Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama

Yüksel Çağdaş

doi:10.18074/ckuiibfd.1591984

Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama

Öz

Orta gelirli ülkelerin ekonomik büyümelerinde yaşanan durgunluk, bu ülkelerin uzun yıllar yüksek gelir düzeyine ulaşmamalarına neden olabilmektedir. Bu sorunun temel nedeni olarak Orta Gelir Tuzağı görülmektedir. Orta Gelir Tuzağı, asgari düzeyde yapısal dönüşümleri sağlayamama neticesinde ekonomik büyüme hızında durağanlaşma hatta gerileme görülen ülkenin yüksek gelir düzeyine ulaşamaması durumudur. Bu çalışma ile Türkiye’nin Orta Gelir Tuzağından kaçınmasında hangi faktörlerin etkili olduğu araştırılmıştır. Bunun için 1995-2022 dönemine ait bir veri seti ile faktör analizi yapılmış ve yapay değişkenler elde edilmiştir. Ardından yapay değişkenlerle ikili logit model analizi yapılmıştır. Bulgular, beşeri sermaye, özgürlükler ile hukuk ve kamu düzenini içeren yapısal-kurumsal faktörlerin, Türkiye’nin Orta Gelir Tuzağından çıkışta etkisinin oldukça yüksek olduğunu ortaya çıkarmıştır. Bununla birlikte tasarruf, yatırım, ihracat, Ar-Ge ve orta-yüksek nitelikli imalat sanayi üretimi değişkenlerini içeren tasarruf ve nitelikli üretim faktörünün de Türkiye’nin Orta Gelir Tuzağından çıkışta etkisi olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Acemoğlu, D. (2003). A historical approach to assessing the role of ınstitutions in economic development. Finance and Development, 40(2), 26-30. http://courses.washington.edu/pbaf531/Acemoglu_RootCauses.pdf
Acemoğlu, D. ve Robinson J., A. (2018). Ulusların düşüşü. 28. Baskı. İstanbul: Doğan Kitap
Acemoğlu, D. ve Robinson J., A. (2020). Dar koridor. 1. Baskı. İstanbul: Doğan Kitap
Aiyar, S., Duval, R., Puy, D., Wu, Y., & Zhang, L. (2018). Growth slowdowns and the middle-ıncome trap. Japan and the World Economy, 48, 22-37. https://doi.org/10.1016/j.japwor.2018.07.001
Akın, F. (2002). Kalitatif tercih modelleri analizi. 1. Baskı. Bursa: Ekin Yayınevi
Akkuş, Ö. ve Özkoç H. (2016). Stata uygulamaları ile nitel veri analizi. 1. Baskı. Ankara: Seçkin Yayıncılık
Aoki, M. (2011). The five-phases of economic development and ınstitutional evolution in china and japan. Asian Development Bank Institute, Working Paper No: 340. https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1979325
Asteriou D. ve Hall, S. G. (2011). Applied econometrics. Second Edition. England: Palgrave Macmillian

