JET-LAG SENDROMUNUN İŞ VE İŞLETME PERFORMANSI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

Öz

Jet-lag sendromu, farklı zaman dilimleri arasında gerçekleştirilen uçuşlar sonrasında ortaya çıkan ve bireylerin biyolojik saatleri ile bulundukları zaman dilimi arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanan fizyolojik ve psikolojik bir durumdur. Özellikle uzun menzilli uçuşlar gerçekleştiren uçucu ekipler açısından bu durumun iş performansı ve işletme performansı üzerindeki etkilerinin incelenmesi önem taşımaktadır. Bu araştırmanın amacı, havacılık sektöründe görev yapan uçucu personelin yaşadığı jet-lag sendromunun iş performansı ve işletme performansı üzerindeki etkisini belirlemektir. Araştırma nicel araştırma yaklaşımı çerçevesinde gerçekleştirilmiş olup veriler İstanbul Havalimanı ve Sabiha Gökçen Havalimanı’nda görev yapan 387 uçucu personelden anket tekniği kullanılarak elde edilmiştir. Verilerin analizinde; güvenilirlik analizleri, korelasyon, regresyon, bağımsız örneklem t testi ve tek yönlü varyans analizleri kullanılmıştır. Araştırma bulguları, jet-lag sendromunun iş performansı ve işletme performansı üzerinde anlamlı ve negatif yönlü etkiler oluşturduğunu göstermektedir. Ayrıca katılımcıların bazı demografik özelliklerine göre jet-lag düzeyleri, iş performansı ve işletme performansı algılarında anlamlı farklılıklar tespit edilmiştir. Sonuçlar, jet-lag düzeyinin çalışanların öz bildirimlerine dayalı iş performansı ve işletme performansı ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Bulgular, jet-lag sendromunun örgütsel sonuçlarının anlaşılmasına katkı sağlamakta ve havayolu işletmelerinin uçuş planlama, dinlenme ve yorgunluk yönetimi uygulamalarını çalışanların sirkadiyen uyumunu destekleyecek biçimde yapılandırmalarının önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Jet-lag
• İş Performansı
• İşletme Performansı
• Sirkadiyen Ritim
• Havacılık Sektörü

Etik Beyan

Çalışmanın etik kurul izni İstanbul Gelişim Üniversitesi Rektörlüğü Etik Kurul Başkanlığı’nın 10.01.2025 tarihinde 2025-01 nolu toplantısı, 12 nolu kararı ile alınmış olup veriler karar sonrasında toplanmıştır.

THE EFFECT OF JET-LAG SYNDROME ON JOB AND BUSINESS PERFORMANCE

Öz

Jet-lag syndrome is a physiological and psychological condition that occurs following travel across different time zones and results from the misalignment between individuals’ biological clocks and the local time of the destination. Examining the effects of this condition on job performance and business performance is particularly important for flight crew members engaged in long-haul operations. The aim of this study is to determine the effect of jet-lag syndrome experienced by flight personnel working in the aviation sector on job performance and business performance. The study was conducted within the framework of a quantitative research approach, and the data were collected through a questionnaire administered to 387 flight crew members employed at Istanbul Airport and Sabiha Gökçen Airport. Reliability analyses, correlation analysis, regression analysis, independent samples t-test, and one-way analysis of variance were used in the data analysis process. The findings indicate that jet-lag syndrome has significant and negative effects on both job performance and business performance. In addition, significant differences were identified in participants’ jet-lag levels, job performance perceptions, and business performance perceptions according to certain demographic characteristics. The results indicate that jet-lag levels are associated with employees’ self-reported job performance and business performance. The findings contribute to a better understanding of the organizational consequences of jet-lag syndrome and highlight the importance of structuring flight scheduling, rest, and fatigue management practices in a way that supports employees’ circadian adaptation.

