İklim Değişikliğinin Türkiye'deki Zeytin Üretimine Etkileri: Geleneksel Ekolojik Bilginin Adaptasyon Kapasitesi ve Zeytin Turizmi Potansiyeli

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 246 - 264, 24.12.2025

Erdem Baydeniz

https://doi.org/10.33202/comuagri.1745504

Öz

Bu çalışma, Türkiye'nin zeytin üretim bölgelerinde iklim değişikliğinin etkilerini ve geleneksel tarım yöntemlerinin bu değişikliklere karşı ne kadar dayanıklı olduğunu araştırmaktadır. Araştırma, 1990-2020 yılları arasında Türkiye'nin en önemli yedi zeytin üretim ilinde (Aydın, İzmir, Muğla, Antalya, Mersin, Hatay, Balıkesir) gerçekleştirilmiştir. Meteoroloji Genel Müdürlüğü ve TÜİK'ten alınan veriler istatistiksel yöntemlerle analiz edilmiştir. Sonuçlar, tüm bölgelerde sıcaklık artışı (+1.1°C ile +1.8°C) ve yağış azalması (-%4.2 ile -%15.3) olduğunu göstermektedir. En büyük değişim Hatay ilinde görülmüştür. Çiçeklenme dönemindeki sıcaklık artışının zeytin verimini en çok olumsuz etkilediği tespit edilmiştir. İklim değişikliği nedeniyle zeytin ağaçlarının var/yok yılı döngüsü uzamış ve verim dalgalanmaları artmıştır. Geleneksel zeytin çeşitleri (Halhalı, Memecik, Domat, Erkence) modern çeşitlere göre kuraklık ve sıcaklığa %12-15 daha dayanıklı bulunmuştur. Geleneksel yetiştiricilik yöntemleri su kullanımında %25-35 daha verimli olup, toprak nem tutma kapasitesini artırmaktadır. Bu yöntemler aynı zamanda çevreye daha az zarar vermektedir. İklim değişikliği, zeytin sektöründe yıllık tahmini 722 milyon TL ekonomik kayba ve yaklaşık 35.500 kişi istihdam kaybına neden olmaktadır. Ancak geleneksel yöntem kullanan üreticilerin kayıpları %18.2 daha azdır. Akdeniz Bölgesi'nde üretim azalırken, Ege Bölgesi'nin kuzeyinde artış görülmüştür. Çalışma, geleneksel tarım bilgisinin korunması ve modern tekniklerle birleştirilmesinin iklim değişikliğiyle mücadelede önemli olduğunu göstermektedir. Geleneksel zeytin üretim yöntemlerinin korunması, aynı zamanda zeytin kültürü turizmi ve agro-turizm faaliyetlerinin geliştirilmesi açısından da önemli fırsatlar sunmaktadır. Sonuç olarak, sürdürülebilir zeytin üretimi için geleneksel yöntemlerin desteklenmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

İklim değişikliği , zeytin yetiştiriciliği , sürdürülebilirlik , kuraklık dayanıklılığı , zeytin turizmi , agro-turizm

Impacts of Climate Change on Olive Production in Türkiye: Adaptation Capacity of Traditional Ecological Knowledge and Olive Tourism Potential

Öz

This study investigates the impacts of climate change on olive production regions in Türkiye and the resilience of traditional farming methods to these changes. The research was conducted in Turkey's seven major olive-producing provinces (Aydın, İzmir, Muğla, Antalya, Mersin, Hatay, Balıkesir) between 1990 and 2020. Data from the Turkish State Meteorological Service and TÜİK were analyzed using statistical methods. The results indicate temperature increases (+1.1°C to +1.8°C) and precipitation decreases (-4.2% to -15.3%) across all regions. The most significant changes were observed in Hatay province. Temperature increases during the flowering period were found to have the most negative impact on olive yields. Climate change has extended the on/off year cycle of olive trees and increased yield fluctuations. Traditional olive varieties (Halhalı, Memecik, Domat, Erkence) were found to be 12-15% more resilient to drought and heat compared to modern varieties. Traditional cultivation methods are 25-35% more efficient in water use and enhance soil moisture retention. These methods also cause less environmental harm. Climate change causes an annual estimated economic loss of 722 million TL in the olive sector and a loss of approximately 35,500 jobs. However, losses are 18.2% lower for producers using traditional methods. Production has decreased in the Mediterranean Region, while an increase has been observed in the northern Aegean Region. The study demonstrates the importance of preserving traditional agricultural knowledge and integrating it with modern techniques in combating climate change. The preservation of traditional olive production methods also offers significant opportunities for the development of olive culture tourism and agro-tourism activities. In conclusion, supporting traditional methods is necessary for sustainable olive production.