Aydın, A. (2025). Türkiye orta gelir tuzağında mı? güncel ekonometrik yöntemlerden yeni kanıtlar. Paradigma: İktisadi ve İdari Araştırmalar Dergisi, 14(2), 35-46. https://izlik.org/JA46ZD33GP
Baltagi, B. H. (2008). Econometrics. Fourth Edition. Verlag Berlin Heidelberg: Springer
Bartholomew, D. J. (1980). Factor analysis for categorical data. Journal of the Royal Statistical Society: Series B (Methodological), 42(3), 293-312. https://doi.org/10.1111/j.2517-6161.1980.tb01128.x
Bozkurt, E., Bedir, S., Özdemir, D. ve Çakmak, E. (2014). Orta gelir tuzağı ve Türkiye örneği. Maliye Dergisi, 167, 22-39. https://www.hmb.gov.tr/maliye-dergisi-sayi-167-temmuz-aralik-2014
Bulut, U. ve Bulut, A. S. (2015). The role of schooling in struggling with the middle-ıncome trap: dynamic panel data analysis. Journal of Social and Administrative Sciences, 2(4), 205-215. https://doi.org/10.1453/jsas.v2i4.587
Çağdaş, Y. (2021). Orta gelir tuzağını etkileyen faktörler: Seçilmiş ülkeler ve Türkiye örneği. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Sakarya, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Çağdaş, Y., & Savaşan, F. (2025). Orta gelir tuzağını etkileyen faktörlerin belirlenmesi: ikili panel logit model analizi. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26(2), 262-284. https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1577283
Çağdaş, Y. (2026). Yapısal reformların orta gelir tuzağı üzerindeki başarısı: Kalkınma için yeni perspektifler. Sosyoekonomi, 34(68), 475-498. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2026.02.20
Çokluk, Ö., Şekercioğlu, G. ve Büyüköztürk, Ş. (2018). Sosyal bilimler için çok değişkenli istatistik SPSS ve Lisrel uygulamaları. 5. Baskı. Ankara: Pegem Akademi
Dalgıç, B., İyidoğan, P. V. ve Balıkçıoğlu, E. (2014). Orta gelir tuzağından çıkışta hangi faktörler. Maliye Dergisi, 167, 116-125. Erişim tarihi: 09.10.2019, https://maliyedergisi.sgb.gov.tr/yayinlar/md/167/167-06.pdf
Doner, R. F. ve Schneider, B. R. (2016). The middle-ıncome trap: more politics than economics. World Politics, 68(4), 608-644. https://doi.org/10.1017/S0043887116000095
Dunteman, G. H. (1989). Principal components analysis. United States of America: Sage Publications, Inc.
Dünya Bankası (2024). World Bank Country and Lending Groups. https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups
Dünya Bankası, World Bank Open Data, https://data.worldbank.org/
Egawa, A. (2013). Will income inequality cause a middle-income trap in Asia? Bruegel Working Paper. 2013/06, 10 October 2013. http://aei.pitt.edu/44892/
Eğilmez, A. M. (2018a). Değişim sürecinde Türkiye. 3. Basım. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Eğilmez, M. (2018b). Tarihsel süreç içinde dünya ekonomisi. 3. Baskı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Eğilmez, M. (2020). Türkiye ekonomisi. Remzi Kitabevi, 1. Baskı: İstanbul
Eichengreen, B., Park, D. ve Shin, K. (2012). When fast-growing economies slow down: International evidence and implications for China. Asian Economic Papers. 11(1), 42-87. https://doi.org/10.1162/ASEP_a_00118
Eichengreen, B., Park, D. ve Shin, K. (2013). Growth slowdowns redux: New evidence on the middle-income trap. NBER Working Paper 18673. https://doi.org/10.3386/w18673
Ener, M. ve Karanfil, M. (2015). Türkiye ekonomisinde tasarruf açığının orta gelir tuzağı üzerine etkisi. Eskişehir Osman Gazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 10(2), 31-46. https://izlik.org/JA46FH42JM
Felipe, J., Abdon, A. ve Kumar, U. (2012). Tracking the middle-income trap: What is it, who is in it, and why?. Levy Economics Institute, Working Paper No. 715. https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2049330
Felipe, J., Kumar, U., & Galope, R. (2017). Middle-income transitions: Trap or myth?. Journal of the Asia Pacific Economy, 22(3), 429–453. https://doi.org/10.1080/13547860.2016.1270253
Field, A. (2009). Discovering statistics using SPSS. Third Edition. Sage Publications Ltd.
Gamgam, H. ve Altunkaynak, B. (2017). Regresyon analizi. 2. Baskı. Ankara: Seçkin Yayıncılık
Gill, I. ve Kharas, H. (2009). Gravity and friction in growing East Asia. Oxford Review of Economic Policy, 25(2), 190-204. https://doi.org/10.1093/oxrep/grp019
Gill, I., ve Kharas, H. (2007). An East Asian renaissance: Ideas for economic growth. Washington: World Bank Publications.
Gorsuch, R. L. (1974). Factor analysis. W. B. Saunders Company
Greene, W. H. (2020). Econometric analysis. Eighth Edition – Global Edition, United Kingdom: Pearson Education Limited
Gujarati, D. N. ve Porter D. C. (2020). Temel ekonometri. 5. Baskı. İstanbul: Literatür Yayıncılık
Günsoy, G. ve Günsoy, B. (2009). Yapısal reformların ekonomik başarısı. 1. Baskı, Bursa: Ekin Yayınevi
Gürsakal, S. (2019). Sosyal bilimlerde SPSS uygulamalı çok değişkenli istatistiksel analiz teknikleri. 1. Baskı. Bursa: Dora Yayıncılık
Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J. ve Anderson, R. E. (2010). Multivariate data analysis. New International Edition. United States of America: Pearson Education Limited
Han, A. (2024). Türkiye’de inovasyonun orta gelir tuzağından çıkış üzerindeki etkisi: Fourier ve RALS yaklaşımları. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6(2), 134-148. https://doi.org/10.58588/aru-jfeas.1527525
Hutcheson, G. D. ve Sofroniou, N. (1999). The multivariate social scientist: Introductory statistics using generalized linear models. Sage Publications Ltd.
Islam, N. (2013). Beyond the middle income trap: What kind of high income country can China become?. The International Centre for the Study of East Asian Development, 2013/20. http://www.agi.or.jp/user03/1165_210_20131021100741.pdf
Kaiser, H. F. (1974). An index of factorial simplicity. Psychometrika, 39(1), 31-36. https://doi.org/10.1007/BF02291575
Kalaycı, Ş. (2019). SPSS uygulamalı çok değişkenli istatistik teknikleri. 9. Baskı, Ankara: Dinamik Akademi Yayınlar-Tarcan Matbaacılık
Kasper, W (2007). Ekonomik özgürlük ve gelişme. Liberte Yayınları, 1. Baskı: Ankara
