İÇSEL DİNİ YÖNELİM, SORUMLULUK VE ÖZ DÜZENLEME: ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ ÖĞRENCİLERİ ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 25 Sayı: 2, 47 - 67, 31.12.2025

Şule Turan , Asım Yapıcı

https://doi.org/10.30627/cuilah.1755961

Öz

Bu araştırma, üniversite öğrencilerinin içsel dini yönelimleri ile sorumluluk ve öz düzenleme arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkinin yordayıcı rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma örneklemini 2017-2018 eğitim öğretim yılında Çukurova Üniversitesi’ne bağlı fakültelerde öğrenim gören ve kolayda uygun örneklem yöntemiyle seçilen 429 öğrenci oluşturmaktadır. Veriler; demografik bilgi formu, İçsel Dini Motivasyon Ölçeği, Sorumluluk Duygu ve Davranışı Ölçeği, Algılanan Öz Düzenleme Ölçeği kullanılarak toplanmış, SPSS 25 paket programı kullanılarak analiz edilmiştir. Normal dağılım gösteren veriler Pearson Korelasyon, Basit ve Çoklu Doğrusal Regresyon teknikleriyle değerlendirilmiştir. Bulgular, içsel dini motivasyon ile sorumluluk ve öz düzenlemenin ‘açık olma’ alt boyutunda pozitif yönlü ilişkiler olduğunu göstermiştir. Ayrıca içsel dini motivasyonun sorumluluk ve öz düzenlemeyi anlamlı düzeyde yordadığı, özellikle sorumluluk düzeyinin öz düzenlemeyi güçlü biçimde yordadığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Din Psikolojisi , İçsel Dini Motivasyon , Sorumluluk Duygusu , Sorumluluk Davranışı , Öz Düzenleme.

Intrinsic Religious Orientation, Responsibility, and Self-Regulation: A Study on Çukurova University Students

Öz

This study aims to examine the relationship between university students’ intrinsic religious orientations, responsibility, and self-regulation, as well as the predictive role within this relationship. The sample of the study consists of 429 students from various faculties of Çukurova University who were studying during the 2017-2018 academic year, selected through the convenience sampling method. Data were collected using a demographic information form, the Intrinsic Religious Motivation Scale, the Responsibility Feelings and Behaviors Scale, and the Perceived Self-Regulation Scale, and analyzed with the SPSS 25 package program. Since the data showed a normal distribution, Pearson Correlation, simple linear regression, and multiple Regression techniques were used for analysis. The findings revealed positive relationships between intrinsic religious motivation, responsibility, and the “openness” sub-dimension of self-regulation. Moreover, it was found that intrinsic religious motivation significantly predicted responsibility and self-regulation, and that responsibility in turn strongly predicted self-regulation.

Anahtar Kelimeler

Psychology of Religion , Intrinsic Religious Motivation , Sense of Responsibility , esponsible Behavior , Self-Regulation.

