THE RHETORİC OF SUGGESTİON (AL-ĪHĀʾ) İN THE QURʾĀN İN THE CONTEXT OF COGNİTİVE INTERACTİON: A SEMİOTİC–PRAGMATİC ANALYSİS

Öz

This research investigates the phenomenon of suggestion (al-īḥāʾ) in the Holy Qur'an, drawing upon both classical Arabic rhetoric and modern semiotic theories, particularly those of Ferdinand de Saussure, Roland Barthes, Umberto Eco, and Jacques Derrida. This study is grounded in the problem of whether suggestion (al-īḥāʾ) in the Holy Qur’an can be examined as an independent rhetorical dimension within the framework of the cognitive interrelation between classical Arabic rhetoric and modern semiotic theories, and how such an approach may contribute to explaining the phenomenon of semantic surplus in the Qur’anic text. The study aims to analyze diverse patterns of suggestion in the Qur'an and the impact of the elided signifier, which stimulates the reader's mind to generate semantic surplus. Thus, omission emerges as a conscious rhetorical strategy that contributes to meaning construction, connotation generation, and emotional effect. Employing descriptive and analytical methodologies, the research examines patterns of suggestion in selected Qur'anic verses. Furthermore, it conducts a comparative analysis of suggestion in relation to concepts such as al-sukūt, al-qaṣr, al-ījāz, and al-ḥadhf, while also exploring the relationship between the absent signifier (al-dāll al-ghāʾib) and semantic surplus. This comparative approach highlights suggestion’s capacity for meaning production. The significance of this study lies in its bridging of various disciplinary perspectives to understand Qur'anic suggestion, thereby adding a new dimension to the Qur’an’s rhetorical inimitability (iʿjāz bayānī). It elucidates how meaning is constructed through suggestion, wherein allusion and suggestion often prove more eloquent than explicit statement. Consequently, this research offers a contemporary vision for studies in Qur'anic rhetoric.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• The Holy Quran
• Nodding (Al-Iha)
• semantics
• Pragmatics
• semiology
• pragmatics

بَلَاغَةُ الإِيحَاءِ فِي القُرآنِ الكَرِيمِ فِي ضَوءِ التَّعَالُقِ الـمَعرِفِيِّ: دِرَاسَةٌ دِلَالِيَّةٌ تَدَاوُلِيَّةٌ سِيمِيَائِيَّةٌ

