 159-193). The Brookings Institution.
37. Martinez-Lacoba, R., Pardo-Garcia, I., & Escribano-Sotos, F. (2021). Aging, dependence, and long-term care: A systematic review of employment creation. Inquiry: The Journal of Health Care Organization, Provision, and Financing, 58, 00469580211062426. https://doi.org/10.1177/00469580211062426
38. Nikolic, S., Sekulic, T., & Medic, B. (2025). Cluster analysis: Theory, methodology, and applications. South Eastern European Journal of Public Health, 26(S2), 673-681. https://doi.org/10.70135/seejph.vi.4515
39. Ochiai, E. (2009). Care diamonds and welfare regimes in East and South-East Asian societies: Bridging family and welfare sociology. International Journal of Japanese Sociology, 18(1), 60-78. https://doi.org/10.1111/j.1475-6781.2009.01117.x
40. OECD. (2020). Who Cares? Attracting and Retaining Care Workers for the Elderly. OECD Health Policy Studies, OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/92c0ef68-en
41. OECD. (2023). Health at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/7a7afb35-en
42. OECD. (2024). From local to national: Delivering and financing effective long-term care. OECD Publishing.
43. OECD. (2025). Health at a glance 2025: OECD indicators. OECD Publishing.
44. Oğlak, S. (2025). Uzun süreli bakım sigortası ve Türkiye sosyal güvenlik sistemi açısından değerlendirilmesi. İçinde A. N. Sözer, Y. Alper, N. Durusoy Öztepe ve D. Açık (Ed.), Sosyal Sigortalar Hukuku İncelemeleri V (ss. 329-348). LYKEION Yayıncılık.
45. Pavolini, E., & Ranci, C. (2008). Restructuring the welfare state: Reforms in long-term care in Western European countries. Journal of European Social Policy, 18(3), 246-259.
46. Pickard, L. (2015). A growing care gap? The supply of unpaid care for older people by their adult children in England to 2032. Ageing and Society, 35(1), 96-123. https://doi.org/10.1017/S0144686X13000512
47. Punj, G., & Stewart, D. W. (1983). Cluster analysis in marketing research: Review and suggestions for application. Journal of Marketing Research, 20(2), 134-148. https://doi.org/10.2307/3151680
48. Razavi, S. (2007). The political and social economy of care in a development context: Conceptual issues, research questions and policy options. UNRISD.
49. Redfoot, D., Feinberg, L., & Houser, A. (2013). The aging of the baby boom and the growing care gap: A look at future declines in the availability of family caregivers. AARP Public Policy Institute.
50. Rodrigues, R., Huber, M., & Lamura, G. (Eds.). (2012). Facts and figures on healthy ageing and long-term care: Europe and North America. European Centre for Social Welfare Policy and Research.
51. Saraceno, C., & Keck, W. (2010). Can we identify intergenerational policy regimes in Europe? European Societies, 12(5), 675-696.
52. Simonazzi, A. (2009). Care regimes and national employment models. Cambridge Journal of Economics, 33(2), 211-232.
53. Sosyal Güvenlik Kurumu. (2025). İstatistik Yıllığı, 2025. https://www.sgk.gov.tr/Istatistik/Yillik/
54. Spasova, S., Baeten, R., Coster, S., Ghailani, D., Peña-Casas, R., & Vanhercke, B. (2018). Challenges in long-term care in Europe. A study of national policies. European Social Policy Network (ESPN), European Commission.
55. Szebehely, M., & Meagher, G. (2018). Nordic eldercare – Weak universalism becoming weaker? Journal of European Social Policy, 28(3), 294-308.
56. Şentürk, F. (2025). Bakım sigortasının sosyal güvenlik sistemine etkisi. İçinde A. N. Sözer, Y. Alper, N. Durusoy Öztepe ve D. Açık (Ed.), Sosyal Sigortalar Hukuku İncelemeleri V (ss. 23-38). LYKEION Yayıncılık.
57. Taylor-Gooby, P. (Ed.). (2004). New risks, new welfare: The transformation of the European welfare state. Oxford University Press.
58. Timonen, V., Convery, J., & Cahill, S. (2006). Care revolutions in the making? A comparison of cash-for-care programmes in four European countries. Ageing and Society, 26(3), 455-474. https://doi.org/10.1017/S0144686X0600479X
59. Tronto, J. C. (2013). Caring democracy: Markets, equality, and justice. NYU Press.
60. Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK]. (2025a). İstatistiklerle Yaşlılar, 2025. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/58231
61. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025b). Hizmetlere Erişim ve Ayrımcılık, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hizmetlere-Erisim-ve-Ayrimcilik-2024-57935
62. Ungerson, C. (2003). Commodified care work in European labour markets. European Societies, 5(4), 377-396. https://doi.org/10.1080/1461669032000127651
63. van Hooren, F., & Ledoux, C. (2023). The limits of social investment and the resilience of long-term care. European Journal of Social Security, 25(2), 196-216.
64. Wiles, J. L., Leibing, A., Guberman, N., Reeve, J., & Allen, R. E. (2012). The meaning of "aging in place" to older people. The Gerontologist, 52(3), 357-366. https://doi.org/10.1093/geront/gnr098
65. Williams, F. (2021). Social policy: A critical and intersectional analysis. John Wiley & Sons.
66. World Health Organization. (2015). World report on ageing and health. World Health Organization.
67. World Health Organization. (2021). Decade of healthy ageing: Baseline report. World Health Organization.