İÇ ASYA’NIN KÜLTÜREL KÖPRÜSÜ: UYGURLARIN MOĞOLLARLA ETKİLEŞİMİ

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 41 - 62, 30.12.2025

Başak Kuzakçı

https://doi.org/10.30517/cihannuma.1645610

Öz

Uygurların tarihsel yolculuğu, farklı dönemlerin birbiriyle ilişkisiz bir şekilde ele alınması nedeniyle çoğu zaman parçalı bir görüntü sunar. Ancak Uygurların köklü geçmişini anlamak için bu dönemler arasında bir bütünlük kurmak ve onları birleştiren temel unsurları keşfetmek gereklidir. Orta Çağ’da yaşadıkları dönüşüm, yalnızca kültürel ve siyasi bir değişim değil, aynı zamanda kimliklerini şekillendiren çok yönlü bir süreçtir. Konar-göçer Türk gelenekleriyle başlayan Uygur tarihi, Kağanlık dönemiyle (MS 744-840) önemli bir kırılma noktası yaşar. Bu dönemde, Çin medeniyetinin politik etkisi, Soğd tüccarlarının ekonomik ve kültürel nüfuzu ve Maniheizm’in dini öğretileri Uygurların yaşamını derinden etkiler. Ancak Kağanlık döneminin sona ermesiyle başlayan diaspora süreci, Uygurların daha geniş bir kültürel yelpazeye dahil olduğu, Budizm ve Nesturî Hristiyanlığı gibi farklı inançlarla karşılaştığı ve Turfan, Tarım havzasındaki yerel topluluklarla etkileşime geçtiği bir dönemdir. Bu çok katmanlı dönüşüm süreci, Uygurların tarih boyunca kendilerini yeniden tanımlamalarına olanak tanıyan bir dinamizm yaratmıştır. Nihayetinde, Moğol İmparatorluğu’nun yükselişiyle birlikte Uygurlar, bu yeni güç merkezinin etkisi altında yeni bir sosyal ve siyasi kimlik inşa etmeye başlamıştır. Bu çalışma, Moğol İmparatorluğu’nda Uygurların rolüne ve değişimine odaklanmaktadır. Dönemin seyahatnameleri ve tarihi kanıtları üzerinden Uygurların sadece idari rolleri değil kültürel etkileşimi de değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Uygur , Moğol , İç Asya , Kara Hitaylar , Cengiz Han , Barçuq

The Cultural Bridge Of Inner Asia: The Interactıon Between The Uyghurs And The Mongols

Öz

The historical journey of the Uyghurs often presents a fragmented image, as different periods are examined in isolation. However, to understand the rich legacy of the Uyghurs, it is essential to establish continuity across these periods and uncover the unifying elements of their history. The transformation they experienced during the Middle Ages was not merely a cultural and political shift but a multifaceted process that shaped their identity. The history of the Uyghurs began with their nomadic Turkic traditions and reached a critical juncture during the Khaganate period (AD 744-840). During this time, the political influence of Chinese civilization, the economic and cultural impact of Sogdian merchants, and the religious teachings of Manichaeism profoundly influenced Uyghur society. However, the end of the Khaganate marked the beginning of a diaspora period, where the Uyghurs engaged with a broader cultural spectrum. This era saw their interaction with diverse faiths, such as Buddhism and Nestorian Christianity, and their integration with local communities in the Tarim Basin. This multi-layered transformation process created a dynamic framework that enabled the Uyghurs to redefine themselves throughout history. Ultimately, with the rise of the Mongol Empire, the Uyghurs began constructing a new social and political identity under the influence of this emerging power center. This study focuses on the role and change of the Uyghurs in the Mongol Empire. The administrative roles of the Uyghurs and their cultural interactions are evaluated through travelogues and historical evidence from the period.

