Ankara in the Sacred Place-Symbol Dilemma (The Example of Ulus)

Öz

This study examines the concept of sacredness as a foundational element in religious understanding and practice, with particular attention to its manifestation in places. The sacred, which reveals itself across diverse domains—including locations, objects, temporal frames, natural elements, and persons—operates fundamentally through symbolic expression. Humanity has consistently sought both to fulfill religious and spiritual needs and to render abstract concepts intelligible through symbolic representation. Consequently, places have acquired symbolic meanings, and symbols have been employed within these spaces, thereby becoming integral to religious architecture. A paradigmatic example of such a site is the Ulus neighborhood in the Altındağ district of Ankara, the capital city of Turkey. Throughout its history, Ulus has constituted one of Ankara’s most significant settlement areas, distinguished by its historical importance, geographical position, and concentration of sacred places. This significance derives from Anatolia’s role as the ancestral homeland of Turkic peoples, having hosted numerous principalities, kingdoms, states, empires, and civilizations of Turkic origin—with certain qualifications—ranging from the Hittites (whose Turkic origins have been proposed) through the Seljuks, the Ottomans, and the Republic of Turkey. Historical evidence indicates that Ankara’s Ulus district has consistently occupied a central position in Turkish culture and civilization, functioning as a “common denominator” across different periods. Within this framework, scholarly examination of sacred places in Ankara typically addresses the religious and cultural stratification represented by various communities throughout history, as exemplified by the Temple of Augustus, the Jewish Synagogue, the Church of Saint Teresa, and the Hacı Bayram Veli Mosque. Thus, both throughout Turkey and specifically in Ankara, sacred places belonging to past and present cultures and communities persist as subjects of scholarly interest. These sites merit attention for multiple interrelated features: their geographical positioning, worship direction (qiblah), interior and exterior architectural design, decorative elements, symbolic repertoire, and similarities in religious practices across traditions. These phenomena indicate a shared foundation in Anatolia’s religious and cultural life, demonstrating what may be termed “cultural stratification”—a concept resonating with the third verse of Surah Al-Maidah. This perspective understands religions as constituting a sequential chain, wherein each tradition addresses the limitations of its predecessor while incorporating new elements, culminating in Islam. The Ulus neighborhood in Ankara's Altındağ district exemplifies this cultural stratification across historical, religious, and cultural dimensions. The present study accordingly examines the Ulus neighborhood through a comparative framework, focusing specifically on the relationship between sacred place and symbol.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Sacred
• Sacred Place
• Symbol
• Ankara
• Ulus

Kutsal Mekân -Sembol İkileminde Ankara (Ulus Örneği)

Öz

