19. YÜZYIL OSMANLI DEVLETİNDE SUÇLA MÜCADELE

Öz

Osmanlı Devleti’nde farklı etnik, dini vb. yapılar sebebiyle kamu düzeninin sağlanması çoğu zaman kritik bir mesele olmuştur. Klasik dönemde etkili olan yeniçeri vb. kolluk güçleri, zamanla yozlaşmış ve gerileme dönemiyle birlikte düzeni ciddi şekilde zedelemiştir. Ayrıca sivil halk ve yabancı uyrukluların da suç eğilimleri artmış; eşkıyalık, firar, fuhuş, gasp gibi suçlar yaygınlaşmıştır. 19. yüzyıldan itibaren, suçla mücadele edebilmek için yapısal reformlara gidilmiş; yeni kolluk kuvvetleri, cezaevleri ve adli sistem oluşturulmuştur. Yabancıların işlediği suçlar önemli sorunlar arasında yer almıştır. Ancak ekonomik sorunlar, savaşlar, dış baskılar vb. sebeplerden dolayı suçla mücadelede istenilen başarıya ulaşılamamıştır. Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı’sında suçla mücadele sürecini incelemektedir. Bu dönem ülkede asayişi bozan suçlar ele alınıp, bunlara karşı verilen mücadele kapsamında oluşturulan yapılar ortaya konulmaktadır. Bu dönemin seçilmesinde, bir takım sorunların kaynağının daha iyi anlaşılması, suçla mücadele adına oluşturulan yapıların varlığı gibi konularda günümüz Türkiye’sine ışık tutabileceği değerlendirmesi etkili olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• 19. Yüzyıl
• Asayiş
• Suç
• Suçla Mücadele

FIGHTING CRIME IN THE 19TH CENTURY OTTOMAN EMPIRE

Öz

In the multi-ethnic and multi-religious Ottoman Empire, maintaining internal security and public order was a constant challenge, especially during times of weakened central authority. The decline of military discipline and corruption within security forces—particularly the Janissaries—undermined the empire’s ability to control crime. This led to a rise in offenses committed by soldiers, civilians, and foreigners alike. In response, the 19th-century Ottoman state initiated legal and administrative reforms to modernize its security and penal systems. However, these reforms were often hampered by financial and political instability, requiring continual adjustments. Key developments included the establishment of new policing bodies like the Zaptiye Müşirliği and Zaptiye Nazırlığı, and reforms in the judiciary and prison systems. This study explores the empire’s efforts to combat crime during this period, focusing on the various regulations, institutional changes, and strategies implemented to address threats to public order and internal security across its diverse population.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman State
• 19th Century
• Public Order
• Crime
• Fight Against Crime.

Kaynakça

1. Akdağ, M. (1947). Yeniçeri ocak nizamının bozuluşu. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 5(3), 291-309.
2. Aksın, A., ve Maral, E. (2016). Osmanlı Devleti’nde ırza ve namusa yönelik işlenen suçlar ve uygulanan cezalar (1789-1850). II. Türk Hukuku Tarihi Kongresi Bildirileri içinde (Cilt 1, ss. 819-829). İstanbul.
3. Aksın, A., ve Baytimur, S. O. (2018). Osmanlı Devleti’nde toplumsal suçlar ve cezalar (1789-1839). XVII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri içinde (Cilt 8, ss. 395-430). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
4. Asan, H. (2016). Devlet, aşiret ve eşkıya bağlamında Osmanlı muhacir iskân siyaseti (1860-1914). Göç Araştırmaları Dergisi, 2(3), 34-61.
5. Baş, Y. (2014). Merkez ve taşrada yerleşik yeniçeri-halk çekişmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 13(49), 324-365.
6. Bayrak Ferlibaş, M. (2013). Bir sosyal sorumluluk projesi: Tuna vilayeti ıslahhaneleri. Belleten, 77(279), 573-636.
7. Baytimur, S. O., ve Öncel, İ. (2022). Menteşe bölgesinde eşkıyalık olayları ve nizama aykırı suçlar (1789-1808). Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 14(26), 315-328.
8. Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in the sociology of deviance. New York: Free Press.