Kaya, A., Tokucu, E., Aykırı, M ve Durmuş, C. (2015). Türkiye ekonomisinde orta gelir tuzağı ve ödemeler bilançosu kısıtı. International Conference on Eurasian Economies. Kazan-RUSSIA. 830-840. https://www.avekon.org/proceedings/avekon06.pdf
Kızılkaya, F. (2022). Orta gelir tuzağı hipotezi ve türkiye: Ekonometrik bir yaklaşım. Akademik İzdüşüm Dergisi, 7(1), 71-83. https://dergipark.org.tr/en/pub/beuiibfaid/article/1058368
Kim, J. ve Park, J. (2018). The role of total factor productivity growth in middle-income countries. Emerging Markets Finance and Trade, 54(6), 1264-1284. https://doi.org/10.1080/1540496X.2017.1422244
Kleinbaum, D. G. ve Klein, M. (2010). Logistic regression: A self-learning text. Third Edition, United States of America: Springer Science
Koçak, E. ve Bulut Ü. (2014). Orta gelir tuzağı: teorik çerçeve, ampirik yaklaşımlar ve Türkiye üzerine ekonometrik bir uygulama. Maliye Dergisi, Sayı: 167, 1-21. https://www.hmb.gov.tr/maliye-dergisi-sayi-167-temmuz-aralik-2014
Kumagai, S. (2014). The middle-income trap from the viewpoint of trade structures. ınstitute of developing economies. Japan External Trade Organization (JETRO), No. 482. https://econpapers.repec.org/paper/jetdpaper/dpaper482.htm
Loehlin, J. C. ve Beaujean, A. A. (2017). Latent variable models: An introduction to factor, path, and structural equation analysis. Fifth Edition, New York: Taylor & Francis
Lubis, R. F. ve Saputra, P. M. A. (2015). The middle-income trap: is there a way out for asian countries?. Journal of Indonesian Economy and Business: JIEB, 30(3), 273. https://doi.org/10.22146/jieb.10316
Maddala, G. S. (1992). Limited-dependent and qualitative variables in econometrics. United States: Cambridge University Press
Manga, M. ve Bal, H. (2019). Orta gelir tuzağından çıkış stratejisi bağlamında inovasyonun etkisinin ampirik analizler ile test edilmesi. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 20(2), 51-68. https://izlik.org/JA99AE66JC
McCleary, R., Hay, R. A., Meidinger, E. E. ve McDowall, D. (1980). Applied time series analysis for the social sciences. Beverly Hills, CA: Sage.
Metin, N. (2002). Nitel bağımlı değişkenli panel veri modelleri ile İMKB’de işlem gören hisse senetlerinin başarısının tahmini. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi SBE.
North, D. C. (2010). Kurumlar, kurumsal değişim ve ekonomik performans. 2. Baskı, İstanbul: Sabancı Üniversitesi Yayınları
Ohno, K. (2009). Avoiding the middle-income trap: Renovating industrial policy formulation in Vietnam. ASEAN Economic Bulletin, 26(1), 25-43. https://doi.org/10.1355/ae26-1c
Osborne, J. W. ve Banjanovic, E.S. (2016). Exploratory factor analysis with SAS. USA: SAS Institute Inc.
Otsuka, K., Higuchi, Y. ve Sonobe, T. (2017). Middle-income traps in East Asia: An inquiry into causes for slowdown in income growth. China Economic Review, 46, S3-S16. https://doi.org/10.1016/j.chieco.2017.02.002
Peker, A. E., & Er, A. (2023). Türkiye’nin orta gelir tuzağından çıkışına yönelik mekânsal bir analiz. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(3), 959-971. https://doi.org/10.33206/mjss.1210509
Robertson, P. E. ve Ye, L. (2013). On the existence of a middle income trap. University of Western Australia Economic Discussion Paper 13.12. Revised text: https://doi.org/10.1111/1475-4932.12245
Rodrik, D. (2009). Tek ekonomi çok reçete: Küreselleşme, kurumlar ve ekonomik büyüme. (Çev. Neşenur Domaniç), Ankara: Eflatun Yayınevi.
Sarıgül, H., Apak, S., & Koyuncu, T. (2022). Orta gelir tuzağı, ticari açıklık ve yakınsama ilişkisi: Türkiye örneği. İzmir İktisat Dergisi, 37(4), 1071-1093. https://doi.org/10.24988/ije.1034468
Schilderinck, J. H. F. (1978). Regression and factor analysis applied in econometrics. Second Edition. The Netherlands: Tilburg Studies in Econometrics.
Sharma, S. (1996). Applied multivariate techniques. United States of America: John Wiley & Sons, Inc.
Şahin, İ., Başer, K. ve Karanfil, M. (2015). Orta gelir tuzağı üzerine ampirik bir çalışma: Türkiye örneği (1980-2013). Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, 7(2). https://izlik.org/JA43AM36RE
Tatlıdil, H. (2002). Uygulamalı çok değişkenli istatistiksel analiz. Ankara: Ziraat Matbaacılık
The Conference Board (Konferans Kurulu). Total Economy Database, https://www.conference-board.org/data/economydatabase/index
Turner, P. (2006). Response surfaces for an F-test for cointegration. Applied Economics Letters, 13(8), 479–482. https://doi.org/10.1080/13504850500401726
Ursavaş, U. (2019). Orta gelir tuzağı ve üst-orta gelir grubunda yer alan ülkelerde büyüme yavaşlaması riskini etkileyen faktörler. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Zonguldak Karaelmas Üniversitesi SBE.
Ünlü, F. (2016). Orta gelir tuzağı ve yenilik: Teori ve uygulama. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi SBE.
Veljanovski, C. (2016). Hukuk ve ekonomi, (çev. Atilla Yayla), Ankara: Liberte Yayınları. 1 Baskı: Ankara
Woo, W. T. (2012). China meets the middle-income trap: The large potholes in the road to catching-up. Journal of Chinese Economic and Business Studies, 10(4), 313-336. https://doi.org/10.1080/14765284.2012.724980
Yalçınkaya, M. H., & Arslan, A. S. (2024). Türkiye'de orta gelir tuzağı sorununun ampirik analizi ve karşılaştırmalı değerlendirmesi. Business & Management Studies: An International Journal, 12(3), 552-570. https://doi.org/10.15295/bmij.v12i3.2427
Yerdelen Tatoğlu, F. (2020). İleri panel veri analizi. 4. Baskı, İstanbul: Beta Yayıncılık
Zampelis, G. (2015). Growth slowdowns and middle income trap: An empirical study on Latin American countries. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Rotterdam, Netherlands: Erasmus School of Economics, International Economics Faculty
Zhou, M. Y., Xiong, W. M., Li, X. Y. ve Liao, H. (2018). The middle-income trap and the coping strategies from network-based perspectives. Entropy, 20(10), 803. https://doi.org/10.3390/e20100803