Dinlerde, hemen hemen her anlayışın ve uygulamanın temelini “kutsallık” olgusu oluşturmuş ve bu çerçevede mekânlar önemli bir rol oynamıştır. Mekân(lar) ile birlikte obje(ler)/nesne(ler), zaman(lar), unsur(lar)/varlık(lar) ve kişi(ler) üzerinde tecelli eden “kutsallık” anlayışının muhteviyatında ve temelinde ise “semboller” yer almıştır. Çünkü insanoğlu, hem çeşitli dinî-manevî ihtiyaçlarını giderme hem de soyut kavramları anlamlandırma veya bazı unsurları kısa bir şekilde betimleme arzusunda olmuştur. Bu bağlamda mekânlara bazı sembolik anlamlar yüklenmiş ve semboller, mekânlarda kullanılarak dinî yapılar ile özdeşleştirilmiştir. Söz konusu vasıflara örnek mekânlardan biri, Türkiye’nin başkenti, can damarı Ankara’dır ve Ankara’nın Altındağ ilçesine bağlı “Ulus” semtidir. Ulus, var olduğu günden bugüne hem tarihî hem coğrafî hem de kutsal mekân(lar) açısından Ankara’nın en önemli yerleşim yerleri arasında olmuştur. Çünkü Türklerin hem ana hem de ata/baba yurdu Anadolu coğrafyası, Türk olduğu ileri sürülen Hititlerden Selçuklu, Osmanlı ile Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne kadar -bazı nüanslarla birlikte- aynı Türk soyundan birçok beyliğe, krallığa, devlete, imparatorluğa ve uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Ulus’un, tarihten günümüze “ortak payda” bağlamında Türk kültürünün ve medeniyetinin merkezinde yer aldığı anlaşılmıştır/anlaşılmaktadır. Dolayısıyla Ankara’da, dinî ve kültürel tabakalaşma bağlamında geçmişten bugüne varlık göstermiş “milletler”e ve dinlere ait kutsal mekânlar genel hatlarıyla örnek dahilinde Augustus (Ogüst) Mabedi, Musevi Sinagogu, Azize Tereza Kilisesi ve Hacı Bayram Veli Cami sembolleri ile birlikte ele alınmıştır. Netice itibariyle hem Türkiye’de hem de Ankara’da var olmuş/olan kültürlere, topluluklara ait kutsal mekânların; coğrafî konumu, ibadet yönü (kıble), iç ve dış mimarî yapısı, süslemeleri/bezemeleri, sembolleri ile dinî uygulamalardaki benzerlik(ler)i dikkat çekmektedir. Bu durum, Anadolu’nun dinî ve kültürel yaşamında ortak bir anlayışın olduğunu ve Maide Suresi’nin 3. Ayeti’nde de vurgulandığı gibi “kültürel tabakalaşma”yı ortaya koymaktadır. Çünkü dinlerin birer halka halinde bir sonrakinin bir öncekinin eksikliklerini gidererek yeni unsurlarla olgunlaştığı ve nihayetinde İslâm ile tamamlandığı vurgulanmaktadır. Bu duruma örnek teşkil eden Ankara’nın Altındağ ilçesine bağlı Ulus semti de kutsal mekân-sembol ikileminde karşılaştırma mahiyetinde konu edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Kutsal
• Kutsal Mekân
• Sembol
• Ankara
• Ulus

Kaynakça

1. Acar, Doğan (Ed.). Ankara. Ankara: Ankara Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2016.
2. Akcan, Nurettin. Dinlerde Arınma Ritüellerinin Fenomenolojisi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri (Dinler Tarihi) Anabilim Dalı. Doktora Tezi, 2023.
3. Akyol, Hasan. Roma-Bizans Döneminde Ankara (Siyasî, Fizikî, İdarî, Sosyo-Ekonomik Ve Dinî Yapı). Manisa: Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
4. Ankara Kalkınma Ajansı. Ankara El Kitabı. Yay. Haz. Nurten Gülbay, Ankara 2018.
5. Ankara Valiliği. “İlçelerimiz”. https://www.ankara.gov.tr/ilcelerimiz, Erişim:11.12.2025.
6. Aral, Ela Alanyalı. “Ankara Kentinde Frig Dönemi İzleri: Frig Tümülüsleri Üzerine Bir Araştırma”. TÜBA-KED, 15/21-43.
7. Arbaş, Hamit. Hacı Bayram-ı Veli Külliyesi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1992.
8. Arık, Durmuş. “Kutsal Kişi”. Dinler Tarihi. ed. Ahmet Hikmet Eroğlu, 73-114. Ankara: A.Ü. Uzaktan Eğitim Yayınları, 2013.

9. ASBÜ. Müzeler Avlusu. Ankara 2018.
10. Augustus. Ankara Anıtı. çev. Hamit Dereli, Ankara: Cumhuriyet Yayınevi, 1999.
11. Augustus Tapınağı Tanıtım Yazısı. 01.11.2025.
12. Aydın, Suavi. “Ankara Ankara Güzel Ankara”. Kekibeç. 1999, 9/65-76.
13. Aydın, Betülay. Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre 19. Yüzyılda Ankara Yahudileri. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Tarih Anabilim Dalı Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
14. Bahar, Beki L. Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2003.
15. Başkan, Seyfi. Ankara Hacı Bayram Veli Camii ve Türbesi. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998.
16. Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi II. Ankara: Ötüken Neşriyat, 2007.