Kaynakça

• Acartürk, B. A. (2016). 5 Faktör Kişilik Özellikleri ile bireycilik ve toplulukçuluk arasındaki ilişkinin incelenmesi: Dernek çalışma grupları üzerine bir çalışma [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Allport, G. W. (2004). Birey ve dini (Çev. B. Sambur). Ankara: Elis Yayınları.
• Allport, G. W. ve Ross, J. M. (1967). Personal religious orientation and prejudice. Journal of Personality and Social Psychology, 5, 432- 443.
• Altemeyer, B. ve Hunsberger, B. (1992). Authoritarianism, religious fundamentalism, quest, and prejudice. International Journal for the Psychology of Religion 2(2), 113-133. https://doi.org/10.1207/s15327582ijpr0202_5
• Altunsu-Sönmez, Ö. (2012). Religiosity, self-monitoring and political participation: A research on university student. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Anderson, L. M. ve Prawat, R. S. (1983). Responsibility in the classroom: A synthesis of research on teaching self-control. Educational Leadership, 40(7), 62-66.
• Arslan, S., ve Gelişli, Y. (2015). Algılanan Öz Düzenleme Ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenilirlik çalışması. Sakarya University Journal of Education, 3(5), 67-74.
• Ashraf, F., Zareen, G. ve Yıldırım, M. (2023) Religious self-regulation, self-determination, resilience, and conflict management strategies in a community sample of international Muslim students in Pakistan. Journal of Religion and Spirituality in Social Work: Social Thought, 42(3), 323-345. https://doi.org/10.1080/15426432.2023.2167255
• Balcı Arvas, F. (2024). Üniversite öğrencilerinde karakter güçleri ile dindarlık arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 547-573. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1476882
• Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall
• Batson, C. D., Schoenrade ve Ventis, W.L. (2017). Din ve birey (Çev. A. Kuşat ve A. Taştan) Kayseri: Kimlik Yayınları.
• Baumeister, R., Vohs, K. ve Tice, D. (2007). The strenght model of self-control. Current Directions in Psychological Science, 16(6), 351-355.
• Büyüköztürk, Ş ve ark. (2018). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (25. baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Büyüköztürk, Ş. (2011). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Ankara: Pegem Akademi.
• Carter, E. C., McCullough, M. E. ve Carver, C. S. (2012). The mediating role of monitoring in the association of religion with self-control. Social Psychological and Personality Science, 3(6), 691-697.
• Carver, C. S., ve Scheier, M. F. (1998). On the self-regulation of behavior. New York: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139174794
• Cengil, M. (2015). Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğrencilerinde sorumluluk duygusu ve sorumluluk davranışı üzerine bir araştırma. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 33, 7-22.
• Cengiz, K. Küçükkural, Ö. ve Gür, H. (2021). Türkiye’de Spiritüel Arayışlar: Deizm, Yoga, Budizm, Meditasyon, Reiki vb. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Cohen, J. (1988). Statistical power analysis fort he behavioral sciences (2nd ed.). New York: Routladge. https://doi.org/10.4324/9780203771587
• Cüceloğlu, D. (2002). İyi düşün doğru karar ver (42. baskı). İstanbul: Remzi Kitapevi.
• Cüceloğlu, D. (2004). Keşkesiz bir yaşam için iletişim (17. baskı). İstanbul: Remzi Kitapevi.
• Dodurgalı, A. (2013). Çocukta sorumluluk bilincinin önemi ve ailede kazandırılması. Çocuk ve ergen eğitiminde anne baba tutumları. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Douglass, N. H. (2001). Saygı ve sorumluluk eğitiminde yeni yaklaşımlar (Çev. Ö. Yurttan ve Y. Özen). Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık.
• Düzgüner, S. (2021). Maneviyat Algısı ve Yansımalar. İstanbul: Çamlıca Yayınları.
• Ercan, N. (2009). The predictors of attitudes toward physical wife abuse: ambivalent sexism, system justification and religious orientation. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Field, A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS statistics (5th ed.). Los Angeles: Sage Publications.
• Fromm, E. (1997). Özgürlükten kaçış (Çev. S. Budak). Ankara: Öteki Yayınları.
• Galen, L. W. ve Kloet J. (2011). Personality and social integration factors distinguishing non-religious from religious groups: The importance of controlling for attendance and demographics. Archive for the Psychology of Religion, 33, 205–228.