Anahtar Kelimeler

• Jet-lag
• Job Performance
• Business Performance
• Circadian Rhythm
• Aviation Sector

Kaynakça

1. Akal, Z. (2002). İşletmelerde Performans Ölçüm ve Denetimi. MPM Yayınları.
2. Akıncı, E., & Orhan, F.Ö. (2016). Circadian Rhythm Sleep Disorders. Current Approaches in Psychiatry, 8(2), 178-189.
3. Arendt, J. (2018). Approaches to the Pharmacological Management of Jet Lag. Drugs, 78(14), 1419-1431.
4. Avcı, U., & Topaloğlu, C. (2008). Turizm İşletmelerinde Performans Ölçümü. Okumuş, F. ve Avcı, U., (Editör), Turizm İşletmelerinde Çağdaş Yönetim Teknikleri. 337-369. Detay Yayıncılık.
5. Barrois, A., & Devetter, F. - X. (2017). Femmes salariées et non salariées: quelles différences de temps de travail? Travail et Emploi, 150(2), 101-130.
6. Bendak, S., & Rashid, H. S. J. (2020). Fatigue in aviation: A systematic review of the literature. International Journal of Industrial Ergonomics, 76, 102928.
7. Benligiray, S. (1999). İnsan kaynakları açısından otellerde performans yönetimi. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
8. Bin, Y. S., Postnova, S., & Cistulli, P. A. (2019). What Works for Jet lag? A systematic review of non- pharmacological interventions. Sleep Medicine Reviews, 43, 47-59.

