Vadedilmiş Toprakların Kökenleri: Sümerlerden Yahudiliğe İlahi Vaadin İzleri

Öz

Vadedilmiş Topraklar kavramı, Yahudi teolojisinde merkezi bir konuma sahiptir ve ilahi antlaşma ile kutsal bir coğrafyanın simgesi olarak kabul edilir. Bu makale Vadedilmiş Topraklar inancının kökenlerini araştırmakta ve bu kavramın, tarihin en eski medeniyetlerinden biri olan Sumerlilerin dünya görüşüne dayandığını öne sürmektedir. Sumerliler, toprakları tanrılar tarafından bahşedilmiş bir armağan olarak görmüş ve insan görevleri ile sıkı sıkıya bağlantılı bir şekilde ele almışlardır. Sumer metinlerinde tanrının krallara verdiği topraklar kraliyet ideolojisinin merkezinde yer almakta ve ilahi düzen ile insan sorumluluğunu birleştirmektedir. Yahudi teolojisindeki Vadedilmiş Topraklar kavramı, Tanah’ta ilk olarak Tanrı’nın İbrahim’e ve onun soyuna verdiği ilahi bir söz olarak görülür. Bu kavram, yalnızca fiziksel bir bölgeyi değil aynı zamanda Tanrı ile İsrailoğulları arasındaki antlaşmaya bağlı olan dini ve milli bir ideali de ifade eder. İlahi emirleri yerine getirmeleri koşuluyla, İsrailoğulları’na bu topraklarda refah ve bereket vaat edilir. Bu anlayış, Eski Mezopotamya’da toprakların ilahi bir emanet olarak görülmesi ile paralellik taşır. Makalede Eski Mezopotamya kraliyet ideolojisi ve Yahudi inancının temel unsurlarından Vadedilmiş Topraklar kavramı arasındaki benzerlikler ve ayrışan yönler incelenmektedir. Çalışmada bu iki topluma ait temel kaynaklar esas alınmıştır. Antik Yakın Doğu’daki toplumsal etkileşimlerin tarihsel dinamikleri değerlendirilmiş, Eski Mezopotamya toplumları ve İsrailoğulları arasındaki kültürel etkileşimin Yahudi inançlarındaki yansımaları üzerinde durulmuştur. Karşılaştırmalı analiz yoluyla, çalışma, insanlığın toprakları kutsallaştırma ve ilahi iradenin bir yansıması olarak görme eğilimini vurgulamaktadır. Bulgular, Yahudi inancındaki Vadedilmiş Topraklar kavramının, kendine özgü teolojik çerçevesine derinlemesine bağlı olmasına rağmen, Erken Sumer dönemine uzanan Eski Mezopotamya dini geleneklerinin izlerini de taşıdığını göstermektedir. Bu durum antik Yakın Doğu medeniyetlerinin birbirleriyle bağlantısını ve ortak sembolik motiflerini gözler önüne sermektedir. Vadedilmiş Topraklar, ilahi vaatleri insan sorumluluklarıyla ilişkilendiren hem teolojik hem de kültürel bir kavramdır. Bu inancın olası Sumer kökenlerini izlemek, kutsal toprak kavramının tarihsel gelişimine ve dini kimliklerin şekillenmesindeki rolüne dair yeni bakış açıları sunmaktadır. Bu tür bir keşif, yalnızca Yahudi teolojisine dair anlayışımızı derinleştirmekle kalmayıp, antik dünyadaki kültürel etkileşim ve aktarım süreçlerini de aydınlatmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Vadedilmiş Toprak
• Kutsal Toprak
• Sumerler
• Yahudilerde Kutsal Toprak

The Origins of the Promised Land: Traces of the Divine Promise from the Sumerians to the Jews

