The Scholarly Activities and Sufi Thought of Hoca Muhammad Mansur b. Numan of Kazan in the Context of His Work ar-Riḥlah al-Ḥijāziyyah

Öz

Muhammad Mansur (1879–1952) was born in the village of Yumran, in the Ufa Province of the Kazan Region. He received his primary education from his father, Numan b. Zayni'l-Fattah, a mudarris (teacher) in his hometown, before continuing his studies in Medina under some of the most renowned scholars of the time. Among his teachers were Shaykh Abdullah al-Nablusi, Shaykh Muhammad b. Jaʿfar al-Kattani, Shaykh Yusuf al-Nabhani, and Shaykh Muhammad Masum al-Naqshbandi. After completing his education, he served as a mudarris for twelve years at "Madrasat al-Kazaniyya" and at the Prophet's Mosque (al-Masjid al-Nabawī) in Medina. Following the evacuation of Medina after World War I, he moved to the Erzin district of Hatay, where he worked as a mudarris and preacher at "Madrasat al-ʿIlmiyya."This article examines the state of Medina in the late Ottoman period, its prominent scholars, Sufi shaykhs and guides (murshids), lodges (tekkes and zawiyas), and the dhikr ceremonies held there, based on Mansur's works al-Riḥla al-Ḥijāziyya fī Baldat Khayr al-Bariyya fī Ayyām al-Ḥukūmat al-Turkiyya (The Hijazi Journey to the Best of Cities during the Time of the Turkish Government) and his Memoirs. It also explores Mansur’s scholarly activities and Sufi thought, his influence on his friend Zeki Velidi Togan, and his eyewitness assessments of Wahhabism and the heroism of Fahreddin Pasha.By centering on a primary source and biographical data, this study aims to elucidate the historical and socio-cultural dynamics of late Ottoman Medina. It concludes that Medina under Ottoman administration was a vibrant center of Islamic learning and Sufism, hosting various Sufi orders, lodges, and eminent scholars, and that Mansur himself emerged from this milieu as a scholar embodying both Sufi spirituality (taṣawwuf) and expertise in Ḥadīth (muḥaddith).

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Al-Masjid al-Nabawī
• Wahhabism
• Tawassul
• Intercession.

KAZANLI HOCA MUHAMMED MANSUR B. NUMAN’IN ER-RIHLETÜ’L-HİCAZİYYE İSİMLİ ESERİ BAĞLAMINDA İLMÎ FAALİYETLERİ VE TASAVVUFÎ GÖRÜŞLERİ

Öz

Tataristan’ın Kazan Bölgesinin Ufa Vilayetinin Yumran köyünde dünyaya gelen Muhammed Mansur (1879-1952), ilk eğitimini memleketinde müderris olan babası Numan b. Zeyni’l-Fettah’tan aldıktan sonra eğitimine Medine’de devam etmiş ve en meşhur âlimlerden ders almıştır. Şeyh Abdullah Nablusî, Şeyh Muhammed b. Cafer el-Kettanî, Şeyh Yusuf en-Nebhânî ve Şeyh Muhammed Masum Nakşıbendî onun eğitim aldığı hocalarından birkaçıdır. Eğitimini tamamladıktan sonra Medine’de “Medresetü’l-Kazaniyye’de” ve “Mescid-i Nebevî’de” 12 yıl müderris olarak görev yapmıştır. Birinci dünya savaşından sonra Medine’nin tahliyesi üzerine Hatay’ın Erzin İlçesine gelmiş ve burada “Medresetü’l-İlmiyye” müderrisi ve vaiz olarak görev yapmıştır. Bu makalede, Mansur’un Er-Rıhletü’l-Hicaziyye Fi Beldeti Hayri’l-Beriyye Fi Eyyami’l-Hükümeti’t-Türkiyye ve Hatıralar isimli eserleri bağlamında Osmanlı İmparatorluğunun son dönemindeki Medine’nin ahvali, meşhur alimleri, şeyhleri, mürşitleri, tekkeleri, zaviyeleri ve buralarda yapılan zikirler tespit edilerek ele alınmış, Mansur’un ilmi faaliyetlerine ve tasavvufî görüşlerine yer verilmiştir. Arkadaşı Zeki Velidi Togan’a tesiri, Vehhâbîlik ve kahramanlıklarına şahit olduğu Fahreddin Paşa hakkındaki değerlendirmeleri ele alınmıştır. Bu makale, birincil bir kaynağı ve biyografik verileri merkeze alarak, Osmanlının son dönemindeki Medine'nin hem tarihî hem de sosyokültürel dinamiklerini aydınlatmayı hedefleyen bir çalışmadır. Bu çalışmada, Osmanlı idaresi altındaki Medine'nin canlı bir ilim ve tasavvuf merkezi olduğu; burada çeşitli tarikatlar, tekkeler ve önemli âlimler bulunduğu; Mansur’un da bu iklimde yetişen mutasavvıf ve muhaddis bir âlim olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Harem-i Nebevî
• Vehhâbî
• Tevessül
• Şefaat.