9. Benzer, Z. (2024). XVIII. yüzyılda Anadolu’da konargöçer aşiretlerin yaylak-kışlaklara göçleri esnasında yaşanan bazı problemler ve alınan tedbirler. Journal of Management Theory and Practices Research, 5(2), 235-242.
10. Beydilli, K. (2012). Vak’a-i Hayriyye. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 42, ss. 454-457). İstanbul: TDV Yayınları. Bozdağlıoğlu, Y. (2010). Osmanlı modernleşmesinde güvenlik ve asayiş politikaları. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, (11), 35–56.
11. Cebeci, D. (1998). Osmanlı Devleti’nde ihtisab ağalığı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
12. Ceylanlı, Ş. (2011). Osmanlı ordusunun bozuluşu ve çöküşü. Istanbul Journal of Sociological Studies, (22), 159-180.
13. Çadırcı, M. (1980). Tanzimat’ın ilanı sırasında Anadolu’da iç güvenlik. Ankara Üniversitesi DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, 13(24), 49-52.
14. Çelebi, K. (1980). Mizanü’l-hakk fi-ihtiyari’l-ehakk (O. Ş. Gökyay, Haz.). İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser. (Orijinal basım tarihi 1656).
15. Çimendere, M. (2025). Tanzimat döneminden günümüze Türk ceza hukukunda hırsızlık suçunun temel şeklinin tanımlanması (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
16. Çolak, S. (2010). Kethüdâ Mehmed Said Efendi’nin Karadeniz Boğaz yamaklarının isyanına dair notları. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(1), 401-426.
17. Davison, R. H. (1997). Osmanlı İmparatorluğu'nda reform 1856-1876 (O. Akınhay, Çev.). İstanbul: Papirüs Yayınevi. (Orijinal basım tarihi 1963).
18. Demirtaş, M. (2017). XIX. yüzyılın ilk yarısında İstanbul’da kamu düzenini bozan gruplara karşı yürütülen mücadele. Belleten, 81(291), 481-524.
19. Deringil, S. (2014). İktidarın sembolleri ve ideoloji: II. Abdülhamid dönemi (G. Çağalı Güven, Çev.). İstanbul: Doğan Kitap.
20. Dıvrak, U. (2022). Osmanlı Devleti’nde suç ve ceza: Hatt-ı hümâyunlara göre İstanbul’a gönderilen uzuvlar (18. ve 19. yüzyıl). S. Nurdan ve M. Özler (Ed.), Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti içinde (ss. 1467-1484). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
21. Durkheim, É. (1983). The division of labor in society. New York: Macmillan.
22. Ekinci, E. (2004). Osmanlı hukuku. İstanbul: Dergâh Yayınları.
23. Emecen, F. (2013). Yamak. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 43, ss. 310-311). İstanbul: TDV Yayınları.
24. Erdinç, Ö. (2020). Osmanlı ülkesindeki İngiliz konsolos ve vatandaşlarının hukukî sorunlarına dair tespitler (1858-1860). Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 2(1), 86-134.
25. Foucault, M. (2000). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi. (Orijinal basım tarihi 1975).
26. Fulin, N. (2019). Osmanlıda rüşvet ve cezası. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 1(1), 26-36.
27. Görgülü, T. (2021). Suç ve suçlu davranışına kuramsal bir bakış: Psikolojik bakış açısıyla adli sistemde psikolojik değerlendirme ve uygulamaları. Akademik Açı, 1(1), 59-70.
28. Göver, İ. H., ve Şenol, D. (2021). Toplumsal bir olgu olarak suç: Sosyolojik bir analiz. Journal of Current Researches on Social Sciences, 7(2), 191-208.
29. Güneş Yağcı, Z. (2015). Osmanlı toplumunda mahallenin dışındakiler: Bekâr odaları ve bekârlar. Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 10(19), 65-85.
30. Hacısalihoğlu, M. (2007). Osmanlı İmparatorluğu’nda zorunlu askerlik sistemine geçiş: Ordu millet düşüncesi. Toplumsal Tarih, (164), 58-64.