Öz

The concept of the Promised Land holds a central place in Jewish theology and is regarded as a symbol of a sacred geography established through a divine covenant. This article explores the origins of the belief in the Promised Land and argues that this concept is rooted in the worldview of the Sumerians, one of the earliest civilizations in history. The Sumerians viewed the land as a gift bestowed by the gods and treated it as closely intertwined with human duties. In Sumerian texts, the lands granted by the gods to kings form the core of royal ideology, uniting divine order with human responsibility. The concept of the Promised Land in Jewish theology is first seen in the Hebrew Bible as a divine promise given by God to Abraham and his descendants. This concept refers not only to a physical region but also to a religious and national ideal tied to the covenant between God and the Israelites. Provided they fulfill divine commandments, the Israelites were promised prosperity and abundance in these lands. This understanding parallels the view in ancient Mesopotamia that lands were regarded as a divine trust. This article examines the similarities and differences between the royal ideology of Ancient Mesopotamia and the concept of the Promised Land, one of the fundamental elements of Jewish belief. The study is based on primary sources from both societies. The historical dynamics of social interactions in the Ancient Near East have been assessed, with a focus on how cultural interactions between ancient Mesopotamian societies and the Israelites are reflected in Jewish beliefs. Through comparative analysis, the study highlights humanity’s tendency to sanctify lands and view them as a reflection of divine will. The findings indicate that while the concept of the Promised Land in Jewish belief is rooted in its unique theological framework, it also bears traces of ancient Mesopotamian religious traditions dating back to the Early Sumerian period. This reveals the interconnectedness of ancient Near Eastern civilizations and their shared symbolic motifs. The Promised Land is both a theological and cultural concept that links divine promises to human responsibilities. Tracing the possible Sumerian origins of this belief offers new perspectives on the historical development of the concept of sacred land and its role in shaping religious identities. Such a discovery not only deepens our understanding of Jewish theology but also sheds light on the processes of cultural interaction and transmission in the ancient world.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• the Promised Land
• the Holy Land
• the Sumerians
• the Holy Land in Judaism

Kaynakça

1. Adam, Baki. “Yahudilik”. Dinler Tarihi El Kitabı. Ed. Baki Adam. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
2. Akyüz, Faruk. “Yeni Asur Döneminin Sürgün Politikası”. Eski Yakındoğu’da Sürgünler. Ed. İrfan Al-bayrak. Ankara: Bilgin Yayınevi, 2020.
3. Albayrak, İrfan. “Eski Yakındoğu’nun Sürgün Politikasına Genel Bir Bakış”. Eski Yakındoğu’da Sürgün-ler. Ed. İrfan Albayrak. Ankara: Bilgin Yayınları, 2020.
4. Altuncu, Abdullah. “Dini Siyonizm’in Tarihsel Arka Planı: Moşe Ben Nahman (Nahmanides)”. Orta Çağ Din Felsefe ve Toplum. Ed. İsmail Yalçıntaş. Ankara: İlahiyat, 2025.
5. Altuncu, Abdullah. “Sümer Mitolojisi Bağlamında Otorite Tarafından Şekillendirilen İbadet ve Tören-ler”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2014): 141-165.
6. Altuncu, Abdullah. “Sümerlerde Tanrı Anlayışı ve Tanrılar Panteonu”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 4/7 (26 Haziran 2014): 118-142.
7. Alster, Bendt. “Images and Text on the" Stele of the Vultures"”. Archiv für Orientforschung. 2003. 1-10.
8. Anson, F. Rainey. “The El-Amarna correspondence : a new edition of the cuneiform letters from the si-te of El-Amarna based on collations of all extant tablets”. Handbook of oriental studies. Ed. William M Schniedewind. 2. Boston-Leiden: Brill, 2015.