Anahtar Kelimeler

Uyghur , Mongol , Central Asia , Khitans , Genghis Khan , Barchuq

Kaynakça

• Allsen, T. Thomas, “The Yuan Dynasty and the Uighurs of Turfan in the 13 Century”, China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, ed. Morris Rossabi, ss. 43-79, Berkeley, 1983.
• Atalay, Besim, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, C.I, İstanbul, 1992.
• Barfield, Thomas, The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, 221 BC to AD 1757, Cambridge, 1992.
• Barthold, Wilhelm, Turkestan Down to the Mongol Invasion, New Delhi, 1992.
• Beckwith, I. Christopher, The Tibetan Empire in Central Asia, Princeton, NJ, 1987.
• Biran, Michal, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: Between China and the Islamic World, New York, 2005.
• Bretschneider, Emil, Medieval Researches from Eastern Asiatic Sources, London, 2005.
• Brose, Michael, “Uighurs and Technologies of Literacy”, Religion, Customary Law, and Nomadic Technology, ed. Michael Gervers and Wayne Schlepp, ss.15-25. Toronto, 2000.
• Caferoğlu, Ahmet, “Uygurlarda Hukuk ve Maliye Istılahları”, Türkiyat Mecmuası, 4/1, 1934, ss. 1-43. Ch’ang-Ch’un, Travels of an Alchemist. Translated by Arthur Waley. London, 1931.
• Dawson, Christopher, Mission to Asia, Toronto, 1980.
• Drompp, R. Michael, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History, Leiden, 2005.
• Endicott-West, Elizabeth, “The Yiian Government and Society”. In The Cambridge History of China, Vol. 6: Alien Regimes and Border States, 907-1358, ed. Herbert Franke and Denis Twitchett, ss. 587-615, New York: 1994.
• Ercilasun, B. Ahmet, Akkoyunlu, Ziyat, Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin, Ankara. 2014.
• Franke, Herbert, Twitchett, Denis, “Introduction” In The Cambridge History of China, Vol. 6: Alien Regimes and Border States, 907-1358, ed. Herbert Franke ve Denis Twitchett, ss. 1-42. New York, 1994.
• Fu-Hsüeh, Yang, “On the Sha-Chou Uighur Kingdom”, Central Asiatic Journal 38, no. 1, ss. 80-107, 1994.
• Fu, Ma, “The Tang Legacy on the Silk Road during the Uighur Era: Urbanisation in the Eastern Tianshan Region during the Ninth to Thirteenth Centuries.” Journal of the Royal Asiatic Society 34/2, 2024, ss.377-393.
• Golden, B. Peter, An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. Wiesbaden, 1992.
• Hudud-al-Alam: The Regions of the World, A Persian Geography, 982 AD., Çev., ve ed. V. Minorsky. Cambridge, 1982.
• İzgi, Özkan, “Uygurlardaki Vergilere Ait Bazı Düşünceler”, IX. Türk Tarih Kongresi'nden ayrıbasım. Ankara, 1988.
• İzgi, Özkan, Çin Elçisi Wang Yen-Te'nin Uygur Seyahatnamesi, TTK Yayınları, Ankara, 2000.
• Juvaini, ‘Ala-ad-Din ‘Ata-Malik, Genghis Khan: The History of the World Conqueror, Çev. J.A. Boyle. Seattle, 1997.
• Kemaloğlu, İlyas, “Büyük Moğol İmparatorluğu”, Avrasya’nın Sekiz Asrı Çengizoğulları, haz. Hayrunnisa Alan, İlyas Kemaloğlu, ss. 29-68, İstanbul, 2016.
• Lieu, N.C. Samuel, Manichaeism in Central Asia and China, Leiden, 1998.
• Mackerras, Colin, “Uygur-Tang Relations, 744-840”, Central Asian Survey C.. 19, S. 2, 2000, ss. 223-234.
• Mahmud Al-Kashgari, Compendium of the Turkic Dialects (Diwan Lughat at-Turk) Part I, çev. Robert Dankoff, Duxbury, 1982.
• Millward, A. James, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang, New York, Columbia 2007.
• Morgan, David, The Mongols. Maiden, MA, 1990.
• Moriyasu, Takao, “The Sha-chou Uighurs and the West Uighur Kingdom”, Acta Asiatica: Bulletin of the Institute of Eastern Culture 78, 2000, ss. 28-48.
• Russell-Smith, Lilla, Uygur Patronage in Dunhuang: Regional Art Centres on the Northern Silk Road In the Tenth and Eleventh Centuries. Leiden, 2005.
• Shimin, Geng, “Uighur Kingdom of Kocho”, in History of Civilizations of Central Asia, Vol. IV, Pt. ed. M.S. Asimov ve CE. Bosworth, Paris 1998.
• Soucek, Svat, A History of Inner Asia. New York, 2000.
• The Secret History of the Mongols, The Origin of Chingis Khan. Adapted by Paul Kahn. Boston: 1998.
• Twitchett, Denis ve Tietze, Klaus Peter, “The Liao”, In The Cambridge History of China, Vol. 6: Alien Regimes and Border States, 907-1368, ed. Herbert Franke ve Denis Twitchett, ss. 43-153, New York, 1994.
• Vaissière, de la Étienne, Sogdian Traders: A History, çev. James Ward, Leiden, 2005. Ruysbroek, Willem van, Woodville, Rockhill William, Giovanni, da Pian del Carpine, The journey of William of Rubruck to the eastern parts of the world, 1253-55, London 1900.
• Wittfogel, A. Karl, Chıa-Sheng Feng, History of Chinese Society: Liao (907-1125), Philadelphia: 1949.