Öz

يَتَنَاوَلُ هَذَا البَحثُ دِرَاسَةَ الإِيحَاءِ فِي القُرآنِ الكَرِيمِ، وَذَلِكَ بِالِاعتِمَادِ عَلَى البَلَاغَةِ وَنَظَرِيَّاتِ عُلَمَاءِ السِّيمَاء مِثلَ (فِردِينَان دِي سُوسور، وَرُولَان بَارت، وَأَمبِيرتُو إِيكُو، وَجَاك دِرِيدَا)، وَيَنطَلِقُ العَمَلُ مِن إِشكَالِيَّةٍ تَتَمَثَّلُ فِي التَّسَاؤُلِ عَمَّا إِذَا كَانَ الإِيحَاءُ فِي القُرآنِ الكَرِيمِ يُمكِنُ أَن يُدرَسَ بِوَصفِهِ بُعداً بَلَاغِيّاً مُستَقِلّاً، فِي ضَوءِ التَّعَالُقِ بَينَ البَلَاغَةِ العَرَبِيَّةِ وَالسِّيمِيَائِيَّاتِ الحَدِيثَةِ، وَكَيفَ يُسهِمُ ذَلِكَ فِي تَفسِيرِ فَائِضِ الدِّلَالَةِ فِي النَّصِّ القُرآنِيِّ؟ يَهدُفُ البَحثُ إِلَى تَحلِيلَ الأَنمَاطِ الـمتَنَوِّعَةِ لِلإِيحَاءِ فِي القُرآنِ، وَأَثَرِ الدَّالِّ الـمحذُوفِ، الَّذِي يُـحَفِّزُ ذِهنَ القَارِئِ لِإِنتَاجِ فَائِضٍ مِنَ الدِّلَالَةِ، فَيُصبِحُ الحَذفُ استِرَاتِيجِيَّةً بَلَاغِيَّةً وَاعِيَةً تُسَاهِمُ فِي بِنَاءِ الـمعنَى وَتَولِيدِ الدَّلَالَاتِ وَالأَثَرِ الوِجدَانِيِّ. استَنَدَ البَحثُ إِلى الـمنهَجَينِ الوَصفِيِّ وَالتَّحلِيلِيِّ فِي دِرَاسَةِ أَنمَاطِ الإِيحَاءِ فِي نَمَاذِجَ مِن آيَاتِ القُرآنِ الكَرِيمِ، مَعَ إِجرَاءِ مُقَارَنَةٍ بَينَ مَفهُومِ الإِيحَاءِ وَمَفَاهِيمَ أُخرَى مِثلَ السُّكُوتِ وَالقَصرِ وَالإِيجَازِ وَالحَذفِ مِن جِهَةٍ، وَالدَّالِ الغَائِبِ وَالفَائِضِ الدِّلَالِيِّ مِن جِهَةٍ أُخرَى. وَتُبرِزُ هَذِهِ الـمقَارَبَةُ قُدرَةَ الإِيحَاءِ عَلَى إِنتَاجِ الدِّلَالَةِ، تَكمُنُ أَهَمِّيَّةُ البَحثِ فِي بِنَائِهِ جِسراً بَينَ مَختَلَفِ العُلُومِ، تَتَضَافَرُ فِيمَا بَينَهَا لِفَهمِ الإِيحَاءِ القُرآنِيِّ، مُضِيفاً إِلَيهِ بُعداً جَدِيداً لِلإِعجَازِ القُرآنِ البَيَانِيِّ، مُيَسِّراً فَهمَ كَيفِيَّةِ بِنَاءِ الدِّلَالَةِ بِالإِيحَاءِ؛ إِذ يُصبِحُ التَّلمِيحُ وَالإِيحَاءُ أَبلَغَ مِنَ التَّصرِيحِ، لِيُقَدِّمَ البَحثُ رُؤيَةً مُعَاصِرَةً لِدِرَاسَاتِ البَلَاغَةِ القُرآنِيَّةِ.

Anahtar Kelimeler

• اللُّغَةُ العَرَبِيَّةُ
• بَلَاغَتُهَ
• القُرآنُ الكَرِيـم
• الإِيحَاءُ، الدِّلَالَةُ
• السِّيـمـيُولُوجيَا
• التَّدَاوُلِيَّةُ

Bilişsel Etkileşim Bağlamında Kur’an-ı Kerim’de Îhâ’ Belâgati: Semiyolojik ve Pragmatik Bir Çözümleme

Öz

Bu araştırma, Kur’an-ı Kerim’deki îhâ’ olgusunu, belâgat ile Ferdinand de Saussure, Roland Barthes, Umberto Eco, Jacques Derrida gibi göstergebilim kuramcılarının yaklaşımlarından yararlanarak incelemektedir. Bu çalışma, Kur’an-ı Kerim’deki îhâ’ olgusunun, Arap belâgatı ile modern göstergebilimsel yaklaşımlar arasındaki bilişsel etkileşim çerçevesinde bağımsız bir retorik boyut olarak ele alınıp alınamayacağı ve bunun metindeki anlamsal fazlalığın açıklanmasına nasıl katkı sağlayabileceği sorunsalından hareket etmektedir. Araştırma, Kur’an’daki çeşitli îhâ’ biçimlerini ve hazfedilmiş gösterenin etkisini çözümlemeyi hedeflemektedir. Bu durum, okuyucunun zihninde bir anlam fazlalığı üretimini teşvik eder. Böylece hazf eylemi, anlamın inşasına, çağrışımların ve duygusal etkinin üretilmesine katkıda bulunan bilinçli bir retorik strateji hâline gelir. Araştırma, Kur’an ayetlerinden seçilen örneklerdeki îhâ’ biçimlerini incelerken betimsel ve çözümleyici yöntemlere dayanmaktadır. Ayrıca îhâ’ kavramı ile bir yandan sükût, kasr, îcâz ve hazf gibi kavramlar arasında; diğer yandan kayıp gösteren ve anlamsal fazlalık gibi kavramlar arasında karşılaştırmalar yapılmıştır. Bu karşılaştırmalı yaklaşım, îhâ’ nin anlam üretme potansiyelini öne çıkarmaktadır. Çalışmanın önemi, Kur’an’daki îhâ’yi anlamak için farklı bilim dalları arasında bir köprü kurmasında yatmaktadır. Bu yaklaşım, Kur’an’ın beyan mucizesine yeni bir boyut eklemekte ve îhâ’ yoluyla anlamın nasıl inşa edildiğini gözler önüne sermektedir. Zira bu bağlamda telmih ve îhâ’, tasrihten daha beliğ hâle gelmektedir. Sonuç olarak bu araştırma, Kur’an retoriği çalışmalarına çağdaş bir vizyon sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Kur’an-ı Kerim
• Îhâ’
• Göstergebilim
• Pragmatik