9. Arık, Durmuş. Buhara Yahudileri. Ankara: Berikan Yayınevi, 2011.
10. Ay Arçın, Şeyma. “Orta Babil Krallığı (Kassitler) ve Babil’de İkinci İsin Hanedanlığı-Yeni Babil Krallığı”. 2020. https://gcris.pau.edu.tr/entities/publication/05248c6e-3f80-4306-a3d7-1b347038eb9b.
11. Çeçen, Salih. “Akad İmparatorluğu”. Eski Mezopotamya’nın Siyasi Tarihi. Ed. L. Gürkan Gökçek. İstan-bul: Değişim Yayınları, 2020.
12. Englund, Robert K. - Attinger, Pascal - Wäfler, Markus. “Texts from the Late Uruk period”. Annäherun-gen; 1: Mesopotamien-Späturuk-Zeit und frühdynastische Zeit. 1998. 15-233.
13. Erkal, Mehmet Mustafa - Çetin, Adem. “Bir Söz, Bir Sembol ve Bir Yemek: Ahit”. Fırat Üniversitesi İla-hiyat Fakültesi Dergisi 29/1 (30 Haziran 2024): 113-123. https://doi.org/10.58568/firatilahiyat.1453084.
14. Frame, Grant. “Rulers of Babylonia from the Second Dynasty of Isin to the End of Assyrian Domination (1157-612 BC)”. The Royal Inscriptions of Mesopotamia Babylonian Periods Volume II. Ed. Kirk Grayson. Canada: University of Toronto Press, 2002.
15. Frayne, Douglas. “Old Babylonian Period (2003-1595 BC)”. The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Early Periods. Ed. Kirk Grayson. 4. Toronto: University of Toronto Press, 1990.
16. Frayne, Douglas. “Ur III Period (2112-2004 BC)”. The Royal İnscriptions of Mesopotamia. Ed. Kirk Gray-son. Toronto: University of Toronto Press, 1997.
17. Frayne, Douglas R. Presargonic Period (2700-2350 BC) The Royal Inscriptions of Mesopotamia. Early Pe-riods. University of Toronto Press, 2008.
18. Frayne, Douglas R. Sargonic and Gutian periods (2334–2113 bc). The Royal Inscriptions of Mesopota-mia. Early Periods. Toronto: The University of Toronto Press, 1993. “Genesis 15:18”. Erişim: 10 Ocak 2025. https://www.sefaria.org/Genesis.15.18?ven=english%7CThe_Kehot_Chumash%3B_Chabad_House_Publications,_Los_Angeles&lang=bi&with=Ramban&lang2=en.
19. Grayson, A. Kirk. “Assyrian Rulers of the Early First Millenium BC II (858-745 BC)”. The Royal Inscripti-ons of Mesopotamia. Canada: University of Toronto Press, 2002.
20. Grayson, A. Kirk - Novotny, Jamie. The Royal Inscriptions of Sennacherib, King of Assyria (704–681 BC), Part 1. Penn State Press, 2012.
21. Grayson, Kirk. “Assyrian Rulers of the Early First Millenium BC (1114-859 BC)”. The Royal Inscriptions of Mesopotamia. Ed. Kirk Grayson. Canada: University of Toronto Press, 1991.
22. Gülek Gültekin, Huzme. Sumerlilerde Tanrı Anlayışı ve Enlil Kültü. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2024.
23. Günbattı, Cahit. “Kültepe’den Akadlı Sargon’a ait bir Tablet”. Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri 3/1 (1997): 131-155.
24. Günbattı, Cahit. “Kültepe-Kaniş”. Andolu’da ilk yazi, ilk belgeler. Kayseri Büyükşehir Belediyesi. 2012. https://turuz.com/storage/Turkologi-1-2019/5052-Anadoluda_Ilk_Yazi-Ilk_Belgeler-Kultepe-Qanish-Cahid_Gunbatdi-2014-188s.pdf.
25. Harper, Prudence Oliver. Assyrian origins: discoveries at Ashur on the Tigris: antiquities in the Vorde-rasiatisches Museum, Berlin. Metropolitan Museum of Art, 1995.
26. İrmak, Ayşe Sakarya. “EBLA ARŞİVLERİNİN DİLİ VE YAPISI”. Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri 19/1 (2025): 159-176.
27. Katar, Mehmet. “İsrail kavminin seçilmişliği üzerine bir araştırma”. Journal of Islamic Research 20/4 (2007): 458-463.
