Eğitim Alanında Örgütsel Muhalefet Üzerine Türkiye Merkezli Akademik Çalışmaların Sistematik İncelemesi

Öz

Bu araştırma, Türkiye’de eğitim alanında örgütsel muhalefet konusundaki akademik üretimi sistematik biçimde incelemektedir. Çalışma, 58 lisansüstü tez ve 22 makale olmak üzere toplam 80 çalışmadan oluşmaktadır. İncelenen çalışmalar, 15 Şubat–28 Nisan 2025 tarihleri arasında Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi, Dergipark ve uluslararası veri tabanlarından derlenmiş ve betimsel içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Elde edilen bulgular, örgütsel muhalefete yönelik araştırmaların son yıllarda belirgin bir artış gösterdiğini ve özellikle yüksek lisans tezlerinde yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. Çalışmaların büyük çoğunluğunda nicel yöntemlerin tercih edildiği, nitel ve karma yöntemlerin ise sınırlı biçimde kullanıldığı belirlenmiştir. Araştırmaların ağırlıklı olarak öğretmen örneklemleriyle gerçekleştirildiği; örgütsel muhalefetin liderlik tarzları, örgütsel adalet ve örgütsel demokrasi gibi değişkenlerle ilişkilendirildiği görülmüştür. Eğitim kademeleri açısından bakıldığında, araştırmaların çoğu ilköğretim ve ortaöğretim düzeylerinde yoğunlaşırken, okul öncesi ve yükseköğretim alanlarının görece ihmal edildiği saptanmıştır. Sonuç olarak, alan yazında yöntemsel çeşitliliğin artırılması, farklı eğitim kademelerine yönelik araştırmaların teşvik edilmesi ve bireysel psikososyal faktörlerin daha kapsamlı biçimde ele alınması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Muhalefet
• Örgütsel muhalefet
• Sistematik derleme

A Systematic Review of Turkey-Centered Academic Studies on Organizational Dissent in the Field of Education

Abstract

This study systematically examines academic research on organizational dissent in the field of education in Türkiye. The analysis encompasses a total of 80 studies, including 58 graduate theses and 22 articles, which were collected between February 15 and April 28, 2025 from the Council of Higher Education Thesis Center, Dergipark, and international databases. A descriptive content analysis was employed to evaluate the studies. The findings indicate that scholarly interest in organizational dissent has increased considerably in recent years, particularly in master’s theses. Most of the studies adopted quantitative research methods, while the use of qualitative and mixed-method approaches remained limited. Research was predominantly conducted with teacher samples and frequently examined organizational dissent in relation to leadership styles, organizational justice, and organizational democracy. In terms of educational levels, studies were largely concentrated in primary and secondary education, whereas early childhood and higher education contexts were comparatively underexplored. In conclusion, the study highlights the need to broaden methodological diversity, encourage research across different educational levels, and incorporate individual psychosocial factors more extensively in future investigations.

Keywords

• : Dissent
• Organizational dissent
• Systematic review

Kaynakça

1. Ashforth, B. E., & Mael, F. (1989). Social identity theory and the organization. Academy of Management Review, 14(1), 20–39.
2. Ataç, İ., Yüksel, S., Dursun, İ. E., & Özgenel, M. (2022). Türkiye’de öğretmenlerin örgütsel mutluluğu konulu lisansüstü tezlerin analizi (2000-2021): Bir sistematik derleme çalışması. EKEV Akademi Dergisi, 92, 297–313.
3. Bakan, İ., Doğan, İ. F., & Yılmaz, Y. S. (2017). Çalışanlarda mesleki öz yeterlilik algısı ile örgütsel muhalefet ilişkisi. Organizasyon ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 9(2), 54–70.
4. Binbir, Ü., & Arastaman, G. (2021). Eğitim hakkı: Bir sistematik derleme çalışması. OPUS– Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 18 (Eğitim Bilimleri Özel Sayısı), 5067-5098.
5. Cevher, A.Y., & Yıldırım, S. (2020). Investigation of academic studies on learning styles: systematic review. HAYEF: Journal of Education, 17(1), 20–50.
6. Çakır, V.O., Yurtseven, C.N., & Dal, S. (2017) Algılanan örgütsel destek ile örgütsel muhalefet arasındaki ilişkinin belirlenmesine yönelik bir araştırma. Atatürk Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 19(3), 78–87.
7. Çınar N. (2021). İyi bir sistematik derleme nasıl yazılmalı? Online Türk Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(2), 310–314.
8. Doğan, Ü., Abdurrezzak, A., Yıldızbaş, S., & Özkul, R. (2021). Uzaktan eğitim sürecinde öğretmenlerin örgütsel muhalefet ve örgütsel yalnızlık algı düzeylerinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(3), 1086–1099.