9. Bhuvaneswaran, R., Venkatasamy, R., & Ramarajan, R. (2018). Service Quality towards Customer Satisfaction in Low Cost Airline Industries. International Journal of Management Studies, 5(4(4)), 125-129.
10. Bue, J., & Coutrot, T. (2009). Horaires atypiques et contraintes dans le travail: Une typologie en six catégories (Premières Synthèses Dares No. 22.2, May). Dares.
11. Büyüköztürk, Ş. (2002). Faktör Analizi: Temel Kavramlar ve Ölçek Geliştirmede Kullanımı. Eğitim Yönetimi Dergisi, 32, 470-483.
12. Cahill, J., Cullen, P., Anwer, S., Wilson, S., & Gaynor, K. (2021). Pilot Work Related Stress (WRS), Effects on Wellbeing and Mental Health, and Coping Methods. The International Journal of Aerospace Psychology, 31(2), 87-109.
13. Caldwell, J. A., & Mallis, M. M. (2013). Sleep in Aviation and Space. In C. A. Kushida (Ed.), Encyclopedia of sleep (Vol. 2, pp. 724–728). Waltham, MA: Academic Press.
14. Cingi, C., Emre, I. E., & Muluk, N. B. (2018). Jetlag related sleep problems and their management: A review. Travel Medicine and Infectious Disease, 24, 59-64.
15. Çetingüç, M. (1995). Kıtalar arası uçuşlarda “Jet-Lag” ve vardiya değişimlerinde “Shift-Lag” sendromları. Havacılık Tıbbı El Kitabı, 2. Baskı, GATA Hava-Uzay Hekimliği Merkezi, Eskişehir, 235-238.
16. Çevik, H. H., Göksu, T., Bilgiç, V. K., Karakaya, M. S. Seyhan, K., & Gül, S. K. (2008). Kamu kurumlarında performans yönetimi. Seçkin Yayıncılık.
17. Deniz, A., Boz, D., Kaya, Ö., Gül, B.B., Okumuş, A., & Karayaman, S. (2024). Jet-lag ölçeği. A. Deniz (Ed.), Jet-lag içinde (ss. 1–35). İstanbul: Kriter Yayınevi.
18. Eleren, A., & Soba, M. (2009). İşletmelerde Çok Boyutlu Performans Ölçümü ve Uşak Deri Sektöründe Bir Uygulama. Uluslararası Davraz Kongresi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta. 24-27 Eylül 2009.
19. Emens, J. S., Lewy, A., Kinzie, J. M., Arntz, D., & Rough, J. (2009). Circadian misalignment in major depressive disorder. Psychiatry Research, 168(3), 259-261.
20. Ferguson, S. A., Paech, G. M., Sargent, C., Darwent, D., Kennaway, D. J., & Roach, G. D. (2012). The influence of circadian time and sleep dose on subjective fatigue ratings. Accident Analysis & Prevention, 45, 50-54.
21. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2014). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri, 1.Baskı. Seçkin Yayıncılık.
22. Güriş, S., & Çağlayan, E. (2005). Ekonometri. Der Yayınları.
23. Hamann, P. M., Schiemann, F., Bellora-Bienengräber, L., & Günther, T. (2013). Exploring the Dimensions of Organizational Performance: A Construct Validity Study. Organizational Research Methods, 16(1), 67-87.
24. Harmanşah, C., & Hava, H. T. (2022). Havacılık teknolojisi ve uygulamaları kitabı. Ege Üniversitesi Yayınları.
25. Herxheimer, A., & Waterhouse, J. (2003). The prevention and treatment of jet lag. BMJ, 326(7384), 296-297.
26. Herxheimer, A. (2014). Jet Lag. BMJ Clinical Evidence, 2014, 2303.
27. Jenatabadi, H. S. (2015). An Overview of Organizational Performance Index: Definitions and Measurements. SSRN Electronic Journal, 1-10.
28. Kalaycı, Ş. (2010). SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik Teknikleri, 5.Baskı. Asil Yayın Dağıtım.
29. Kumari, R., Verma, V., & Singaravel, M. (2024). Simulated Chronic Jet Lag Affects the Structural and Functional Complexity of Hippocampal Neurons in Mice. Neuroscience, 543, 1-12.
30. Lahti, T., Terttunen, J., Leppämäki, S., Lönnqvist, J., & Partonen, T. (2007). Field trial of timed bright light exposure for jet lag among airline cabin crew. International Journal of Circumpolar Health, 66(4), 365-369.
31. Ledger, S., Bin, Y. S., Nour, M., Cistulli, P., Bauman, A., Allman-Farinelli, M., … Simpson, S. J. (2020). Internal consistency and convergent and divergent validity of the Liverpool Jetlag Questionnaire. Chronobiology International, 37(2), 218-226.
32. Lesnard, L. (2009). La famille désarticulée. Les nouvelles contraintes de l’emploi du temps. Paris: Presses Universitaires de France.
33. Lowden, A., & Akerstedt, T. (1998). Sleep and wake patterns in aircrew on a 2-day layover on westward long distance flights. Aviation, Space, and Environmental Medicine, 69(6), 596-602.
34. Lu, Z., Klein-Cardeña, K., Lee S., Antonsen, T. M., Girvan, M., & Ott, E. (2016). Resynchronization of circadian oscillators and the east-west asymmetry of jet-lag. Chaos, 26(9), 094811.
35. Malawwethanthri, K. (2003). Fatigue and jet lag: In search of sound sleep. Seaways November, 2003, 26-28.
36. Majori, S., Pasqualetto, C., Mantovani, W., Baldovin, T., Veronese, S., Marcer, D., … Baldo, V. (2009). Self-Reported Sleep Disorders In Secondary School Students: An Epidemiological And Risk Behavioural Analysis. Journal of Preventive Medicine and Hygiene, 50(2), 102-108.
37. Matthews, J. R. (2011). Assessing Organizational Effectiveness: The Role of Performance Measures. The Library Quarterly, 81(1), 83-110.
38. Meuthia, S., Melia, S., Pebrina, R., & Eliza, Y. (2019). The Effect of Work Motivation, Work Discipline and Leadership on Employee Performance at the Public Works, Spatial Planning and Land Office of South Solok Regency. International Journal of Management Excellence, 12(3), 1867-1871.