Anahtar Kelimeler

Climate change , olive cultivation , sustainability , drought resilience , olive tourism , agro-tourism

Kaynakça

• Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi, 2023. Zeytin Araştırmaları Merkezi Raporları. Akdeniz Üniversitesi Yayınları. 156 s. Antalya.
• Berkes, F., 2017. Sacred Ecology. Routledge. 368 s. New York.
• Bita, C.E., Gerats, T., 2013. Plant tolerance to high temperature in a changing environment: scientific fundamentals and production of heat stress-tolerant crops. Frontiers in Plant Science. 4: 273.
• Ciftcioglu, G.C., 2024. Understanding the crucial role of the socio-ecological values of olive groves in landscape stewardship: an empirical evidence from Akdeniz Protected Area of Northern Cyprus. Rural Landscapes: Society, Environment, History. 11 (1).
• CMCC Foundation. 2021. G20 climate risk atlas: Impacts, policy, economics - Turkey. https://files.cmcc.it/g20climaterisks/Turkey.pdf
• Connor, D.J., Fereres, E., 2010. The physiology of adaptation. Horticultural Reviews. 31: 155.
• Çukur, F., Çukur, T., 2024. Muğla ili Milas ilçesi ekonomisine coğrafi işaretli ürünlerin olası etkilerinin değerlendirilmesi. Anadolu Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi. 34 (2): 203–214.
• Ege İhracatçı Birlikleri, 2023. Zeytin ve Zeytinyağı Sektör Raporu. EİB Yayınları. 89 s. İzmir.
• Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi, 2023. Geleneksel Zeytin Çeşitleri Performans Analizi. Ege Üniversitesi Yayınları. 124 s. İzmir.
• FAO 2019. The State of The World https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/11f9288f-dc78-4171-8d02-92235b8d7dc7/content
• FAO 2023. The State of Food and Agriculture. https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/5aac5078-625d-4b94-b964-bea40493016c/content
• FAO Türkiye, 2023. Sürdürülebilir Tarım Uygulamaları Raporu. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü Türkiye Temsilciliği. 98 s. Ankara.
• FAO, 2023. Food and Agriculture Organization of the United Nations, FAOSTAT database. https://www.fao.org/faostat/en/ (Erişim tarihi: 15.12.2023).
• Fraga, H., Malheiro, A.C., Moutinho-Pereira, J., Santos, J.A., 2012. An overview of climate change impacts on European viticulture. Food and Energy Security. 1 (2): 94–110.
• Giannakopoulos, C., Le Sager, P., Bindi, M., Moriondo, M., Kostopoulou, E., Goodess, C.M., 2009. Climatic changes and associated impacts in the Mediterranean resulting from a 2 C global warming. Global and Planetary Change. 68 (3): 209–224.
• Giorgi, F., 2006. Climate change hot-spots. Geophysical Research Letters. 33 (8): L08707.
• Gómez, J.A., Vanwalleghem, T., De Hoces, A., Taguas, E.V., 2014. Hydrological and erosive response of a small catchment under olive cultivation in a vertic soil during a five-year period: Implications for sustainability. Agriculture, Ecosystems ve Environment. 188: 229–244.
• Gómez-Limón, J.A., Picazo-Tadeo, A.J., Reig-Martínez, E., 2012. Eco-efficiency assessment of olive farms in Andalusia. Land Use Policy. 29 (2): 395–406.
• Hall, C.M., Mitchell, R., 2008. Wine, Food, and Tourism Marketing. Routledge. 349 s. London. Holling, C.S., 1973. Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics. 4 (1): 1–23.
• Hyndman, R.J., Athanasopoulos, G., 2018. Forecasting: Principles and Practice. OTexts. 382 s. Melbourne. Iglesias, A., Garrote, L., Flores, F., Moneo, M., 2007. Challenges to manage the risk of water scarcity and climate change in the Mediterranean. Water Resources Management. 21 (5): 775–788.
• International Olive Council. 2019. International Olive Oil Council activities and marketing. Policy regarding olives – Turkey. https://www.internationaloliveoil.org/ IPCC, 2023. Intergovernmental Panel on Climate Change, Climate change 2023: Synthesis report. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/ (Erişim tarihi: 20.12.2023).
