Türkiye’de Barınma Hakkına Yönelik Temel Problemler ve Alternatif Yaklaşımlar

Yıl 2025, Cilt: 34 Sayı: 3, 121 - 150, 25.07.2025

Tuğçe Uğurlu , Bora Balun

Öz

İnsan onuruna yaraşır bir yaşam sürmek için gerekli olan barınma hakkı, ekonomik, sosyal ve çevresel faktörlerden etkilenmektedir. Gelir eşitsizliği, yoksulluk, plansız kentleşme, deprem riski ve yüksek konut maliyetleri gibi unsurlar, bu hakkın etkin bir şekilde sağlanmasının önünde önemli engeller oluşturmakta, özellikle dar gelirli aileler için ciddi sorunlar yaratmaktadır. Literatür taramasının tercih edildiği bu çalışmada, Türkiye’de barınma hakkının yasal çerçevesi, mevcut politikalar ve temel sorunlar incelenerek çözüm önerileri sunulması amaçlanmıştır. Bu kapsamda anayasa, ulusal mevzuat, uluslararası sözleşmeler ve kalkınma planları incelenmiştir. Sosyoekonomik göstergeler, gelir dağılımı, konut fiyatları ve demografik veriler ışığında mevcut durum değerlendirilmiş; TOKİ projeleri, kentsel dönüşüm uygulamaları ve ülke örnekleri aracılığıyla alternatif uygulama modelleri analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, konut ve kira fiyatlarındaki artışın, dar gelirli ailelerin barınma hakkına erişimini olumsuz yönde etkilediğini göstermektedir. Kentsel dönüşüm projeleri, afetlere dayanıklı yapılar hedeflese de sosyal eşitsizlik ve yerinden edilme gibi sorunlara yol açmaktadır. Bununla birlikte, mevcut politikaların mülkiyet odaklı olması, kiralık sosyal konut gibi alternatif modellerin geliştirilmesini engellemektedir. Deprem riski ve artan konut ihtiyacına karşı, prefabrik yapılar ve modüler konut sistemleri sürdürülebilir çözümler olarak öne çıkmaktadır. Ayrıca blockchain teknolojisinin konut yönetiminde kullanımı yenilikçi bir yaklaşım sunmaktadır. Bu bağlamda, barınma politikalarının ekonomik ve sosyal eşitliği gözeten, dezavantajlı grupların ihtiyaçlarına odaklanan ve sürdürülebilirlik ilkesini benimseyen bir anlayışla yeniden şekillendirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Barınma Hakkı , Barınma Sorunları , Konut Politikaları , Sosyal Politika.

Kaynakça

• Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun. [6306 S. K.]. 31.05.2021 tarih ve 28309 sayılı Resmî Gazete.
• Ahmed, A., Belrzaeg, M., Nassar, Y., El-Khozondar, H., Khaleel, M. ve Alsharif, A. (2023). A comprehensive review towards smart homes and cities considering sustainability developments, concepts, and future trends. World Journal of Advanced Research and Reviews, 19(01), 1482–1489.
• Akalın, M. (2016). Kentsel Dönüşümün Sosyal Boyutları. I. International Academic Research Congress, 247-264.
• Akalın, M. (2018). Kiralık Sosyal Konutlar: Türkiye'de Barınma Sorununun Çözümü İçin Yeni Bir Yöntem. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 88-121.
• Alas, B. (2021). Metro İstasyonları ve Metro Hatları Çevrelerinin Konut Alt Piyasasına Etkisi: İstanbul Kadıköy-Tavşantepe Metro Hattı. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 21(4), 864-874.
• Alp, E. (2019). Türkiye Konut Kira Fiyatlarının Makroekonomik Belirleyenleri. Bankacılar Dergisi, 110, 94-113.
• Artantaş, E. ve Gürsoy, H. (2024). Depremin Yıkıcı ve Ekonomik Etkilerini Azaltmaya Yönelik Stratejiler ve Türkiye’nin Deprem Deneyimlerinden Çıkarılacak Dersler, Kahramanmaraş ve Gölcük Depremleri Örneği. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(2), 192-214.
• Avrupa Sosyal Şartı. Avrupa Konseyinin 18.10.1961 tarihli Kararı.
• Aydın, Y. (2020). Konut Politikalarında Eşitsiz Benzerlik Türkiye ve İngiltere’nin Kamusal Aktörleri. İnsan ve Toplum, 10(4), 445-469.