• George, D., Mallery, M. (2010). SPSS for windows step by step: A simple guide and reference (10th ed.). Boston: Pearson.
• Glasser, W. (2002). The effect of a reality therapy programme on responsibility for elementary school childeren in Korea. International Journal of Reality Therapy, 22(1), 33-38.
• Gökalp, A. ve ark. (2021). Öz denetim ile sorumluluk arasındaki ilişki üzerine bir araştırma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 715-726. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1042293
• Hall, C. M. (1996). Identity religion and values. New York: Taylor and Francis. https://doi.org/10.4324/9780203768044
• Hardy, S. A. ve ark. (2020). Dynamic associations between religiousness and self-regulation across adolescence into young adulthood. Developmental Psychology, 56(1), 180–197. https://doi.org/10.1037/dev000841.
• Henningsgaard, J. M., ve Arnau, R. C. (2008). Relationships between religiosity, spirituality, and personality: A multivariate analysis. Personality and Individual Differences, 45(8), 703–708. https://doi.org/10.1016/j.paid.2008.07.004
• Hodge, A. S. ve ark. (2020). Religion and spirituality, free will, and effective self-regulation. K. E. Vail III and C. Routledge (Ed.). The Science of Religion, Spirituality, And Existentialism içinde(ss. 103–117). Elsevier Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-817204-9.00009-3.
• Hoge, D. R. (1972). A validated intrinsic religious motivation scale. Journal For Scientific Study of Religion, 11, 369-376.
• Holm, N. G. (2004). Din psikolojisine giriş (A. Bahadır, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
• Karaca, F. (2000). Ölüm psikolojisi. İstanbul: İstanbul: Beyan Yayınları.
• Karaca, F. (2011). Din psikolojisi. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık.
• Karasar, N. (2015). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık.
• Kartopu, S., Geçer, H. ve Hacıkeleşoğlu, H. (2018). Sorumluluk duygusu ve dindarlık: Üniversite öğrencileri üzerine ampirik bir araştırma. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(58), 465-488. https://doi.org/10.17719/jisr.2018.2560
• Kayıklık, H. (2003). Allport’a göre dinî yaşayışa gelişimsel bir açılım. Dini Araştırmalar 5(15), 121-138.
• Kayıklık, H. (2006). Bireysel dindarlığın boyutları ve inanç davranış etkileşimi. İslami Araştırmalar, 19(3), 491-499.
• Kazel, Y. S. (2023). Orta yetişkinlik döneminde sorumluluk ve dindarlık ilişkisi üzerine nicel bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 7, 43-69.
• Kılıç, B.A. (2017). Dini yönelim ve dini grup üyeliğinin kendini ayarlama ile ilişkileri üzerine bira araştırma. Yayınlanmamış doktora tezi. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Koç, M. (2009). Dindarlık ile kendini izleme ilişkisi üzerine bir araştırma. Akademik Araştırmalar Dergisi, 41, 127-144.
• Koç, T (1995). Din dili. Kayseri: Rey Yayıncılık.
• Koole, S. L., Meijer, M. ve Remmers, C. (2016). Religious rituals as tools for adaptive self-regulation. Religion, Brain and Behavior, 7(3), 250–253. https://doi.org/10.1080/2153599X.2016.1156562
• Kosek, R. B. (1999). ‘Adaption of the Big Five as a hermeneutic instrument for religious constructs’. Personality and individual Differences. 27(2), 229-237. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(98)00235-9
• Marcus, Z. J. ve McCullough, M. E. (2021). Does religion make people more self-controlled? A review of research from the lab and life. Current Opinion in Psychology, 40, 167-170.
• Mccullough, M. E. ve Willoughby, B. (2009). Self-Regulation, and Self-Control: Associations, Explanations, and Implications. Psychological Bulletin, 135(1), 69-93. https://doi.org/10.1037/a0014213
• McFarland, S. G. (1989). Religious orientations and the targets of discrimination. Journal for the Scientific Study of Religion 28, 324-336.
• Nikken, P., ve Schols, M. (2015b). How and why parents guide the media use of young children. Journal of Child and Family Studies, 24, 3423-3435. https://doi.org/10.1007/s10826-015-0144-4.
• Özen, Y. (2008). Sorumluluk duygusu ve davranışı ölçeğinin geliştirilmesi güvenilirliği ve geçerliliği. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Elektronik Dergisi, 7, 344-357.
• Pargament K. I. (1997). The psychology of religion and coping. theory, research, practice. New York: Guilford Press.
• Pargament K. I. (2015). Din psikolojisi mi, din ve maneviyat psikolojisi mi? Gerekçeler ve itirazlar. (Çev. A. R. Geçioğlu). Bilimname 29(2), 365-382.
