Maqāsid Interpretation in Ibn Taymiyyah: Traces within the Context of Iqtiḍāʾ al-Ṣirāṭ al-Mustaqīm

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 279 - 311, 28.03.2026

Murat Aktepe

https://doi.org/10.33415/daad.1691957

https://izlik.org/JA38LH92CA

Öz

Efforts concerning the interpretation and understanding of the Qur’an are central to the intellectual endeavor of Islamic scholarship. They aim to uncover the relevance of the divine message to the human condition and the broader cosmological order. Within this framework, the maqāṣid, which seek the higher objectives of Islamic law, have gained significant prominence in recent scholarly discourse. While the formal articulation of maqāṣid al-sharīʿa is often attributed to later scholars such as al-Shāṭibī, its conceptual and methodological underpinnings trace back to earlier debates within classical Islamic thought. This study aims to contribute to the historical reconstruction of maqāṣid hermeneutics, focusing particularly on the contributions of Ibn Taymiyya, a figure whose role in this discourse has been relatively understudied. The primary objective of this research is to analyze the methodological trajectory of maqāṣid-based interpretation by engaging with foundational procedural discussions that shaped its epistemological structure. More specifically, the study seeks to evaluate whether the interpretive strategies employed by Ibn Taymiyya, especially in his seminal work Iqtiḍāʾ al-Ṣirāṭ al-Mustaqīm, exhibit a maqāṣidī orientation, even if not articulated through the formal terminology established later. This approach addresses a lacuna in existing scholarship, which has largely overlooked Ibn Taymiyya’s potential contributions to the early development of purposive interpretation. The study's findings reveal that concepts such as maṣlaḥa and maqāṣid were already embedded in the Islamic legal tradition between the 6th and 8th centuries Hijri. Although not yet conceptualized as a formal methodology, these principles were increasingly employed to guide juristic reasoning and reconcile textual interpretations with the overarching goals of the sharīʿa. Within this intellectual context, Ibn Taymiyya emerges as a scholar deeply engaged with these concepts. A terminological analysis conducted in this study underscores that by the 8th century Hijri, al-Shāṭibī had systematically constructed a coherent maqāṣid theory, positioning it as a distinct discipline within uṣūl al-fiqh. His work demarcated the boundaries of maqāṣid reasoning and laid the groundwork for subsequent discussions. However, after al-Shāṭibī, the maqāṣid framework experienced a period of stagnation. From the 9th to the 13th centuries Hijri, socio-political pressures and a general inclination toward taqlīd impeded further theoretical advancement. Despite this dormancy, the maqāṣid approach persisted in latent forms and was later revitalized in response to the epistemological crises posed by modernity. In the contemporary era, maqāṣid has been reinterpreted as a methodological tool capable of addressing the complex ethical and social challenges confronting Muslim societies. Thinkers like Muḥammad al-Ṭāhir Ibn ʿĀshūr reinvigorated the theory, elevating it as a framework for ijtihād and normative reconstruction. Ibn ʿĀshūr’s contributions highlight the ongoing relevance of maqāṣid, especially in contexts where traditional jurisprudence proves insufficient in addressing novel legal dilemmas. The central argument of this research is that Ibn Taymiyya’s legal and hermeneutical contributions exhibit substantial thematic continuity with later maqāṣid-oriented scholarship. Through a meta-analytical methodology and inductive reasoning, the study examines Iqtiḍāʾ al-Ṣirāṭ al-Mustaqīm to identify elements consistent with purposive legal interpretation. Ibn Taymiyya’s insistence on aligning societal norms with the foundational objectives of the sharīʿa mirrors the objectives later codified in maqāṣid theory. Moreover, Ibn Taymiyya’s resistance to practices that he perceived as undermining. This concern for communal welfare and religious authenticity aligns with the maqāṣid paradigm, which emphasizes outcomes and objectives over procedural formalism. His approach, while rooted in textualism, demonstrates flexibility and responsiveness to context, which are hallmarks of maqāṣid reasoning. This study thus contributes to the reappraisal of maqāṣid theory’s historical development by uncovering its implicit presence in pre-Shāṭibī scholarship.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Maqāsid , Teleology , Purposefulness , Maqāsid al-Qur’an , Ibn Taymiyyah , Iqtiḍāʾ al-Ṣirāṭ al-Mustaqīm

