Öz

This study aims to examine the term shaykh, which functions both as a title and as an educational authority within the Islamic educational tradition, and to systematically delineate the meanings and roles it acquires across different scholarly disciplines. Although the designation shaykh assumes varied senses in various fields, bearers of the title are generally regarded not merely as transmitters of knowledge but as authorities who have embodied scholarly expertise and who serve as religious and ethical guides. While these characteristics are particularly evident within the Sufi tradition, the shaykh’s scholarly authority and pedagogical role are also notable in hadith studies, Qur’anic recitation (qirā’ah), fiqh, and kalām. In this respect, the concept is not confined to the religious sciences alone, but also denotes figures of scholarly authority in the philosophical disciplines. Additionally, it has been used to denote competent officials and administrators within specific institutional frameworks. The present study focuses on the educational dimensions of this widely employed concept. It seeks to analyze its semantic field through a survey of classical-period educational, ethical, and biographical literature. Ultimately, the research demonstrates that the shaykh, beyond the familiar Sufi master or administrative officer, functions in multiple disciplines as a holistic pedagogical figure who integrates religious, moral, and spiritual guidance.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Islamic Education
• Religious Sciences
• Shaykh
• Murshid.

İSLÂM EĞİTİM GELENEĞİNDE ŞEYH KAVRAMI VE TEMEL İÇERİMLERİ

Öz

bağlamı içerisinde inceleyerek kavramın farklı ilmî disiplinlerde kazandığı anlamları ve üstlendiği rolleri sistematik bir biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Şeyh, farklı disiplinlerde farklı anlamlar kazansa da bu ünvanı taşıyan kimseler genellikle bilginin salt aktarıcıları olmanın ötesinde ilmî müktesebatın kendilerinde meleke hâlini alan, dinî ve ahlâkî rehberlik rolü üstlenen otoriteler olarak kabul edilmektedir. Bu nitelikler tasavvuf geleneğinde yaygın olmakla birlikte hadis, kırâat, fıkıh ve kelâm gibi alanlarda da şeyhin ilmî otorite ve eğiticilik yönü belirgindir. Bu yönüyle kavram, sadece dinî ilimlerle sınırlı olmayıp felsefî ilimlerde de ilmî derinliği olan otorite kimseleri vurgulamaktadır. Bunun yanında şeyh, bazı idarî yapılarda yetkin kişi ve nitelikli yönetici anlamında da kullanılmıştır. Bu çalışma, geniş bir kullanım alanına sahip şeyh kavramın özellikle eğitimle ilgili yönüne odaklanmakta; klasik dönem eğitim, ahlâk ve biyografi literatürü üzerinden kavramın anlam ağı çözümlenmeye çalışılmaktadır. Neticede şeyhin, tasavvuf çevrelerinde bilinen yönünün ve idareci vasfının ötesinde farklı ilmî disiplinlerde dinî, ahlâkî ve manevî rehberliği bir arada taşıyan bütüncül bir eğitici figür olduğu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• İslâm Eğitimi
• Dinî İlimler
• Şeyh
• Mürşid

Kaynakça

1. Akakuş, Recep. “Reîsülkurrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/545-546. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
2. el-Bâşâ, Hasan. el-Fünûnü’l-İslâmiyye ve’l-vezâ’if ‘ale’l-âsâri’l-‘Arabiyye. 3 Cilt. Kahire: Dârü’n-Nehdati’l-Arabiyye, ts.
3. Cüveynî. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. nşr. Ali Sâmî en-Neşşâr vd. İskenderiye: Münşeatü’l-Me‘ârif, 1969.
4. Dağ, Mehmet-Öymen, Hıfzırrahman R. İslâm Eğitim Tarihi. Ankara: MEB Basımevi, 1974.
5. Dodge, Bayard. Muslim Education in Medieval Times. Washington: The Middle East Institute, 1962.
6. Efendioğlui, Mehmet. “Şeyhayn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/80. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
7. el-Ezherî. Tehzîbü’l-luğa. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn-Muhammed Ali en-Neccâr. Kahire: Dârü’l-Mısriyye, 1384-87/1964-67.
8. el-Gazzâlî. İhyâu ‘ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.