• Ayık, U. (2022). It Used to be Our Home! An Empirical Aftermath of Displacements Caused by Urban Regeneration. Planning, 32(3), 329-344.
• Balmer, I. ve Gerber, J., D. (2017). Why are housing cooperatives successful? Insights from Swiss affordable housing policy. Housing Studies, 33(3), 361–385.
• Balun, B. ve Şişman, Y. (2022). Evsizlik Sorununu Sosyal Politika ve Sosyal Devlet Üzerinden Düşünmek: Ankara Büyükşehir Belediyesi Dışkapı Barınma Evi Örneği. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (42), 278-313.
• Bayır Aydın, S. ve Aydoğan, C.T. (2024). Modular Approach in Housing Design: Relocatable Living Units and Sustainable Solutions. Journal ofInterior Design and Academy, 4(1), 78-94
• Bayraktar, O., F. ve Yılmaz Bakır, N. (2019). Türkiye’de Ulaşılabilir Konut Çözümleri, Toplu Konut İdaresinin Rolü. Artium, 7(1), 36-49.
• Bektaş, A. (2017). Türkiye’de Konut Sorunu Ekseninde Kamu Konut Politikaları: Uygulamalar, Aksaklıklar ve Öneriler. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Belediye Kanunu. [5393 S. K.]. 13.07.2005 tarih ve 25874 sayılı Resmî Gazete.
• Beyazıt, E. ve Yarım, U. S. (2020). Farklı Refah Devleti Modellerinde Konut Politikaları. Journal of History School, 48, 3604-3623.
• Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 16 Aralık 1966 tarih ve 2200 A (XXI) sayılı Kararı.
• Candas, E., Flacke, J. ve Yomralioglu, T. (2016). Understandıng Urban Regeneratıon in Turkey. The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences, Volume XLI-B4, 2016 XXIII ISPRS Congress, 12–19 July 2016, Prague, Czech Republic.
• Cranston, M. (1983). Are There Any Human Rights? Daedalus, 112(4), 1-17.
• Çalışkan, Ş. (2011). Türkiye’de Gelir Eşitsizliği ve Yoksulluk. Journal of Social Policy Conferences, (59), 89-132.
• Çelik, K. (2017). Kentsel Dönüşüm Alanlarının Seçimi ve Dönüştürülmesine Yönelik Örnek Bir Uygulama. Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 7(2), 221-235.
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024). TOKİ Kurum Profili. https://www.toki.gov.tr/yayinlar (Erişim Tarihi: 12.03.2025).
• Das, L., Anand, P., Anjum, A., Aarif, M., Maurya, N. ve Rana, A. (2023). The Impact of Smart Homes on Energy Efficiency and Sustainability. 2023 10th IEEE Uttar Pradesh Section International Conference on Electrical, Electronics and Computer Engineering (UPCON), 10, 215-220.
• Develi, A. ve Erdem, M. (2023). Türkiye’de ve Dünyadaki Sosyal Konut Uygulamaları. İstanbul: SETA Vakfı.
• Dewilde, C. ve De Keulenaer, F. (2003). Housing and Poverty: The “Missing Link. European Journal of Housing Policy, 3(2), 127–153.
• Disney, R. ve Luo, G. (2017). The Right to Buy Public Housing in Britain: A Welfare Analysis. Journal of Housing Economics, 35, 51-68.
• Ecer, H. ve Kalelioğlu M. R. (2020). Kentsel Dönüşümün Toplumsal Yansıması: Gaziantep Örneği. Şehir ve Medeniyet Dergisi, 7, 173-189.
• Elmalı Şen, D. ve Yetim, E. (2023). Yaşanan Depremlerin Kullanıcıların Konut Tercihlerine Etkisi: KTÜ Mimarlık Bölümü Öğrencileri Örneği. Journal of Architectural Sciences and Applications, 8(Special Issue), 58-83.
• Erikson, R., S. (2015). Income Inequality and Policy Responsiveness. Annual Review of Political Science, 18(1), 11–29.
• Erman, T. (2012). Yıkılan Gecekondular, Yapılan TOKİ Toplu Konut Projeleri: Kent Yoksulunun Yeni Yaşam Çevresi Olarak Karacaören-TOKİ Sitesi. İdealkent, 3(7), 38-63.