Kaynakça

1. Abdullah Nesefi. Tefsirü’n-Nesefi (Medarikü’t-Tenzil ve Hakaiku’t-Tevil). ed. Yusuf Ali Bedevi. Beyrut: Darü’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
2. Abdullah b. Muhammed b. el-Mutez Billah el-Abbasi İbnü’l-Mutez. el-Bedi fi’l-Bedi. Beyrut: Darü’l-Cil, 1990.
3. Abdü’s-Selam Muhsin Yusuf. “el-Menhecü’s-Simiyai fi Tefsiri’l-Kur’ani’l-Kerim – Kıssatü Sahibi’l-Cennateyn Numuzecen”. Mecelletü JOSHAS 44/1 (2021), 1675–1685.
4. Ahmed b. Ali b. Abdilkafi Bahaüddin Sübki. Arusü’l-Efrah fi Şerhi Telhisi’l-Miftah. ed. Abdülhamid Hindavi. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2003.
5. Amr b. Bahr Cahiz. el-Beyan ve’t-Tebyin. ed. Abdü’s-Selam Harun. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1968.
6. Austin, J. L. How to Do Things with Words. Cambridge: Harvard University Press, 1962.
7. Bedrüddin Muhammed b. Abdullah b. Behadir Zerkeşi. el-Burhan fi Ulumi’l-Kur’an. ed. Muhammed İbrahim. Kahire: Dar İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1957.
8. Butran Kebasi, Amal Ahmed. Zahiratü’l-Hazfi’n-Nahvi fi’l-Kur’ani’l-Kerim: Dirasetün Vasfiyye Tahliliyye fi’s- Sülüsü’l-Ahir mine’l-Kur’ani’l-Kerim. Sudan: Camiatü’l-Kur’ani’l-Kerim ve’l-Ulumi’l-İslamiyye/Külliyetü’d- Dirasati’l-Ulya, 2010.