17. Bayramoğlu, Fuat-Azamat, Nihat. “Bayramiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1992), 5/269-273.
18. Becerikli, Uğur. “Ankara’da eşsiz bir hazine: Dünyada tek örnek”. https://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/ankarada-essiz-bir-hazine-dunyada-tek-ornek-833940.html, Erişim:15.12.2025.
19. Besalel, Yusuf. Yahudilik Ansiklopedisi. İstanbul: Gözlem Basın Yayın A.Ş. 2001, 2.
20. Besalel, Yusuf. Yahudilik Ansiklopedisi. İstanbul: Gözlem Basın Yayın A.Ş. 2002, 3.
21. Beyoğlu, Süleyman. “Ankara’nın İdari, Ekonomik ve Sosyal Yapısı”. Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923. ed. Mustafa Göleç, Zeynep Kevser Şerefoğlu ve İlhami Danış. 1-64. Ankara 2023.
22. Büyükyıldız, Feridun. Başka Kent Ankara. Ankara: Siyasal Basın Yayın Dağıtım, 2009.
23. Can, Birol. “Erken Roma Dönemi Kıvrıkdal (Ranke) Bezemelerinde Hellenistik Etkiler”. Anadolu Arkeolojisine Katkılar: 65. Yaşında Abdullah Yaylalı’ya Sunulan Yazılar. Der. Turan Takaoğlu, 313-328. İstanbul: Hitit Yayınevi, 2006.
24. Cebecioğlu, Ethem. Hacı Bayram Veli. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
25. Çadırcı, Musa. “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Nüfusu Üzerinde Bir Araştırma”. Osmanlı Araştırmaları I. 109-130. İstanbul 1980.
26. Çağatay, Neşet. Bir Tük Kurumu olan Ahilik. Ankara: A.Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1974.
27. Çay, Abdulhaluk. Anadolu’da Türk Damgası, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1983.
28. Çelebi, Evliya. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Bursa-Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-Kırım-Girit. Haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları-2203, 2008, 2/2.
29. Çeliktaş, Çağatay. “Güneş: İnsanlığın En Eski Sembolleri”. Erişim:28.11.2025. https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/gunes-insanligin-en-eski-sembolleri_3_ 1353771.html.
30. Çetinkaya, Canan. XVII. Yüzyılda Ankara Gayrimüslimleri. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2021a.
31. Çetinkaya, Canan. “Şer’iye Sicillerine Göre 17. Yüzyılda Ankara’da Kiliseler ve Manastırlar”. History Studies. 13/4, (2021b), 1107-1124.
32. Çilli, Kenan Cruz. “How Ankara Became Turkish: Excavating the Legacies of Cosmopolitanism Buried in Turkey’s Capital”. Erişim:01.12.2025. https://ajammc.com/2022/01/24/how-ankara-became-turkish/.
33. Damiano, Celestine J. The Way of the Cross. USA: Barton Cotton Religious Products And Services, 1965.
34. Danık, Ertuğrul. Koç ve At Şeklinde Tunceli Mezartaşları. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1990.
35. Daşdağ, F. Evren. “Görsel iletişimin tarihi, kültürel ve estetik nesnesi olan Diyarbakır surları ve sembolik motifleri”. Mühendislik Dergisi. (2017), 2/8, 307-318.
36. Delgado, Anthony. “Do (or Should) All Churches Face East?”. Erişim: 27.11.2025. https://www.anthonydelgado.net/blog-1/do-or-should-all-churches-face-east.
37. Eken, Saadet. Batı Anadolu’da Hellenistik Dönem Tapınak Mimarisinde Meander Motifinin Uygulanımı. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
38. Ekinci, Yusuf. Ahîlik. Ankara: Sistem Ofset Yayıncılık, 2011.
39. Erdem, Sargon. “Ankara”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 1991), 3/201-203.
40. Erdoğan, Emine. Ankara’nın Bütüncül Tarihi Çerçevesinde Ankara Tahrir Defterlerinin Analizi (TÜSOKTAR Veri Tabanına Dayalı Bir Araştırma). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2004.