• Ersoy, E. (2004). Avrupa Birliği Örnek Ülkeleri ve Türkiye’de Konut Politikalarının ve Konut Piyasalarının Karşılaştırılmalı Analizi. İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Eurostat. (2025). Population and Housing Censuses. https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/data/database (Erişim Tarihi: 13.03.2025).
• Garcia-Teruel, R., M. ve Simón-Moreno, H. (2021). The Digital Tokenization of Property Rights. A Comparative Perspective. Computer Law and Security Review, 41, 1-16.
• Halliday, D. ve Meyer, M. (2024). Justice and Housing. Philosophy Compass, 19(3), 1-10.
• Han, B. (2023). Sürdürülebilir Mimari ve Enerji Verimliliği Konusunda Yapılmış Çalışmalar ve Öneriler. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 6(1), 57-72.
• Hohmann, J., M. (2018). Resisting Dehumanising Housing Policy: The Case for a Right to Housing in England. QMHRR, 4(1), 1-26.
• Ibrahim, I., Daud, D., Azmi, F., A., M., Noor, N., A., M. ve Yusoff, N., S., M. (2021). Improvement of Land Administration in Nigeria: A blockchain Review. International Journal of Scientific Research, 10(8), 33-39.
• Iceland, J. (2003). Why Poverty Remains High: The Role of Income Growth, Economic Inequality, and Changes in Family Structure, 1949-1999. Demography, 40(3), 499–519.
• İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 10 Aralık 1948 tarih ve 217A sayılı Kararı.
• Kalkınma Bakanlığı. (2018). Konut Politikaları. Ankara: Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Yayın No: KB: 3016- ÖİK: 797.
• Karasu, M., A. (2019). Devletin Değişim Sürecinde Belediyelerin Konut Politikalarında Farklılaşan Rolü. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(3), 245-264.
• Keskin, E., Yang, E. ve Tanrıvermiş, H. (2023). Uygun Fiyatlı Konut Politikaları: Atlanta Beltline Projesi Örneği. Pamukkale Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 54, 109-123.
• Koman, İ. ve Gür, N., V. (2014). Modüler Yapımda Güncel Yaklaşımlar. Mimarist, (49), 40-44.
• Kothari, M., Karmali S. ve Chaudhry, S. (2006). The Human Right to Adequate Housing and Land. New Delhi: National Human Rights Commission.
• Kuşin Tarlabaşı, I. (2022). Kentsel Dönüşüm, Yerinden Edilme ve Değişen Hayatlar: İstanbul-Erenköy ve Fikirtepe Karşılaştırması. Maltepe Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Lima, V. (2021). From Housing Crisis to Housing Justice: Towards a Radical Right to a Home. Urban Studies, 58(16), 3282-3298.
• Markoç, İ. ve Çınar, C. (2018). Loss of Social Belonging, Displacement and Social Exclusion in the Neighborhood: Urban Redevelopment in Sarigol, Istanbul, Turkey. Megaron, 13(2), 169-181.
• Mehdipanah, R., Marra, G., Melis, G. ve Gelormino, E. (2017). Urban Renewal, Gentrification and Health Equity: A Realist Perspective. European Journal of Public Health, 28(2), 243–248.
• Mikkola, M. (2008). Housing As A Human Right in Europe. European Journal of Social Security, 10(3), 249-294.
• Morris, A. (2010). The Lack of a Right to Housing and Its Implications in Australia. The Journal of Australian Political Economy, (65), 28–57.
• Mostajabdaveh, M., Gutjahr, W. J. ve Sibel Salman, F. (2019). Inequity-Averse Shelter Location for Disaster Preparedness. IISE Transactions, 1-21.
• Newman, S., J. ve Struyk, R. J. (1983). Housing and Poverty. The Review of Economics and Statistics, 65(2).
• Organisation for Economic Co-operation and Development. [OECD]. (2018). Inequalities in Emerging Economies Informing the Policy Dialogue on Inclusive Growth. SDD WORKING PAPER No. 100.
• Organisation for Economic Co-operation and Development. [OECD]. (2025). Income Distribution Database. https://data-explorer.oecd.org/vis?tm=DF_IDD&pg=0&snb=1&vw=tb&df[ds]=dsDisseminateFinalDMZ&df[id]=DSD_WISE_IDD%40DF_IDD&df[ag]=OECD.WISE.INE&df[vs]=&pd=2010%2C&dq=.A.INC_DISP_GINI..._T.METH2012.D_CUR.&ly[rw]=REF_AREA%2CUNIT_MEASURE&ly[cl]=TIME_PERIOD&to[TIME_PERIOD]=false (Erişim Tarihi: 12.03.2025).