9. Bulut, Ali. “Beyan İlmi: Abdülkahir el-Cürcani”. ed. Sadık Türker. Kapadokya Meslek Yüksekokulu Yayınları, İstanbul 2014, II, 913–914.
10. Charles Sanders Peirce. Collected Papers of Charles Sanders Peirce. Vols. I–VIII. ed. Charles Hartshorne vd. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1931.
11. Cürcani, Abdülkahir. Delailü’l-İcaz. ed. Mahmud Şakir. Kahire: Matbaatü’l-Medeni, 1992.
12. Çalık, Fatma. “Bir Semantik Analiz Denemesi: Kur’an’da ‘Kalp’ Kavramı”. Uluslararası İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/2 (2011): 167–190.
13. Çavuş, Muhammed Murtaza – Alyousef, Ahmad. “Kur’an-ı Kerim’de Teanuk Vakfı Konusunda Din Bilimleri ile Dil Bilimleri Arasındaki Bilişsel Entegrasyon”. İlahiyat Akademi 21 (2025): 261–285.
14. Ebu Hilal el-Hasan b. Abdillah Askeri. Kitabü’s-Sinaateyn: el-Kitabe ve’ş-Şir. ed. Ali Muhammed el-Beccavi – Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. Kahire: İsa el-Babi el-Halebi, 1952.
15. eş-Şeyb Sumet. “el-Alakatü’s-Simiyaiyye fi’n-Nassi’l-Kur’ani: Dirasetün fi Delaleti’l-Harfi’l-Miftahi ala’s- Siyaki’s-Sani”. Mecelletü’l-Menhel 30/1 (2004), 24–45.
16. Ferdinand de Saussure. Course in General Linguistics. ed. Charles Bally – Albert Sechehaye. trans. Wade Baskin. New York: Philosophical Library, 1959.
17. Ferdinand de Saussure. Durus fi el-Lisaniyyat el-Amme. trans. Yuil Yusuf Aziz. Bağdad: Vizarat es-Sekafe ve el-İlam, 1985.
18. Hilal Halid – Mesudi Havvas. “Min Muvlidati’l-Meskuti anhu fi’l-Hitab”. Mecelletü Zehairi’l-Luga 4/1 (2023), 58– 105.
19. İbn Cinni, Ebü’l-Feth Osman. el-Hasais. ed. Muhammed Ali’n-Neccar. Mısır: el-Heyetü’l-Mısriyye el-Amme li’l- Kütüb, ts.
20. İbn Manzur, Ebü’l-Fazl Cemaleddin Muhammed b. Mükerrem. Lisanü’l-Arab. Beyrut: Dar Sadir, 1994.
21. Ida Zilio-Grandi. “Silence and Speech Etiquette: A Contribution to the Study of Islamic Ethics”. Annali di Ca’ Foscari. Serie Orientale 52 (2016), 7–29.
22. İbn Kesir, İmadüddin Ebü’l-Fida İsmail b. Ömer ed-Dımeşki. Tefsiru’l-Kur’ani’l-Azim. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1998.
23. Jacques Derrida. Of Grammatology. trans. Gayatri C. Spivak. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1976.
24. John R. Searle. Speech Acts. Cambridge: Cambridge University Press, 1969.
25. Kurt, Yavuz. “Kur’an’da Ümidi İfade Eden Kelimelerin Semantik Tahlili”. Ordu İlahiyat Fakültesi Dergisi (2024): 38–56.
26. Medakin Hişam. el-Mukarabetü’s-Simiyaiyye fi Tahlili’l-Hitabi’l-Kur’ani inde Muhammed Arkun: Suretü’l-Fatiha Nemuzecen. Cezayir: Camiatü Muhammed Budiyaf bi’l-Mesile, 2010.
27. Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdullah el-Faruki el-Hanefi Tehanevi. Keşşafü Istılahati’l-Fünun ve’l- Ulum. ed. Ali Dahruc. trans. Corc Ziyyani. Beyrut: Mektebetü Naşirun, 1996.
28. Muhammed b. Abdurrahman b. Ömer Celaleddin Kazvini. el-İzah fi Ulumi’l-Belaga. ed. Muhammed Abdülmunim Hafaci. Beyrut: Darü’l-Cil, ts.
29. Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdullah Şevkani. el-Fethü’r-Rabbani min Fetava’l-İmam eş-Şevkani. ed. Muhammed Subhi. Yemen: Mektebetü’l-Cil, ts.
30. Mustafa Dib el-Buğa – Muhyiddin Dib Mistu. el-Vadih fi Ulumi’l-Kur’an. Dımaşk: Darü’l-Kelim et-Tayyib – Darü’l-Ulum el-İnsaniyye, 1998.
31. Roland Barthes. Mythologies. trans. Annette Lavers. New York: Hill and Wang, 1972.
32. Roland Barthes. Elements of Semiology. trans. Annette Lavers – Colin Smith. New York: Hill and Wang, 1968.
33. Salem Abdülhalik Abdulhamid es-Sukkari. “el-Hazf fi’l-Kur’an el-Kerim beyn en-Nazariya ve’t-Tebik”. Havliyyatü Külliyeti Usulü’d-Din bil-Kahire 30/1 (2017), 289–349.
34. Said Seyyid, Muhammed Mahmud. Zahiratü’l-Hazfi Mea’l-İnabe fi’l-Kur’ani’l-Kerim. Mısır: Camiatü’l- Menufiyye, Külliyetü’l-Adab, 2021.
35. Takiyyüddin Ebu Bekr b. Ali b. Abdullah el-Hamevi. Hızanetü’l-Edeb ve Gayetü’l-Erab. ed. İsâm Şakiv. Beyrut: Darü’l-Hilal, 2004.
36. Tevfik Mizal – Zeynep Halid Abbas Fazıl. “Simiyaiyyetü’l-Alamati’l-Basariyye li Ayati’n-Naimi ve’l-Azabi fi’n- Nassi’l-Kur’ani”. Mecelletü Evrak Sekafiyye özel sayı/2 (2012), 45–71.