İktizâʾü’s-Sırâti’l-Müstakîm Adlı Eseri Bağlamında İbn Teymiyye’de Makâsıdî Yoruma Ait İzler

https://izlik.org/JA38LH92CA

Öz

Bu çalışma, İslam düşüncesinde makâsıd eksenli yorumun tarihsel arka planını ortaya koyarak, İbn Teymiyye’nin İktizâʾü’s-sırâti’l-müstakîm adlı eserinde makâsıdî yaklaşımın izlerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, Hicrî VI-VIII. yüzyıllar arasında maslahat ve makâsıd kavramlarının ilmî gelenekteki yeri incelenmiş, İbn Teymiyye’nin dönemin metodolojik birikiminden etkilenerek Kur’ân’ın bazı temel konularını (tevhid, kıssalar, emir ve yasaklar) yorumlarında ön plana çıkardığı belirlenmiştir. Makâsıd anlayışının Şâtıbî ile sistematik bir yapıya kavuştuğu, ancak sonraki yüzyıllarda sosyal ve siyasi sebeplerle geri planda kaldığı saptanmıştır. İbn Aşûr’un katkılarıyla modern dönemde yeniden canlanan bu yaklaşımın, unutulan klasik yöntemlerin çağdaş bir yorumu olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırma, makâsıd nazariyesinin tarihsel sürekliliğini ve İbn Teymiyye’nin bu bağlamdaki katkılarını ortaya koyarak literatüre özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Makâsıd , Gâî Yorum , Makâsıdu’l-Kur’ân , İbn Teymiyye , İktizâʾü’s-sırâti’l-müstakîm

Etik Beyan

Yukarıda bilgileri yer alan çalışmanın, etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalar arasında yer aldığını beyan ederim.