31. Hanilçe, M., ve Şeyhoğlu, E. (2020). Osmanlı Devleti’nde bir ceza infaz kurumu olarak hapishaneler ve kadınlar. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(2), 405-436.
32. İçen, E. (2025). Osmanlı Devleti’nde idâre-i örfîyye rejimi ve divan-ı harpler. Anasay, (32), 61-86.
33. İnalcık, H. (1986). İmtiyazat. Encyclopaedia of Islam içinde (Cilt 3, ss. 1179-1189). Londra: Brill.
34. İnalcık, H. (2017). Osmanlı hukuk sistemi üzerine. Osmanlı’da Devlet, Hukuk ve Adalet içinde (ss. 201–224). İstanbul: Kronik Kitap.
35. İslamoğlu, A. (2019). Osmanlı Devleti’nde kadılık kurumunun tarihsel gelişim süreci. Adalet Dergisi, (62-63), 67-84.
36. Kalaycı, İ., & Kızılkaya, O. (2013). Osmanlı Devleti’nin iskân siyaseti ve yerleşim birimleri üzerine bir değerlendirme. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(18), 361-378.
37. Karpat, K. H. (2010). Osmanlı nüfusu (1830–1914): Demografik ve sosyal özellikleri. İstanbul: Timaş Yayınları.
38. Kavaklı Kundakçı, S. (2017). Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından sonra devam eden “yeniçerilik gayretkeşliği” üzerine bazı düşünceler. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(1), 20-42.
39. Kaya, H., & Çerkezoğlu, C. (2024). Ordu-millet Türklerde asker alma ve asker olma. Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, 22(36), 1-37.
40. Kaya, K. (2006). 19. yüzyılda Anadolu’da iç güvenlik sorunları ve voyvodalar. OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), (19), 239-255.
41. Koçi Bey. (1972). Koçi Bey Risalesi (Z. Danışman, Haz.). İstanbul: MEB Yayınları. (Orijinal basım tarihi 1640).
42. Konan, B. (2006). Osmanlı Devleti’nde yabancıların kapitülasyonlar kapsamında hukuki durumu (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
43. Köksal, O. (1996). Tarihsel süreci içinde özel bir yargı organı olarak divan-ı harb-i örfîler (1877-1922) (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
44. Kütükoğlu, M. S. (2006). Mürur tezkeresi. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 32, ss. 60-61). İstanbul: TDV Yayınları.
45. Lüleci, A. (2018). Yük taşımacılığından devlete isyana: Ermeni hamallar. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 3, 230-248.
46. Ortaylı, İ. (2000). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. İstanbul: İletişim Yayınları.
47. Örki, H., ve Pulat, H. (2024). Dilenciliği yönetmek: 19. yüzyıl Osmanlı merkezinde suç, sapma ve sosyal kontrol kavramları bağlamında dilencilik. Gazi Akademik Bakış, 18(35), 307-328.
48. Özcan, A. (2013). Zaptiye. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 44, ss. 128-130). İstanbul: TDV Yayınları.
49. Öztürk, C. (1999). Islahhane. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 19, ss. 190-191). İstanbul: TDV Yayınları.
50. Öztürk, S. (2014). XIX. yüzyıl Osmanlı ceza sisteminde dönüşüm: Zindandan hapishaneye geçiş (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
51. Pamir, A. (2002). Kapitülasyon kavramı ve Osmanlı Devleti'ne etkileri. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 51(2), 79-119.
52. Poyraz, Ö., ve Öner, M. (2021). II. Mahmut döneminde askerî personele uygulanan ağır cezalar (1823-1826). Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 4(1), 37-62.
53. Pullukçuoğlu Yapucu, O., ve Kurmuş, O. (2022). Klasik düzende Osmanlı taşrasında sipahi olmak. Tarih İncelemeleri Dergisi, 37(1), 423-443.