9. el-Hânî, Muhammed b. Abdullah. el-Behcetü’s-seniyye fî âdâbi’t-tarîkati’n-Nakşibendiyye. İstanbul: Hakîkat Kitâbevi, 2016.
10. Kalkaşendî. Subhu’l-a‘şâ fî sınâ‘ati’l-inşâ’. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısrıyye-Matba‘atü’l-Emîriyye, 1331-1340/1913-1922.
11. el-Kâşânî, Abdürrezzâk. Istılâhâtü’s-sûfiyye. nşr. Abdülâl Şâhin. Kahire: Dârü’l-Menâr, 1413/1992.
12. Kâşânî, Abdürrezzak. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
13. el-Kinânî, Bedruddin İbn Cemâa. İslâmî Gelenekte Eğitim Ahlâkı: Öğretmen ve Öğrenci Âdâbı. çev. Muhammet Şevki Aydın. Ankara: TDV Yayınları, 2015.
14. Kırca, Celal. “İbn Teymiyye, Mecdüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 20/390-391. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
15. Koca, Ferhat. “İbn Kudâme, Muvaffakuddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 20/139-142. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
16. Koca, Ferhat. “Kâdî Abdülvehhâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/113-114. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
17. Komisyon. el-Mevsûatü’l-Fıkhiyye. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkāf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1983.
18. Küçük, Hülya. “İbn Haldun ve Tasavvuf: Şeyh ve İlgili Diğer Kavramlara Farklı Bir Yaklaşım”. İbn Haldun Çalışmaları Dergisi. 1/2 (2016), 219-234.
19. el-Mağribî, İbnü’l-Kattân. Beyânü’l-vehm ve’l-îhâmi’l-vâkı‘ayn fî kitâbi’l-ahkâm. nşr. Hüseyin Âyt Saîd. Riyad: Dârü’t-Tayyibe, 1418/1997.
20. Makdisi, George. Ortaçağ’da Yüksek Öğretim İslâm Dünyası ve Hıristiyan Batı. trc. Ali Hakan Çavuşoğlu-Tuncay Başoğlu. İstanbul: Klasik yayınları, 2012.
21. Makrîzî. el-Mevâ‘iz ve’l-i‘tibâr bi-zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. Halîl Mansûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1998.
22. el-Mes’ûl, Abdu’l-Âli b. Abdurrahman. Mu‘cemu mustalahâti’l-kırââti’l-Kur’âniyye ve mâ yete‘alleku bih. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2007.
23. Muttarızî, Nâsıruddîn b. Abdi’s-Seyyid. el-Muğrib fî tertîbi’l-mu‘rib. Halep: Mektebetü Usâme b. Zeyd, 1979.
24. Nazıroğlu, Bayramali. İslâm Eğitim Geleneğinde Öğretmenlik. Ankara: Sarkaç Yayınları, 2011.
25. İbn ‘Atiyye. Fihrisu İbn ‘Atiyye. thk. Muhammed Ebü’l-Ecfân-Muhammed ez-Zâhî. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1983.
26. İbnü’l-Cezerî. Müncidü’l-mukri’în ve mürşidü’t-tâlibîn. thk. Nâsır Muhammedî Muhammed Câd. Kahire: Dârü’l-Âfâki’l-Arabiyye, 1431/2010.
27. İbn Cübeyr. Rihletü İbni Cübeyr. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
28. İbn Hallikân. Vefeyâtu’l-a’yan ve enbâu ebnâi’z-zamân. thk. İhsan Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdır, 1968.
29. İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Turâsi’l-Arabî, 1999.
30. İbnü’s-Salâh. Ulûmü'l-hadis. thk. Nurettin Itr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1406/1986.
31. İhsanoğlu, Ekmeleddin. Medreseler Neydi, Ne Değildi? Osmanlılarda Akli İlimlerin Eğitimi ve Modern Bilimin Girişi. İstanbul: Kronik Kitap 2019.