• Kadıoğlu, M., 2012. Türkiye'de iklim değişikliği risk yönetimi. Türkiye'nin İklim Değişikliği II. Ulusal Bildiriminde Yer Alan Projeksiyonlar. 1–154.
• Kahya, E., ve Kalaycı, S. 2004. Trend analysis in Turkish precipitation data. Hydrological Processes, 18(12), 2011-2026. https://doi.org/10.1002/hyp.1445
• Kendall, M.G., 1975. Rank Correlation Methods (4th ed.). Charles Griffin, London.
• Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2023. Türkiye'nin geleneksel zeytin yetiştiriciliği UNESCO Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne kaydedildi. https://www.ktb.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.12.2023).
• Lobell, D.B., Field, C.B., 2007. Global scale climate–crop yield relationships and the impacts of recent warming. Environmental Research Letters. 2 (1): 014002.
• Loumou, A., Giourga, C., 2003. Olive groves: The life and identity of the Mediterranean. Agriculture and Human Values. 20 (1): 87–95.
• Majikumna, K.U., Zineddine, M., El Hilali Alaoui, A., 2024. Olive tree drought stress: A systematic review. Journal of Water and Climate Change. 15 (12): 5741–5762.
• Mann, H.B., 1945. Nonparametric tests against trend. Econometrica. 13 (3): 245–259.
• McKee, T.B., Doesken, N.J., Kleist, J., 1993. The relationship of drought frequency and duration to time scales. Proceedings of the 8th Conference on Applied Climatology. 179–183. 17–22 Ocak, Anaheim.
• Meteoroloji Genel Müdürlüğü, 2023. Meteorolojik veri portalı. https://mevbis.mgm.gov.tr/mevbis/ui/index.html (Erişim tarihi: 05.12.2023).
• Moriondo, M., Giannakopoulos, C., Bindi, M., 2011. Climate change impact assessment: the role of climate extremes in crop yield simulation. Climatic Change. 104 (3): 679–701.
• Narin, Ö. Z., Saner, G., Adanacıoğlu, H., ve Uçar, K. 2022. The case of table olive groves in Western Turkey. Sustainability, 15(1), 156. https://doi.org/10.3390/su15010156
• Notarnicola, B., Sala, S., Anton, A., McLaren, S.J., Saouter, E., Sonesson, U., 2017. The role of life cycle assessment in supporting sustainable agri-food systems: A review of the challenges. Journal of Cleaner Production. 140: 399–409.
• Olive Oil Times. 2020. Pandemic and weather extremes compound an off-year in Turkey. https://www.oliveoiltimes.com/production/pandemic-weather-extremes-turkey-olive-harvest/88330
• Özdel, M.M., 2025. İklim değişikliğinin Türkiye'deki zeytin tarımına etkisi: Kırılganlık ve uyum stratejilerinin belirlenmesi. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalı, Doktora Tezi. 245 s.
• Palta, J.A., Turner, N.C., French, R.J., Buirchell, B.J., 2007. Physiological responses of lupin genotypes to terminal drought in a Mediterranean-type environment. Annals of Applied Biology. 150 (3): 269–279.
• Rallo, L., Barranco, D., Caballero, J.M., Del Río, C., Martín, A., Tous, J., Trujillo, I., 2018. Variedades de Olivo en España. Junta de Andalucía, MAPA ve Ediciones Mundi-Prensa. 504 s. Madrid.
• Sakar, E., Unver, H., Ercisli, S., 2016. Genetic diversity among historical olive (Olea europaea L.) genotypes from southern Anatolia based on SSR markers. Biochemical Genetics. 54 (6): 842–853.
• Schlenker, W., Roberts, M.J., 2009. Nonlinear temperature effects indicate severe damages to US crop yields under climate change. Proceedings of the National Academy of Sciences. 106 (37): 15594–15598.
• Sen, P.K., 1968. Estimates of the regression coefficient based on Kendall's tau. Journal of the American Statistical Association. 63 (324): 1379–1389.
• Sofo, A., Dichio, B., Xiloyannis, C., Masia, A., 2004. Effects of different irradiance levels on some antioxidant enzymes and on malondialdehyde content during rewatering in olive tree. Plant Science. 166 (2): 293–302.