9. Eskici, M., & Çayak, S. (2017). Eğitim bilimleri anabilim dalında yapılan yüksek lisans tezlerine genel bir bakış. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 211–226.
10. Garner, J. T. (2006). When things go wrong at work: expressions of organizational dissent as interpersonal influence. (Unpublished Master Thesis). Texas A & M University.
11. Genç, M., Söğüt, S., Gün Şahin, E., & Zeynoğlu, E. (2023). Fen eğitiminde yaşam temelli öğrenme üzerine bir sistematik derleme çalışması. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(3), 538–550.
12. Gökdemir, F., & Dolgun, G. (2020). Nicel nitel sistematik derleme meta-analiz meta-sentez araştırmalarında gereç ve yöntem bölümünün yazımı. Arch Health Sci Res, 7(2), 189–195.
13. Güntekin, M., & Önder, E. (2024). Organizational dissent in high schools: Issues, reasons and consequences. International Journal on New Trends in Education and Their Implications (IJONTE), 14(2), 81–92.
14. Judge, T. A., & Bono, J. E. (2001). Relationship of core self-evaluations traits—self-esteem, generalized self-efficacy, locus of control, and emotional stability—with job satisfaction and job performance: A meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 86(1), 80.
15. Kadı, A., & Beytekin, O.F. (2015). Okul kültürü ve örgütsel muhalefet davranışları arasındaki ilişkinin mesleki değerler aracılığıyla araştırılması. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 5(1), 71–97.
16. Karaçam, Z. (2013). Sistematik derleme metodolojisi: Sistematik derleme hazırlamak için bir rehber. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 6(1), 26–33.
17. Kassing, J. W. (1997). Articulating, antagonizing and displacing: A model of employee dissent. Communication Studies, 48(4), 311–332.
18. Kassing, J. W. (1998). Development and validation of the organizational dissent scale. Management Communication Quarterly, 12(2), 183– 229.
19. Kassing, J. W. (2000). Exploring the relationship between workplace freedom of speech, organizational identification, and employee dissent. Communication Research Reports, 17, 387–396.
20. Kassing, J. W. (2001). From the looks of things: Assessing perceptions of organizational dissenters. Management Communication Quarterly, 14(3), 442– 470.
21. Kassing, J. W., & Armstrong, T. A. (2002). Someone’s going to hear about this: Examining the association between dissent-triggering events and employees’ dissent expression. Management Communication Quarterly, 16(1), 39–65.
22. Kassing, J. W., & DiCioccio, R. L. (2004). Testing a workplace experience explanation of displaced dissent. Communication Reports, 17(2), 113-120.
23. Lasserson, T. J., Thomas, J., & Higgins, J. P. T. (2019). Starting a review. In J. P. T. Higgins vd. (Eds), Cochrane handbook for systematic reviews of interventions (2nd ed., pp. 3–12).
24. Wiley-Blackwell. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation (4th ed.).
25. Jossey-Bass. Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldana, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook. Sage.
26. Milliken, F. J., Morrison, E. W., & Hewlin, P. F. (2003). An exploratory study of employee silence: Issues that employees don’t communicate upward and why. Journal of Management Studies, 40(6), 1453–1476.
27. Ötken, A. B., & Cenkci, T. (2013). Beş faktörlü kişilik modeli ve örgütsel muhalefet arasındaki ilişki üzerine bir araştırma. Öneri Dergisi, 10(39), 41–51.
28. Özdemir, M. (2010). Ankara ili kamu genel liselerinde görev yapan yönetici ve öğretmenlerin örgütsel muhalefete ilişkin görüşleri. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
29. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods. Sage Toker, A. (2022). Bir araştırma metodolojisi olarak sistematik literatür incelemesi: Meta-sentez yöntemi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 313–340.
30. Ültay, E., Akyurt, H., & Ültay, N. (2021). Sosyal bilimlerde betimsel içerik analizi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 10, 188–20.
31. Yarbaşı, Y., & Ata, R. (2023). Yabancı dil eğitiminde oyunlaştırma: Bir sistematik derleme çalışması. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2), 146–165.
32. Yıldırım Polat, S. N., & Gürsoy, G. (2023). Fen eğitiminde okul dışı öğrenme ortamına ilişkin yapılan tezlerin sistematik derlemesi. İnformal Ortamlarda Araştırmalar Dergisi, 8(1), 1–20.