41. Erdoğan, Abdülkerim vd. Tarih İçinde Ankara. Ankara: Ankara Büyükşehir Belediyesi Kültür Ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı, 2007a.
42. Erdoğan, Abdülkerim vd. Cumhuriyet ve Başkent Ankara. Ankara: Ankara Büyükşehir Belediyesi Kültür Ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı, 2007b.
43. Erdoğan, Abdülkerim. Ankara’nın Manevi Mimarı Hacı Bayram-ı Veli. Ankara 2012.
44. Eroğlu, Ahmet Hikmet. “Ekmek-Şarap Ayini (Evharistiya) Konusunda Katolikler Ve Protestanlar Arasındaki Anlayış Farklılıkları”. A.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi. (1999), 39/1, 439-454.
45. Ersoy, Necmettin. Semboller ve Yorumları I. İstanbul: Zafer Matbaası, 2000.
46. Ertürkmen, Bengi Su, Ankara Yahudi Mahallesi Birlik Sokak’ta Bulunan Ankara Sinagogu İle Albukrek Ve Araf Konutlarının 19.yy Osmanlı Batılılaşması Bağlamında İncelenmesi, Ankara: Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
47. Esin, Taylan-Etöz, Zeliha. 1916 Ankara Yangını Felaketin Mantığı. İstanbul: İletişim Yayıncılık, 2015.
48. Galanti, Avram. Ankara Tarihi I-II. Ankara: Çağlar Yayınları, 2005.
49. Galinsky, Karl. Augustus Introduction to the Life of an Emperor. USA: Cambridge University Press, 2012.
50. Gardin, Nanon v.d, Larousse Semboller Sözlüğü. ed. Ömer Faruk Harman-İsmail Taşpınar, çev. Beyza Akşit, İstanbul:Bilge Kültür Sanat 2019.
51. Gökdemir, Ahmet vd. “Ankara Temple (Monumentum Ancyranum/Temple of Augustus and Rome) restoration”. Case Studies in Construction Materials. (2015), 2/55-65.
52. Güleryüz, Naim. İstanbul Sinagogları. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., 2008a.
53. Güleryüz, Naim. Trakya ve Anadolu Sinagogları. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., 2008b.
54. İlter, Fügen. “Ankara’nın Eski Kent Dokusunda Yahudi Mahallesi ve Sinagog”. Belleten. (1996a), 60/229, 719-732.
55. İlter, Fügen. “The Jewish Quarter And Synagogue in The Old Urban Context of Ankara”. Belleten. (1996b), 60/229, 733-744.
56. İmga, Orçun. “Takdim”. İdeal Kent. Eylül 2011, 4/4-7.
57. İstanbul Latin Katolik Kilisesi. “Azize Terezia Kilisesi-Ankara”. Erişim: 09.11.2025. https://latinkatolikkilisesiistanbul.com/kiliselerimiz/ankara/azize-terezia-kilisesi-ankara/.
58. İşçen, İbrahim Yavuz. Cumhuriyet Öncesi Ankara’da Cami ve Mescitler. Ankara: Cadde Anafartalar Kuyumcuları Yayınları-03, 2019.
59. Kelleci, Aved,. “Ankara’da Katolik Ermenilere Ait Son Şapel ve Cemaatin Fransız Kilisesi’ne İntikali”. Ankara Araştırmaları Dergisi. (2020), 8/2, 337-359.
60. Kolukırık, Fatma Ünsal. Hacı Bayram Camii Hat Levha Süslemeleri. Kırşehir: Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021.