Destekleyen Kurum

ANKARA SOSYAL BİLİMLER ÜNİVERSİTESİ

Kaynakça

• Akkoyunlu, İsmail. “İbn Teymiyye’de Selef ve Selefiyye Kavramları”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi. 23/1 (Haziran 2019), 550.
• Aktepe, Murat. Çağdaş Bir Yaklaşım Olarak Makâsıdu’l-Kur’ân. Ankara: Fecr Yayınları, 2025.
• Arpa, Enver. İbn Teymiyye’nin Kur’ân Anlayışı. Ankara: Fecr Yayınları: 2016.
• Armstrong, D. M. Tümeller, Bakış Açımı Değiştirmediğim Bir Giriş. Trc. Egemen Seyfettin Kuşçu, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
• Bedevî, Yusuf Ahmed. Maḳāṣıdü’ş-şerî‘a inde İbn Teymiyye. Ürdün: Dâru’n-nefâis, t.y.
• Bor, Adil. Makâsıd Eksenli Tefsir Yöntemi-İbn Âşûr Örneği. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2021.
• Buhari, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiu’s-sahîh. Thk. Muhammed Züheyr b. Nasır en-Nasır, Mustafa Deyb Albuğa. Kahire: Daru Tavkı’n-Necât, 1422.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebu’l-Meâli Abdulmelik. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. Thk. Abdülazim Mahmud ed-Dîb. Beyrut: Dârü’l-vefâ, 2012
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ min ‘İlmi’l-Usûl. Thk. Hamza Züheyr Hafâcî, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Durays, Hâlid b. Mansûr. “İbn Teymiyye’de Makâsıdu’ş-Şerî‘a Bağlamında Hadisleri Anlama Yöntemi” Trc. Muammer Bayraktutar. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. 24 (2014), 431-454.
• El-Tobgui, Carl Sharif. Ibn Taymiyya on Reason and Revelation: A Study of Darʾ taʿāruḍ al-ʿaql wa-l-naql, Leiden: Brill, 2019.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr, Tunus: Dâru’s-Suhnûn li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 1997.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Makâsıdü’ş-şeriati’l-İslâmiyye. Thk. Hâtim Busime, Kahire-Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l- Bennânî, 2011.
• İbn Kesir, Ebu’l-Fidâ İmadüddin İsmail ed-Dimaşki. el-Bidaye ve’n-nihaye. Beyrut: Mektebetü’l Maarif, 1977.
• İbn Manzûr, Cemaleddin Muhammed b. Mükrim. Lisanü’l‐arâb, Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm. el-Fetavâ el-kübra. Thk. M. Abdulkadir Atâ’. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalim b. Teymiyye. İktizâʾü’s-Sırâti’l-Müstakîm muhâlefete ashabi’l-cehîm. Thk. Muhammed Hamîd. Kahire: y.y., 1369/ 1950.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalim b. Teymiyye, İktizâʾü’s-Sırâti’l-Müstakîm. Trc. Salih Uçan. İstanbul: Pınar Yayınları, 2006.
• İbn Teymiyye, Ebû’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm. Minhâcu’s-sünneti’n-nebeviyye fî nakdi kelâmi’ş-şîati’l-kaderiyye. Thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 8 Cilt. Riyad: Câmi’atü’l-İmâm Muhammed b. Su’ûd el-İslâmiyye, 1986.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalim b. Teymiyye. Mecmûu fetavâ. Riyad: Dâru Âlimi’l Kutub, 1991.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalim b. Teymiyye. Mukaddime fî usuli't-tefsir. Thk. Adnan Zerzur. Beyrut: Dâru’l- Kur’âni’l Kerîm, 1971.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalim b. Teymiyye. Mukaddime fî usuli't-tefsir. Batanta: Daru's- sahabet't-turas, 1988.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalim b. Teymiyye. et-Tefsiru’l-kebîr. Thk. Abdurrahman Umayra. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l- İlmiyye, t.y.
• İbn Teymiye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalim b. Teymiyye. el-Akîdetü’l-İsfehâniyye, thk. İbrahim Saîdây. Riyad: 1415/1994.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Şemseddin Ebû Abdullah Muhammed b. Ebû Bekr b. Eyyûb. Esmau müellefât İbn Teymiyye. Thk. Salahuddin el-Müneccid. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l Cedid, 1976.
• İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal Râgıb. el-Müfredâtü elfâẓi’l-Ḳurʾân. Thk. Safvân Adnân Dâvûdî. Dımeşk-Beyrût: Dârü’l-Kalem, 2009.
• Karadâvî, Yusuf. Kur’ân’ı Anlamada Yöntem. Trc. Mehmet Nurullah Aktaş. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2015.
• Koca, Ferhat. İslâm Hukuk Tarihinde Selefî Söylem (Hanbelî Mezhebi), Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
• Koca, Ferhat. “İbn Teymiyye, Takıyyüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/413-414. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Külünkoğlu, Gülnur. Günümüz Kur'an araştırmalarında Makâsıdî yaklaşım. İstanbul: İFAV Yayınları, 2022.
• Maden, Gülhan. Matüridi Tefsirinde Makâsıdi Yorum. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.
• Maşalı, Mehmet Emin. “Yakın Dönem Tefsir Geleneğinde Makâsıd Merkezli Yaklaşım (Reşid Rızâ ve İbn Âşûr Örneği)”, Makâsıdî Tefsir, Mustafa Çağrıcı (Ed.). İstanbul: KURAMER Yayınları, 2018.
• Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Müsned’us-sâhîh’il-muhtasar bi naklil adli ani’l adli ila resulillahi sallallahu aleyhi ve sellem. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l Arabî, 2010.
• Pekcan, Ali. İslâm Hukuk Felsefesinde Makâsıdü’ş-Şerîa. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
• Rızâ, Reşîd. Tefsirü’l-Menâr Kahire: Hey’etü’l-Mısriyye elâmme,1990.
• Sancar, Faruk. “Bağnaz Bir Selefî Mi Endişeli Bir Entelektüel Mi? (İbn Teymiyye’nin Eleştirel ve Reaksiyoner Karakteri Hakkında)”. Dini Araştırmalar Dergisi, 18/46 (Ocak-Haziran 2015), 97-125.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtḳân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. Nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1433/2012.
• Şahin, Mevlüt. Makâsıdu'l-Kur'an’a Giriş. Ankara: TDV Yayınları, 2024.
• Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhim. el-Muvâfakât fî Usûli’ş-Şerîʿa. Thk. Abdullah Dirâz, Beyrut: Dâru’l-Maʿrifa, 1996.
• Tirmizî, Ebu İsa Muhammed b. İsa. es-Sünen. thk. Beşşar Avvâd Ma’ruf. Beyrut: Dâru‟l-Garbi’-l İslâmî, 1998.
• Uludağ, Süleyman. “İbn Teymiyye”, İbn Teymiyye Külliyatı (Mecmûu Fetavâ tercümesi için yazılan giriş). Trc. Komisyon. İstanbul: Tevhid Yayınları, 1986.
• Yıldırımer, Şahban. “Makâsıdî Söylemin Marjinalleşmesi.” Akademik Platform Mukayeseli Hukuk Dergisi 1/1 (Nisan 2025), 9-18.
• Zerkeşî, Ebû Abdillah Bedruddin Muhammed b. Bahadır. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. Thk. Muhammed Ebu’l- Fadl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu Darı’t-Turas, ts.