• Tanasijevic, L., Todorovic, M., Pereira, L.S., Pizzigalli, C., Lionello, P., 2014. Impacts of climate change on olive crop evapotranspiration and irrigation requirements in the Mediterranean region. Agricultural Water Management. 144: 54–68.
• Tarım ve Orman Bakanlığı, 2023. Bitkisel üretim istatistikleri. https://www.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/AnaSayfa.aspx
• Tarım ve Orman Bakanlığı, 2023. Bitkisel üretim istatistikleri. https://www.tarimorman.gov.tr/Konular/Bitkisel-Uretim/Istatistikler (Erişim tarihi: 08.12.2023).
• Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü, 2023. Zeytin Yetiştiriciliği Araştırma Sonuçları. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. 167 s. Ankara.
• Tukey, J.W., 1977. Exploratory Data Analysis. Addison-Wesley. 688 s. Reading.
• Turkes, M., Erlat, E., 2003. Precipitation changes and variability in Turkey linked to the North Atlantic Oscillation during the period 1930-2000. International Journal of Climatology. 23 (14): 1771–1796.
• TÜİK, 2024a. Türkiye İstatistik Kurumu, Bitkisel üretim istatistikleri. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=92velocale=tr (Erişim tarihi: 12.12.2023).
• TÜİK, 2024b. Türkiye İstatistik Kurumu, İstihdam istatistikleri. https://www.tuik.gov.tr/ (Erişim tarihi: 14.12.2023).
• TÜİK, 2024c. Türkiye İstatistik Kurumu, Tarımsal fiyat istatistikleri. https://www.tuik.gov.tr/ (Erişim tarihi: 16.12.2023).
• Türkiye Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi, 2023. Sektörel İstatistikler. TZZK Yayınları. 76 s. İzmir.
• Türkiye Zeytin ve Zeytinyağı Sektörü Raporu, 2023. 2023 Yılı Sektör Analizi ve Ekonomik Etkiler. Ege İhracatçı Birlikleri. 112 s. İzmir.
• Türkiye Zeytin ve Zeytinyağı Sektörü Raporu, 2023. 2023 Yılı Sektör Analizi https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2023%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/ZEYT%C4%B0NYA%C4%9EI%20ve%20SOFRALIK%20ZEYT%C4%B0N%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%20394-2024%20TEPGE%20(1).pdf
• Uçkay, O., Akkuzu, E., 2022. Sulama düzeyinin zeytin ağaçlarında stoma iletkenliğinin günlük ve mevsimlik değişimlerine etkisi. COMU Journal of Agriculture Faculty. 10 (2): 452–462.
• UNESCO, 2023a. Intangible cultural heritage lists. https://ich.unesco.org/en/lists (Erişim tarihi: 18.12.2023).
• UNESCO, 2023b. Operational directives for the implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. https://ich.unesco.org/en/directives (Erişim tarihi: 19.12.2023).
• World Olive Catalogue. 2024. Olive varieties - Turkey. https://worldolivecatalogue.internationaloliveoil.org/en/ Xiao, J., Zhuang, Q., Law, B.E., Baldocchi, D.D., Chen, J., Richardson, A.D., Torn, M.S., 2011. Assessing net ecosystem carbon exchange of US terrestrial ecosystems by integrating eddy covariance flux measurements and satellite observations. Agricultural and Forest Meteorology. 151 (1): 60–69.
• Yetik, A.K., Ünal, Z., 2024. Analitik hiyerarşi süreci (AHP) ile sulama sistemi seçimi. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 7 (5): 2190–2204.
• Yıldız, H., Sırlı, B.A., Doğan, D., Aydoğdu, M., 2024. Impact of climate change on olive suitability areas. Soil Studies. 13 (2): 88–95.
• Yılmaz, M. A., Kankaya, A., Okay, Y., Mısırlı, A., Mete, N., ve Altıntaş, D. 2023. Frost tolerances of Turkish olive (Olea europaea L.) cultivars. Journal of Tekirdag Agricultural Faculty, 20(2), 279-291. https://doi.org/10.54186/JOTAF.2023.1081561
• Yörükoğlu, T., Dayısoylu, K.S., Ançel, T., Özdemir, Y., 2025. Dünyada zeytin ve zeytinyağı üretimi ve Türkiye'deki zeytinlerin ve zeytinyağlarının coğrafi işaret tescili açısından değerlendirilmesi. Bahçe. 54 (1): 17–24.
• Zeleny, M. 1982. High technology management. Human Systems Management, 3(2), 57-59.