61. Kudo, Hiromi Josepha. Mother Teresa A Saint from Skopje. India: Anand Press, 2006.
62. Kurttap, Hasan. Ankara’daki Selçuklu Ve Osmanlı Dönemi Camilerin Süslemelerinin İncelenmesi. Ankara:Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
63. Küçük, Abdurrahman. İslamlık ve Türklük. Ankara: Berikan Yayınevi, 2021.
64. Küçük, Abdurrahman, vd. Dinler Tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2022.
65. Küçük, Abdurrahman. Bazı Türk Peygamberler ve Din Kurucuları. Ankara: Berikan Yayınevi, 2024a.
66. Küçük, Abdurrahman. Ermeni kilisesi ve Türkler. Ankara: Berikan Yayınevi, 2024b.
67. Küçük, Abdurrahman. Türkiye’de Pakradunîler “Bir Ermeni-Yahudi Cemaati” mi? Saka-Hazar-Part Türkleri Bakiyesi mi?. Ankara: Berikan Yayınevi, 2026.
68. Küçük, Mehmet Alparslan. “Kuran’daki “Renk” Algısına ‘Mitolojik ve İkonografik Açıdan’ Karşılaştırmalı Bir Bakış”. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi. (2015), 2/2, 19-54.
69. Küçük, Mehmet Alparslan. “İkonografiden İnanca ‘İsa Mesih’in Dirilişi/Paskalya’ Süreci. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. (2016), 3/8, 230-274.
70. Küçük, Mehmet Alparslan. “Hac Ve Dini Turizmin Ortak Kutsal Mekânı: ‘Meryem Ana Evi/Kilisesi’”. Türk-İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi. (2018a),13/26, 85-106.
71. Küçük, Mehmet Alparslan. “Türk Kültüründe Kutsal Mekân Algısı ve “Dağlar”. 2. Uluslararası Türk Dünyası Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Kongresi Bildirileri. (2018b), 5, 447-468.
72. Küçük, Mehmet Alparslan. “İşlevsellik Bağlamında Türk Mitlerinde ‘Annelik Olgusu’”. Millî Folklor. (2020), 32, 16/126, 27-39.
73. Küçük, Mehmet Alparslan. “Din-Kültür-Turizm Üçgeninde Ayasofya Camii”, Dinler Tarihi Yazıları-Prof. Dr. Ömer Faruk Harman’a Armağan-. Ed. Durmuş Arık-Yasin Meral, Ankara: Berikan Yayınevi, (2022), 167-210.
74. Küçük, Mehmet Alparslan. “Milli Parklar’a Ziyaret Fenomeni Açısından Bir Yaklaşım”, Dinler Tarihi Yazıları-Prof.Dr. Harun Güngör’e Armağan-. Ed. Durmuş Arık-Mehmet Alparslan Küçük-Ramazan Adıbelli, Ankara: Berikan Yayınevi, (2023a), 153-194.
75. Küçük, Mehmet Alparslan. “Hayme Ana’dan ‘Haymana’ya Uzanan Bir Tarih-Kültür -İnanç Turizmi Açısından Haymana-”. Geçmişin İzinde Geleceğin Peşinde Haymana Çalıştayı 6 - 7 Ocak 2023, Ankara: Haymana Belediyesi Kültür Yayını No: 2, (2023b), 139-147.
76. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Hacıbayram Camii (Ankara) (2016)”. Erişim: 29.11.2025. https://kvmgm.ktb.gov.tr/ TR-163970/hacibayram-camii-ankara-2016.html.
77. Ligouri, Alphonsus-Penna, Stefano. The Way of the Cross: Traditional and Modern Meditations. Canada 2003. Lourdes Giftshop. “Why burn a candle in church? Meaning and symbol”. Erişim: 27.10.2025. https://www.lourdes-giftshop.com/blog/48-why-burn-a-candle-in-church-meaning-and-symbol.html.
78. Mamboury, Ernest. Ankara Gezi Rehberi. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları No: 412, 1934.
79. Matlock, Gene D. Ey Dünya İnsanları Hepiniz Türsünüz, (Kayıp Bir Uygarlığın Sırları Dünyayı Nasıl Değiştirebilir). Çev. Özgür Umut Hoşafçı, İstanbul: Hermes Yayınları, 2017.