• Pintrich, P. R. (2000). The role of goal orientation in self-regulated learning. M. Boekaerts, P. R. Pintrich and M. Zeidner (ed.) Handbook of Self-Regulation içinde (ss. 452-502). San Diego, CA: Academic Press.
• Rorty, R. (1996). Religious faith, intellectual responsibility, and romance. American Journal of Theology and Philosophy, 17(2), 121-140
• Sain, M. ve Yapıcı, A. (2024). Dinî yönelim biçimlerinin beş faktör kişilik özellikleri ile ilişkisi: Hatay ili din görevlileri örneği. Uluslararası Dorlion Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi (DASAD) 2(2), 408-430. https://doi.org/10.5281/zenodo.14289881
• Saroglou, V. (2002). Religion and the five factors of personality: A meta-analytic review. Personality and Individual Differences, 32(1), 15-25. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(00)00233-6
• Saroglou, V. (2010). Religiousness as a cultural adaptation of basic traits: A five-factor model perspective. Personality and Social Psychology Review, 14, 108-125. https://doi.org/10.1177/1088868309352322
• Sayar, K. (2012). Her şeyin bir anlamı var. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Senemoğlu, N. (2010). Gelişim öğrenme ve öğretim kuramdan uygulamaya (14. Basım). Ankara: Pegem Akademi.
• Serbest Şahin, Z. (2024). Sosyal Sorumluluk ve dindarlık: üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Smith, S. G. (2021). Responsibility in religiosity. Religious Studies, 57(2), 249-265. doi:10.1017/S0034412519000155
• Tabachnick, B. G. ve Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6. Basım). Boston, MA: Pearson
• Taylı, A. (2013). Sorumluluğun bazı değişkenler açısından değerlendirilmesi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Dergisi, 30, 68-84.
• TDK Güncel Türkçe Sözlük. (2022). https://sozluk.gov.tr/
• Tellioğlu, B. (2015). İlk yetişkinlik döneminde sorumluluk ve dindarlık ilişkisi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Toedter, L. S. (1981). Construction and validation of a scale to measure personel responsibility (Yayınlanmamış Doktora Tezi). The University of Connecticut.
• Turan, Y. (2009). Kişilik ve dindarlık üzerine bir alan araştırması. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 20, 279-295.
• Twenge, J. M. (2009). Ben nesli (Çev. E. Öztürk). İstanbul: Kaknüs Yayınları.
• Twenge, J. M. (2018). İ-nesli (Çev. O. Gündüz). İstanbul: Kaknüs Yayınları.
• Uysal, V. (2007). Din psikolojisi açısından dinî tutum davranış ve şahsiyet özellikleri. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• Vergote, A. (1999). Din inanç ve inançsızlık (Çev. V. Uysal). İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• Yaparel, R. (1987). Yirmili ve kırklı yaşlar arası kişilerde dini hayat ile psiko sosyal uyum arasındaki ilişki üzerine bir araştırma [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yapıcı, A. (2002). Dini yaşayışın farklı görüntüleri ve dogmatik dindarlık. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 2(2), 75-117.
• Yapıcı, A. (2013). Ruh sağlığı ve din: Psikososyal uyum ve dindarlık (2. baskı). Adana: Karahan Kitabevi.
• Yapıcı, A. (2017). Postmodern dönemde din, kimlik ve anlam problemi. A. Tüzer (Ed.) Dinin Kaderi: Çağdaş Sorunların Kıskacında Din içinde (ss. 117-174). Ankara: Elis Yayınları.
• Yapıcı, A. (2018). Değerler ve dindarlık algısında değişim ve süreklilik: Değerlerin bireyselleşmesinden bireysel değerlere. Mustafa Ergün ve ark. (Ed.) Öğretmenliğin Mesleki Değerleri ve Etik içinde (ss. 57-90). Ankara: Anı Yayıncılık.
• Yapıcı, A. (2020). Şüphe ve inanç kıskacında gençlerin din ve dindarlık algıları. İlahiyat Akademi 12, 1-44
• Yavuz, K. (1982). Din psikolojisinin araştırma alanları. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, V, 87-108.
• Zimmerman, B. J. (1998). Developing self-fulfilling cycles of academic regulation: An analysis of exemplary instructional models. D. H. Schunk and B. J. Zimmerman (Eds.), Self-Regulated Learning: From Teaching to Self-Reflective Practice içinde (ss. 1–19). New York: Guilford Publications.
• Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64-70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2
• Zong, X., ve Cheah, C. S. L. (2023). Multiple dimensions of religiosity, self-regulation, and psychological adjustment among emerging adults. Current Psychology, 42(5), 4133-4142. https://doi.org/10.1007/s12144-021-01780-x