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Kurumsal İktisat Teorisi, Makroekonomik Teori, Kamu Maliyesi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Yüksel Çağdaş ^*
0000-0002-0112-2427
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

27 Kasım 2024

Kabul Tarihi

25 Şubat 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 16 Sayı: 2

DOI

https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1591984

IZ

https://izlik.org/JA67ZL38ME

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Çağdaş, Y. (2026). Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(2), 445-470. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1591984

AMA

1.Çağdaş Y. Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 2026;16(2):445-470. doi:10.18074/ckuiibfd.1591984

Chicago

Çağdaş, Yüksel. 2026. “Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama”. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 16 (2): 445-70. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1591984.

EndNote

Çağdaş Y (01 Haziran 2026) Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 16 2 445–470.

IEEE

[1]Y. Çağdaş, “Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama”, Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, c. 16, sy 2, ss. 445–470, Haz. 2026, doi: 10.18074/ckuiibfd.1591984.

ISNAD

Çağdaş, Yüksel. “Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama”. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 16/2 (01 Haziran 2026): 445-470. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1591984.

JAMA

1.Çağdaş Y. Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 2026;16:445–470.

MLA

Çağdaş, Yüksel. “Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama”. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, c. 16, sy 2, Haziran 2026, ss. 445-70, doi:10.18074/ckuiibfd.1591984.

Vancouver

1.Yüksel Çağdaş. Türkiye’de Orta Gelir Tuzağının Belirleyicileri Üzerine Ampirik Bir Uygulama. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 01 Haziran 2026;16(2):445-70. doi:10.18074/ckuiibfd.1591984