• Olgun, H. (2017). Fransa’da konut politikası: Tarihi Süreç ve Bugünkü Durum. Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 6(14), 68-88.
• Öztürk, N. ve Doğan, A. (2010). Konut Sektörünün Sorunları ve Çözüm Önerileri. Bütçe Dünyası Dergisi, 33(1), 139-154.
• Öztürk, N. ve Fitöz, E. (2009). Türkiye’de Konut Piyasasının Belirleyicileri: Ampirik Bir Uygulama. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 5(10), 21-46.
• Pittini, A. (2012). Social Housing in the European Union. TECHNE-Journal of Technology for Architecture and Environment, (4), 21–34.
• Rauh, V., A., Landrigan, P., J. ve Claudio, L. (2008). Housing and Health. Annals of the New York Academy of Sciences, 1136(1), 276–288.
• Rydin, Y., Bleahu, A., Davies, M., Dávila, J., D., Friel, S., De Grandis, G., … Wilson, J. (2012). Shaping Cities for Health: Complexity and the Planning of Urban Environments in the 21st Century. The Lancet, 379(9831), 2079–2108.
• Saegert, S. ve Benítez, L. (2005). Limited Equity Housing Cooperatives: Defining a Niche in the Low-Income Housing Market. Journal of Planning Literature, 19(4), 427–439.
• Sarıoğlu, G., P. (2007). Hollanda’da Konut Politikaları ve İpotekli Kredi Sistemi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 24(2), 1-16.
• Scanlon, K. ve Whitehead, C. (2011), French Social Housing in an International Context. OECD Economics Department, Working Papers No. 862.
• Sevim, A. (2009). Türkiye’de Konut Politikaları Bağlamında Konut Sorunu ve Kentsel Koruma Alanlarına ilişkin Bir Değerlendirme. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı Kentsel Koruma ve Yenileme Bilim Dalı Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi.
• Stephens, M. ve Leishman, C. (2017). Housing and Poverty: A Longitudinal Analysis. Housing Studies, 32(8), 1039-1061.
• Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). On İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2024-2028). TBMM Karar No. 1396, Karar Tarihi: 31.10.2023.
• Sönmez, B. (2014). Soylulaştırmanın Yeni Biçimleriyle Yerinden Edilmeyi Yeniden Düşünmek. Planlama, 24(1), 42-53.
• Stone, M., E. (2004). Shelter Poverty: The Chronic Crisis of Housing Affordability. New England Journal of Public Policy, 20(1), 107-120.
• Şiriner Önver, M. (2016). Konut ve Konut Politikası. İstanbul: IJOPEC Yayıncılık.
• Taşar, M. ve Cevik, S. (2009). Sosyal Konut ve Konut Sektörüne Devlet Müdahalesi: Avrupa Ülkeleri ve Türkiye. Aksaray Üniversitesi İİBF Dergisi, 1. 133-163.
• Thamrin, R. M., Harahap, E., P., Khoirunisa, A., Faturahman, A. ve Zelina, K. (2021). Blockchain-Based Land Certificate Management in Indonesia. ADI Journal on Recent Innovation, 2(2), 232–252.
• Timur, M., C. ve Kurtbaş, İ. (2024). COVİD-19 Sonrası Dönemde, Türkiye'de Konut Sektörünün Ekonomi-Politik Analizi. Politik Ekonomik Kuram, 8(2), 516-539.
• Toplu Konut Kanunu. [2985 S. K.]. 17.03.1984 tarih ve 18344 sayılı Resmî Gazete.
• Tunstall, R. ve Pleace, N. (2018). Social Housing Evidence Review. University of York: Centre for Housing Policy.
• Tutin, C. (2008). Social Housing: Another French Exception?, Budapest: Central and East European Workshop on Social Housing.
• Tuna Sezer, G. ve Koman, İ. (2021). Modüler Hücre Yapımın Çok Katlı Binalar Bağlamında İncelenmesi. Bab Journal of FSMVU Faculty of Architecture and Design, 2(2), 89-104.