28. Kramer, Samuel Noah. Sümerler Tarihleri Kültürleri ve Karakterleri. Trc. Özcan Buze. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
29. Kuhrt, Amelie. Eski Çağ’da Yakındoğu. Trc. Dilek Şendil. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
30. Kurt, Mehmet - Bulut, Esra. “Enlil Kültünün Mezopotamya Toplumlarının Siyasal ve Sosyo-Kültürel Yapısına Etkisi”. Mezopotamya’nın Eski Çağlarında İnanç Olgusu ve Yönetim Anlayışı,. Ed. L.Gürkan Gökçek. İstanbul: Değişim Yayınları, 2019.
31. Küçük, Abdurrahman. “Arz-ı Mev ‘ûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 3 (1991): 442-444.
32. Küçük, Abdurrahman. “ARZ-ı MEV‘ÛD”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ed. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Tür-kiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdürlüğü, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/arz-i-mevud.
33. Liverani, Mario. The ancient Near East: history, society and economy. Routledge, 2013.
34. Liverani, Mario - Bahrani, Zainab. Uruk: the first city. Equinox Publ., 2006.
35. Luckenbill, David Daniel. Ancient Records of Assyria and Babylonia. Chicago: The University of Chica-go Press, 1926.
36. Maeda, Tohru. “‘ KING OF KISH’ IN PRE-SAROGONIC SUMER”. Orient 17 (1981): 1-17.
37. McNamara, Martin, ed. Targum Neofiti 1: Genesis. Collegeville, Minn: Liturgical Pr, 1992.
38. Michalowski, Piotr. The correspondence of the kings of Ur: an epistolary history of an ancient Me-sopotamian kingdom. Penn State Press, 2011.
39. Mieroop, Marc Van de - Doğan, B. Hammurabi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2014.
40. Novotny, Jamie - Weiershauser, Frauke. “The Royal Inscriptions of Nabopolassar(625-605 BC) and Na-buchadnezzar II (604-562 BC), Kings of Babylon, Part 1”. The Royal Inscriptions of the Neo-Babylonian Empire. Ed. Karen Radner - Grant Frame. Pennsylvania: Eisenbrauns, 2024.
41. Pekşen, Okay. “Eski Mezopotamya’daki Savaşlarda Tanrıların Rolü”. History Studies 8/2 (2016): 55-68.
42. Pongratz-Leisten •. “The Religion and Ideology in Assyria”. Studies in Ancient Near Eastern Records. Ed. Gonzalo Rubio. 8. Berlin: De Gruyter, 2015.
43. Reiner, Erica, ed. The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago. Chica-go: Oriental Institute, 2006. “Rulers of Mesopotamia [CDLI Wiki]”. Erişim: 09 Mart 2026. https://cdli.ox.ac.uk/wiki/doku.php?id=rulers_of_mesopotamia.
44. Saz, Mehmet Alperen. Öz Bilinçten Tanrı’ya. Ankara: FCR Yayınları, 2025.
45. Steinkeller, Piotr. History, texts and art in early Babylonia: three essays. Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2017.
46. Szarzyńska, Krystyna. “Offerings for the goddess Inana in archaic Uruk”. Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 87/1 (1993): 7-28.
47. Şahin, Hasan Ali. “Geç Hitit Beylikleri”. OANNES-International Journal of Ancient History 1/2 (2019): 131-153. “The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature”. Erişim: 09 Mart 2026. https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=c.2.1.4&display=Crit&charenc=gcirc#.
48. Wang, Xianhua. The metamorphosis of Enlil in early Mesopotamia. Ugarit-Verl., 2011.
49. Ziegler, Yael. “‘ MI ANOKHI’: WHO ARE MOSES’BRETHREN?” Tradition: A Journal of Orthodox Jewish Thought 49/2 (2016): 86-91.