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. thk. Şuʿayb el-Arnaût vd. 47 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 2001.
2. Ateş, Süleyman. “Kurb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 26: 432-433. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
3. Baykara, Tuncer. “Togan, Ahmet Zeki Velidi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43: 209-210. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
4. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail el-Cu’fî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 9 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2002.
5. Büyükkara, Mehmet Ali. “Vehhâbîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42: 611-615. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
6. Ceyhan, Semih. “Yakaza”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43: 270-271. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
7. Cürcânî, Seyyid Şerif. Mu’cemü’t-ta’rifât. thk. Muhammed Sıddık el-Münşevî. Kahire: Dâru’l-fazîle, ts.
8. Cürcânî, Seyyid Şerif. Ta’rîfât. trc. Abdülaziz Mecdi Tolun. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.

9. Efendioğlu, Mehmed. “Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35: 348-349. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
10. Efendioğlu, Mehmet. “Müselsel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32: 85-86. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
11. el-Âyid, Ahmet. Ahmet Muhtâr ve Ömer el-Cîlâlî. el-Mu’cemü’l-Arabiyyi’l-esâsî. Tunus: Larousse Yayınları, 1989.
12. Erkaya, Mahmud Esad. Kur’an Kaynaklı Tasavvuf Kavramları. Ankara: Otto Yayınevi, 2017.
13. Feyyumî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali b. Süleyman. el-bedrü’l-Fethu’l-Karîbi’l-Mucîb alâ et-terğib ve’t-terhîb. thk. Muhammed İshak Muhammed Ali İbrahim. 15 cilt. Riyad: Mektebetü Dâru’s-selâm, 2018.
14. Gökcan, M. Mansur. Hasan Bin Mevlâ Muhammed’in “Münebbihâtü’l-Kulûb” İsimli Eseri Bağlamında Tasavvufî Görüşleri. Ankara: Harf Eğitim Yayıncılığı, 2019.
15. Gökcan, M. Mansur. Kuşeyrî’nin “El-Cevâhiru’l-Mensûre” İsimli Eseri Bağlamında Tasavvufî Görüşleri. Ankara: Harf Eğitim Yayınevi, 2019.
16. Göktaş, Vahit. Mahmud Sami Efendi Hayatı ve Tasavvufi Görüşleri. Ankara: Kalem Neşriyat, 2018.
17. Hucvirî, Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfu’l-Mahcûb. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1996. “Hüseyin Top”. Erişim 01 Ağustos, 2025. https://www.profmimkemaloke.com>h-huseyin-top
18. “Hüseyin Top-Emin Işık Hakkında Röportaj”. Erişim 01 Ağustos, 2025. https: goo.gl/xAehwY
19. İbn Mâce, Muḥammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Muḥammed Fuâd Abdülbâḳi. Kahire: Dâru İḥyâ’il-Kütübi’l-Arabiyye, 1952.
20. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisanu’l-Arab. thk. Abdullah Ali el-Kebîr, Muhammed Ahmed Hasbullah ve Hâşim Muhammed eş-Şâfî. 6 cilt. Kahire: Dâru’l-meârif, 1979.
21. Kaplan, Hayri. “Bahâ Veled, Şems ve Mevlânâ’nın Râzî’ye Yönelik Eleştirileri ve Râzî’nin Sûfîlere/Tasavvufa Bakışı”. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırmalar Dergisi 14 (2005): 285-330.
22. Kara, Mustafa. “Mürsî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32: 55-56. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
23. Kaya, Mahmut. “el-Kasîdetü’l-Hemziyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24: 569-570. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
24. Kelâbâzî, Ebubekir Muhammed b. İsmail. et-Ta’arruf. Beyrut:Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1993.
25. Koçak, İhsan. “Ulemâ ve Sûfiler Arasında Tartışmalı Bir Konu Olan Tevessül Konusuna Dair Delillerin Değerlendirilmesi”. Genç Atebe Dergisi 4, (2023): 26-37.