32. İnce, Eyüp. “Bazı Yönleriyle Tasavvufî Düşüncede Şeyh-Mürid İlişkisi”. BŞEÜ Sosyal Bilimler Dergisi. 7/2 (2022), 232-240.
33. İpşirli, Mehmet. “Şeyhülislâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/91-96. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
34. el-İsfahânî, Râgıb. Müfredâtü elfâzi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân Dâvudî. Dımaşk-Beyrut: Dâru’l-Kalem-ed-Dâru’ş-Şâmiyye, 2009.
35. Işıkdoğan, Davut. “Eğitim ve Din Eğitimi Kaynaklarında Öğretmen Nitelikleri (Tarihsel Süreç). e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi. 11 (2014), 1-17.
36. es-Serahsî. el-Mebsût. Beyrut: Daru'l-Ma'rife, 1993.
37. Sizgen, İbrahim. Şâfiî Mezhebinin Muharrirlerinden İmâm Râfiî (ö. 623/1226). Ankara: Akademisyen Yayınevi, 2018.
38. es-Sübkî, Tâceddin. Mu‘îdü’n-ni‘âm: Makam ve Meslek Ahlâkı. haz. Harun Yılmaz-Muhammet Enes Midilli. ed. Halit Özkan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
39. Süyûtî. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. Suudi Arabistan: yy, ts.
40. Şehristânî. el-Milel ve’n-nihal. thk. Emîr Ali Mehnâ-Ali Hasan Fâ‘ûr. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1414/1993.
41. Tehânevî. Mevsû‘atu keşşâfi ıstılâhati’l-fünûn ve ‘ulûm. nşr. Ali Dahrûc-Abdullah Hâlidî. Beyrut: Mektebetu Lübnân, 1996.
42. Totah, A. Khalil. The Contribution of the Arabs to Education. New York: Teachers College, Columbia University, 1926.
43. et-Tüsterî, Sehl. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘Azîm. thk. Taha Abdurrauf Sa‘d-Sa‘d Hasan Muhammed Ali. Kahire: Dârü’l-Harem li’t-Turâs, 1425/2004.
44. Öngören, Reşat. “Şeyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/50-52. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
45. Öz, Ayhan. “Teacher in The History of Islamic Education -Baghdad-“. AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi. 5/10 (2017), 40-61.
46. Özen, Şükrü. “İbnü’l-Kassâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/104-105. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
47. Usaybia, İbn Ebî. ‘Uyûnü’l-enbâ fî tabakâti’l-etıbbâ. thk. Nizâr Rızâ. Beyrut: Mektebetü’l-Hayât, 1965.
48. Yıldız, Cafer. “İlk Üç Asırda Kırâatlerde Tercih Olgusu: Râvi ve İmam Olarak Halef Örneği”. Mevzu Sosyal Bilimler Dergisi. 12 (Eylül 2024), 505-536.
49. Yücel, Ahmet. “Şeyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/50. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
50. Yûsî. Fehresetü Yûsî. thk. Zekeriyyâ el-Huseyrî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
51. ez-Zehebî. Ma‘rifetü’l-kurrâ’i’l-kibâr ‘ale’t-tabakâti ve’l-a‘sâr. nşr. Tayyar Altıkulaç. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
52. Zernûcî. Ta‘lîmü’l-müte‘allim fî tarîki’t-te‘allüm. nşr. Salâh Muhammed el-Hıyemî-Nezîr Hamdân. Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 1435/2014.
53. Wensinck, A. J. vd. “Şeyh” md. el-Mu‘cemü’l-müfehres li-elfâzi’l-hadîssi’n-nebevî. 3/225-227. Leiden: Brill, 1936-69.