80. Meydan, Sinan. Atatürk Ve Türklerin Saklı Tarihi. İstanbul: Truva Yayınları, 2007.
81. Ortodokslar Topluluğu. “Mum yakmanιn anlamı”. Erişim: 11.11.2025. https://www.ortodokslartoplulugu.com/ manevi-yasam/mum-yakmanin-anlami/.
82. Oygür, Ali Vedat. “Roma Tarihinde Ankara’nın Yeri”. Erişim:13.09.2025. https://alivedatoygur.wordpress.com/2019/05/14/roma-ankarasindan-gunumuze-kalan/.
83. Örnekleriyle Türkçe Sözlük, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 2002, 1-4.
84. Polat, Kemal. Katolik Hıristiyanlık’ta Azizlik ve Azizler. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınevi, 2008.
85. Saltuk, Secda. Arkeoloji Sözlüğü. İstanbul:Anka Ofset, 1997.
86. Shuckburgh, E. S. Augustus The Life And Times of The Founder of The Roman Empire. London 1908.
87. Soykan, Nazlı. “Ankara, Azize Tereza Kilisesi (Mimari ve Süsleme)”. Arkeoloji Ve Sanat. (2002), 169/173-190.
88. Söğüt, Bilal, vd. “Ikonium’dan Akanthus’lu Paye Kaidesi”. Cedrus. (2016), IV/187-208.
89. Şimşek, Muttalip. “Ankara Sancağı’nda Yaşayan Gayrimüslimlerin Eğitim‐Öğretim Faaliyetleri (19. Yüzyılın Sonları İle 20. Yüzyılın Başlarında)”. Tarihin Peşinde‐Uluslararası Tarih Ve Sosyal Araştırmalar Dergisi‐. (2016), 15/361‐385.
90. Şimşir, Bilal. “Ankara’nın Başkent Oluşu”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. (1991), 7/20, 189-222.
91. Tahiroğlu, Rümeysa Karakaş. Ankara Ermenileri. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
92. Tanman, M. Baha. “Hacı Bayrâm-ı Velî Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1996), 14/448-454.
93. Tanman, M. Baha. “Hacı Bayrâm-ı Velî Külliyesi’nin Mimari Özellikleri”. Hacı Bayrâm-ı Velî Uluslararası Sempozyum 14-16 Aralık 2012. Ankara:Ankara Büyükşehir Belediyesi, 2012, 36-63.
94. Tanyu, Hikmet. Ankara ve Çevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara: A.Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1967.
95. Tanyu, Hikmet. İslamlıktan Önce Türklerde Tek Tanrı İnancı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1980.
96. Tanyu, Hikmet. Tarih Boyunca Yahudiler ve Türkler I-II. Ankara: Elips Kitap 2005.
97. Trenevski, Martin. St. Teresa’s Childhood. Canada: Risto Stefov Publications, 2017.
98. Turan, Fatma Ahsen. Ankara’nın Manevi Hamisi Hacı Bayram-ı Velî, Hayatı Hizmeti Fikirleri. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Yayınları, 2020.
99. TÜİK. “Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024”. Erişim: 27.11.2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2024-53783.
100. Tümer, Yiğit. Anadolu’daki Korinth Düzenli Tapınaklar. Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
101. Türkiye’de Vakıf Abideler ve Eski Eserler. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1983.
102. Wellman, Sam. Rahibe Teresa Sevgi Görevlisi. İstanbul: İnkilap Kitabevi, 2007.
103. Yıldızalp, Merve-Toruntay, Muhammed. “Farklı kültürlerin buluşma mekanı: Hacı Bayram”. Erişim 07.10.2025. https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/farkli-kulturlerin-bulusma-mekani-haci-bayram-/1227289#.
104. Zoroğlu, Levent. “Anadolu’da 1071 Öncesi Türk izleri”. Türkoloji ve Türk Tarihi Araştırmaları. Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, (2002), I/194-197.