26. Kuşeyrî, Abdülkerim b. Havâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. thk. Abdülhalim Muhammed. Kahire: Dâru’ş-şa’b, 1989.
27. Kuşeyrî, Abdülkerim b. Havâzin. Kuşeyrî Risalesi. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1999.
28. Muhammed Mansur b. Numan. Delilü’l-Hac. İstanbul: Ahmet Sait Matbaası, 1952.
29. Muhammed Mansur b. Numan. Er-Rıhletü’l-Hicaziyye Fi Beldeti Hayri’l-Beriyye Fi Eyyami’l-Hükümeti’t-Türkiyye. vr. 1a-vr. 132a.
30. Muhammed Mansur b. Numan. Hatıralar. vr. 1a-vr. 22b.
31. Muhâsibî, Ebû Abdillâh el-Hâris b. Esed. el-Vesâyâ. thk. Abdülkadir Ahmed Atâ. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1986.
32. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Neysâbûrî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
33. Özel, Ahmed. “Kettânî, Muhammed Abdülhay”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25: 334-335. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
34. Özel, Ahmed. “Kettânî, Muhammed b. Cafer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25: 337-338. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
35. Özervarlı, M. Sait. “Nebhânî, Yûsuf b. İsmâil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32: 471-472. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
36. Peskes, Esther. “18. Asırda Tasavvuf ve Vehhâbilik”. çev. Mehmet Çelenk. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12, sy. 2 (2003): 413-429.
37. Polat, Kerim. “İbn Teymiyye’nin Tevessül ve İstiğase Anlayışı”. Hikem Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2, sy. 1 (2024): 51-72.
38. Sülemî, Ebû Abdurrahman. Sülemî’nin Risaleleri. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
39. Tığlıoğlu, Mehmed Zahid. “Tevessül, İstiğâse ve Teberrüke Dair İki Farklı Paradigmanın Analizi Ehl-i Sünnet Sûfî Gelenek ve Selefî Yaklaşım”. Akif 51, sy. 2 (Aralık 2021): 132-156.
40. Togan, Zeki Velidi. Hâtıralar Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Milli Varlık ve Kültür Mücadelesi. İstanbul: Tan Matbaası, 1969.
41. Toktonaliev, Azat. “Ayet ve Hadisler Bağlamında Şefaat Kavramı”. Akademiar Dergisi 7 (Aralık 2019): 161-184.
42. Top, Hüseyin. Mevlânâ Neş’esinden Esintiler/Şiirler. İstanbul: H. Yayınları, 2020.
43. Tûsî, Ebû Nasr Serrac. el-Luma. thk. Abdülhalîm Mahmud. Kahire: Dâru’l-kütübi’l-hadîs, 1960.
44. Türkel, Rifat. “Osmanlı Vehhâbîlik Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 15, sy. 29 (Şubat 2019): 213-42.
45. Uğur, Selim. “Tasavvufta Ricâlü'l-Gayb Anlayışı-İbn Âbidîn Örneği”. Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, 2018.
46. Uludağ, Süleyman. “Delâilü’l-ḫayrât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9: 113-114. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
47. Uludağ, Süleyman. “Ricâlullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35: 80, 81. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
48. Uludağ, Süleyman. “Ricâlü’l-Gayb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35: 81-83. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
49. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları, 1991.
50. Yağdı, Ahmet. “Ayrılıkçı Zihnin Ürünü: Selefîlik-Vehhâbîlik İlişkisi Meselesi”. Ordu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (Eylül 2023): 103-136.
51. Yavuz, Yusuf Şevki. “Tevessül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41: 6-8. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
52. Zeynelâbidîn, Münâcât. Dokuz Eylül Üniversitesi Yazma Eserler. Demirbaş No: 4112/22. 78a-79b. Erişim 01 Ağustos, 2025. https://yazmaeserler.deu.edu.tr>münacat-78a-79b.