• Türk Borçlar Kanunu. [6098 S. K.]. 04.02.2011 tarih ve 27836 sayılı Resmî Gazete.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. 9.11.1982 tarih ve 17863 (Mükerrer) sayılı Resmî Gazete.
• Türkiye İstatistik Kurumu. [TÜİK]. (2023). Gelir Dağılımı İstatistikleri, 2023 (Düzeltilmiştir). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Gelir-Dagilimi-Istatistikleri-2023-53840#:~:text=En%20son%20yap%C4%B1lan%20ara%C5%9Ft%C4%B1rma%20sonu%C3%A7lar%C4%B1na,ise%200%2C431%20olarak%20tahmin%20edildi. (Erişim Tarihi: 02.12.2024).
• Uğurlar, A. ve Özelçi Eceral, T. (2014). Ankara’da Mevcut Konut (Mülk ve Kiralık) Piyasasına İlişkin Bir Değerlendirme. İdealkent, 5(12), 132-159.
• Uğurlu, Ö. ve Duru, B. (2011). Kriz ve Kentsel Yerinden Edilme Sürecinde Çingeneler. Mimarlar Odası Ankara Şubesi Bülteni, 90.
• Ünlügenç, U. C., Akıncı, A. C. ve Öçgün, A., G. (2023). 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş-Gaziantep Depremleri; Adana İli ve Yakın Kesimlerine Yansımaları. Geosound, 57(1), 1-41.
• Vural, Ö. ve Yaman, M. (2022). Bir Alternatif Yaşam Biçimi Olarak Eko-Köylerin İncelenmesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (Van YYÜ 40. Yıl Özel Sayısı), 1-18.
• Waite, I., A. (2020). Low-İncome Resident Displacement Through Regeneration: The Case of Ayazma, Istanbul. Proceedings of the Institution of Civil Engineers-Urban Design and Planning, 173(2), 54-61.
• Wells, K. (2018). The Right to Housing. Political Studies, 67(2), 1-16.
• Whitehead, C. ve Scanlon, K., J. (Eds.). (2007). Social Housing in Europe. London School of Economics and Political Science.
• Williams, O., R. (2018). Community Control As A Relationship Between A Place-Based Population and Institution: The Case of A Community Land Trust. Local Economy, 33(5), 459-476.
• Winston, N. (2021). Sustainable Community Development: Integrating Social and Environmental Sustainability for Sustainable Housing and Communities. Sustainable Development, 30(1), 191-202.
• Yetgin, F. (2007). Avrupa Birliği ve Türkiye Konut Politikaları Üzerine Bir İnceleme. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 23(2), 311-330.
• Yılmaz, B. ve Eren, Ö. (2022). Konut Üretiminde Tipleştirilmiş Hafif Çelik Modül Sistem ile Tasarım Olanaklarının Değerlendirilmesi. Mimarlık ve Yaşam, 7(2), 617-646.
• Yılmaz, M. (2013). Plansız Yerleşme ve Sanayileşmenin Arazi Kullanımı Üzerindeki Sosyo-ekonomik Etkileri: Kahramanmaraş Kentsel Alanı İnceleme. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(2), 217-228.
• Yılmaz, M., Yıldız, S. ve Gültekin, A., B. (2016). Yıkıcı Yeniliklerin Belirlenmesi: Sürdürülebilir İnşaat Sektöründe Tehditler ve Fırsatlar. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 18(2), 25-36.
• Yılmaz Şimşek, Z. (2024). Dünyada ve Türkiye’de Konut Sorunu ve Uygulanan Konut Politikaları. Uluslararası Akademik Birikim Dergisi, 7(2). 112-132.
• Yung, B. ve Lee, F. (2013). Equal Right to Housing in Hong Kong Housing Policy: Perspectives from Disadvantaged Groups. Journal of Housing and the Built Environment, 29(4), 563–582.
• Zaręba, A., Krzemińska, A. ve Łach, J. (2017). Energy Sustainable Cities. From Eco Villages, Eco Districts Towards Zero Carbon Cities. E3S Web of Conferences, 22, 00199.
• Xu, C., Chunru, H. ve Taylor, D., C. (1992). Sustainable Agricultural Development in China. World Development, 20(8), 1127-1144.
• Xu, T. ve Gong, W. (2020): Community-Based Individual Property Rights: Developing the ‘Bundle of Rights’ Perspective in the Chinese Context. Asia Pacific Law Review, 28(1), 138-158.