39. Montange, M. F., Cauter E. V., Refetoff, S., Desır, D., Tournıaıre, J., & Copınschı, G. (1981). Effects Of “Jet Lag” On Hormonal Patterns. II. Adaptation Of Melatonin Circadian Periodicity. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 52(4), 642–649.
40. Moricot, C. (2001). The Changing Role of the Cabin Crew. Colloque Human Issues in Aviation System: Change, Cost and Reality. Ecole Nationale de l’Aviation Civile, Toulouse, septembre.
41. Ng, I. S., Sambasivan, M., & Zubaidah, S. (2011). Antecedents and outcomes of flight attendants’ job satisfaction. Journal of Air Transport Management, 17(5), 309-313.
42. Ogaji, S. M. (2019). Employees’ Competence and Business Performance: A Study of Selected Hotels in Keffi. Business Excellence and Management, 9(4), 5-17.
43. Orasanu, J., Dismukes, R. K., & Fischer, U. (1993). Decision Errors in the Cockpit. In Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting, 37(4), 363-367.
44. Oyman, S. (2009). Stratejik Yönetim Sürecinde Performans Ölçümü ve Dengeli Sonuç Kartı Uygulaması: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İçin Bir Değerlendirme. T.C. Merkez Bankası Muhasebe Genel Müdürlüğü. Uzmanlık Alan Tezi. Ankara.
45. Özer, Ö. (2011). Kurumsal girişimcilik ve işletme performansı ilişkisi: Dört ve beş yıldızlı otel işletmelerinde uygulama. Doktora tezi. Dokuz Eylül Üniversitesi SBE. İzmir.
46. Petrie, K., & Broadbent, E. (2019). Symptom perception. In: Llewellyn, C., Ayers, S., McManus, C., Newman, S., Petrie, K., Revenson, T., et al. (Eds.), Cambridge Handbook Of Psychology, Health And Medicine (Cambridge Handbooks in Psychology). Cambridge University Press, Cambridge, 89-92.
47. Powell, D. M. C., Spencer, M. B., & Petrie, K. J. (2010). Fatigue in airline pilots after an additional day’s layover period. Aviation, Space, and Environmental Medicine, 81(11), 1013-1017.
48. Refinetti, R. (2010). Entrainment of circadian rhythm by ambient temperature cycles in mice. Journal of Biological Rhythms, 25(4), 247-256.
49. Reinhart, R. O. (2008). Symptoms of jet lag. Basic Flight Physiology, 3rd ed., McGraw-Hill Companies. Richard, P. J., Devinney, T. M., Yip, G. S., & Johnson, G. (2009). Measuring Organizational Performance: Towards Methodological Best Practice. Journal of Management, 35(3), 718-804.
50. Roach, G. D., Petrilli, R. M., Dawson, D., & Lamond, N. (2012). Impact of layover length on sleep, subjective fatigue levels, and sustained attention of long-haul airline pilots. Chronobiology International, 29(5), 580-586.
51. Roach, G. D., Rodgers, M., & Dawson, D. (2002). Circadian adaptation of aircrew to transmeridian flight. Aviation, Space, and Environmental Medicine, 73(12), 1153-1160.
52. Ruscitto, C., & Ogden, J. (2017). The impact of an implementation intention to improve mealtimes and reduce jet lag in long-haul cabin crew. Psychology & Health, 32(1), 61-77.
53. Rusting, C. L., & Larsen, R. J. (1998). Diurnal Patterns Of Unpleasant Mood: Associations With Neuroticism, Depression, And Anxiety. Journal of Personality, 66(1), 85-103.
54. Sack, R. L. (2010). Jet lag. The New England Journal of Medicine, 362(5), 440–447.
55. Salt, A. (2002). Performans Yönetimi ve Ücretlendirme Sistemleri. Yıliçi Dönem Projesi. Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
56. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (2014). Uçucu ekip uçuş görev ve dinlenme süreleri ile uygulama esasları talimatı (SHT-6A.50 Rev. 06). https://web.shgm.gov.tr/documents/sivilhavacilik/files/mevzuat/sektorel/talimatlar/sht_6a_50_rev06.pdf
57. Sözlü, S., & Şanlıer, N. (2017). Circadian Rhythm, Health and Nutrition Relationship: Review’, Turkiye Klinikleri. Journal of Health Sciences, 2(2), 100-109.
58. Staples, D. S., Hulland, J. S., & Higgins, C. A. (1999). A self-efficacy theory explanation for the management of remote workers in virtual organizations. Organization science, 10(6), 758-776.
59. Tănăsescu, L. G., Vines, A., Bologa, A. - R., & Vîrgolici, O. (2024). Data Analytics for Optimizing and Predicting Employee Performance. Applied Sciences, 14(8), 3254.
60. Tunçer, P. (2013). Örgütlerde performans değerlendirme ve motivasyon. Sayıştay Dergisi, 88, 87-108. Waterhouse, J., Edwards, B., Nevill, A., Carvalho, S., Atkinson, G., Buckley, P., … Ramsay, R. (2002). Identifying Some Determinants Of “Jet Lag” And Its Symptoms: A Study Of Athletes And Other Travellers. British Journal of Sports Medicine, 36(1), 54-60.
61. Yazıcıoğlu, İ. (2010). Örgütlerde iş tatmini ve işgören performansı ilişkisi: Türkiye ve Kazakistan karşılaştırması. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 55, 243-264.
62. Yu, D., Xiao, H., & Bo, Q. (2018). The Dimensions of Organizational Character and Its Impacts on Organizational Performance in Chinese Context. Frontiers in Psychology, 9, Article 1049.
63. Yücekaya, P., & İmamoğlu, Ö. (2020). Mobbingin, örgütsel sessizlik ve iş performansına etkisi: Çanakkale ilinde bir araştırma. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(27), 319-352.
64. Zee, P. C., & Goldstein, C. A. (2010). Treatment of Shift Work Disorder and Jet Lag, Current Treatment Options in Neurology, 12(5), 396-411.