54. Reyhan, C., ve Sert, S. (2021). Asakir-i zaptiyeden jandarmaya; Osmanlı kamu düzeninde mahalli asayiş ve emniyetin korunmasında güvenlik kurumu. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 40(70), 407-447.
55. Sezer, H. (1997). Yeniçeri ocağının kaldırışının taşraya yansıması (1826-1827). Ankara Üniversitesi DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, 19(30), 215-238.
56. Sonyel, S. R. (1991). Osmanlı İmparatorluğu’nda koruma (protege) sistemi ve kötüye kullanışı. Belleten, 55(213), 359-370.
57. Sönmez, A. (2006). Zaptiye teşkilatının düzenlenmesi (1840-1869). Ankara Üniversitesi DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, 25(39), 199-219.
58. Sönmez, A. (2007). Osmanlı Devleti’nde iç güvenliğin dönüşümü: Zaptiye teşkilatından jandarmaya. 38. ICANAS Bildirileri içinde (Cilt 6, ss. 2855-2865). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
59. Sönmez, H. M. (2015). Osmanlı Devleti’nin çöküş nedenleri. Tarih Kritik Dergisi, 1(1), 49-52.
60. Şahin, T. (2017). Celali kuşatması altında Bursa (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
61. Tekin, Z. (2015). Osmanlı İstanbul’unda dilencilik. Antik Çağ'dan Günümüze İstanbul Tarihi içinde (Cilt 4, ss.455-461). İstanbul: İSAM Yayınları.
62. Tozduman Terzi, A. (2017). Osmanlı şehir hayatının önemli bir kurumu: Muhtesiblik. Osmanlı Toplumunda İdari Kurumlar içinde (ss. 45-68). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
63. Turna, N. (2011). İstanbul’un veba ile imtihanı: 1811-1812 veba salgını bağlamında toplum ve ekonomi. Studies of The Ottoman Domain, 1(1), 1-36.
64. Türkmen, Z. (1995). Osmanlı Devleti’nde kapitülasyonların uygulanışına toplu bir bakış. OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), (6), 325-341.
65. Unat, F. R. (1962). Niş ıslahhanesinin kuruluş tarihini aydınlatan bir belge. Mesleki ve Teknik Öğretim, (114), 5-6. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti’nin ilmiye teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
66. Uzunçarşılı, İ. H. (2019). Osmanlı tarihi I. cilt (Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan İstanbul’un fethine kadar). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
67. Yancı, Ü. (2023). Suç cetvelleri verilerine göre Osmanlı Devleti’nde suç ve suçlular: Sivas vilayeti örneği (R.1329/M.1913-1914). Tarih ve Gelecek Dergisi, 9(2), 258-297.
68. Yıldız, A. (2012). Suç ve ceza sosyolojisi: Osmanlı’dan günümüze. Ankara: Phoenix Yayınları.
69. Yılmaz, B. (2022). Trabzon vilayetinde meşhur eşkıyalar (1876-1919). Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 8(14), 151-167.
70. Yüksel, A. (2017). Yeniçeri ocağı, bozulma ve casusluk. Journal of History Studies, 9(2), 271-296.
71. Zürcher, E. J. (2005). Teoride ve pratikte Osmanlı zorunlu askerlik sistemi (1844-1918). Savaş, Devrim ve Uluslaşma: Türkiye Tarihinde Geçiş Dönemi 1908-1928 içinde (E. Aydınoğlu, Çev., ss. 87-104). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. ________________________________________ İnternet Kaynakları ve Belgeler Emniyet Genel Müdürlüğü. (t.y.). Tarihçe. https://www.egm.gov.tr/tarihce adresinden erişildi.
72. Tanzimat Fermanı. (1839). Gülhane Hatt-ı Hümayunu Orijinal Metni.
73. http://www.muharrembalci.com/hukukdunyasi/belgeler/233.pdf adresinden erişildi.
74. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. http://www.sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.