The Role of the Amālī Qasida in the Transmission of Māturīdī Thought and Its Classicism

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 255 - 277, 28.03.2026

Mehmet Sever

https://doi.org/10.33415/daad.1835218

https://izlik.org/JA22YE49AJ

Öz

This article analyzes the role of Abū’l-Ḥasan ʿAlī al-Ūshī’s (d. 575/1179) Emālī Qasida (al-Qaṣīdat al-lāmiyya / Badʾ al-Amālī) in the transmission and canonization of Māturīdī thought within the Ahl al-Sunnah tradition. Although Maturidism was systematized by Imām Māturīdī (d. 333/944) in the Ḥanafī intellectual environment of Transoxiana, the survival of only a limited portion of his works meant that the school’s doctrines were carried mainly by later scholars and concise didactic texts. Among these, the Emālī Qasida became one of the most effective instruments for teaching, memorizing, and stabilizing Māturīdī creed across centuries and regions.
The study situates the Emālī within the broader Māturīdī textual heritage, alongside major works such as Ḥakīm al-Samarqandī’s al-Sawād al-aʿẓam, Abū’l-Muʿīn al-Nasafī’s al-Tamhīd and al-Tabṣira, al-Sābūnī’s al-Bidāya and al-Kifāya, and ʿUmar al-Nasafī’s al-ʿAqāʾid. While these extensive treatises provide systematic theological exposition, the Emālī offers, in 67 verses, a tightly structured summary of core doctrines. It addresses themes such as divine unity and attributes, the createdness of the Qurʾān, ruʾyat Allāh, human acts and divine justice, prophecy and miracles, the virtues of the Rightly Guided Caliphs, the status of the Companions, the nature of faith and takfīr, death, resurrection, and eschatology. Its allusive use of ḥadīth material reflects al-Ūshī’s training as a traditionist and reinforces the poem’s pedagogical utility. The text also preserves the polemical voice of the Samarqand-based Ḥanafī-Māturīdī tradition, especially in its criticisms of Muʿtazilī positions.
The article employs historical-textual analysis combined with a reception-history approach. By examining commentaries, glosses, and translations in Arabic, Ottoman Turkish, Persian, and Urdu, and by identifying the geographical origins of commentators, the study reconstructs the poem’s diffusion from Central Asia to Syria, Egypt, Anatolia, the Balkans, and the Indian subcontinent. The Ottoman period emerges as a crucial phase in which the Emālī became widely taught, memorized, and commented upon. In particular, its inclusion in the curricula of the reformed Dārü’l-Hilâfe madrasas as the introductory text for teaching tawḥīd illustrates its institutionalized role as a representative statement of Māturīdī creed.
Based on this reconstruction, the article argues that the Emālī Qasida functioned not only as a concise catechism but also as a canonical marker of Māturīdī identity. Its constant reproduction, commentary, and even polemical modification by opponents signal that it achieved the status of a classic—a text perceived as indispensable for the articulation of Ḥanafī-Māturīdī orthodoxy. The commentary tradition shows how different regions and periods reinterpreted the same core text, thus revealing both continuity and controlled adaptation within the Māturīdī intellectual world.
In conclusion, the article suggests that the Emālī Qasida remains essential for understanding the historical formation and educational transmission of Maturidism. As a concise yet richly layered doctrinal text with a vast commentary tradition, it offers a coherent entry point for re-establishing a foundational Māturīdī canon within contemporary studies of the History of Islamic Sects.

Anahtar Kelimeler

History of Islamic Sects , Ahl al-Sunnah , Maturidism , Education , Māturīdī Tradition

Mâtürîdî Düşüncenin Aktarımında Emâli Kasidesi’nin Rolü ve Klasikleşmesi

https://izlik.org/JA22YE49AJ

Öz

Mâtürîdîlik, Semerkant bölgesinin önde gelen Hanefî âlimlerinden İmam Mâtürîdî (öl. 333/944) ve takipçileri tarafından sistemleştirilen bir itikadî düşünce ekolüdür. Bununla birlikte, onun görüşleri büyük ölçüde eserlerinin sınırlı biçimde günümüze ulaşması nedeniyle doğrudan değil, talebeleri ve onları takip eden âlimler aracılığıyla aktarılmıştır.
Bu bağlamda, Ebü’l-Hasen Ali el-Ûşî’nin (öl. 575/1179) kaleme aldığı el-Ḳaṣîdetü’l-lâmiyye diğer adıyla Bedʾü’l-emâlî, Mâtürîdî geleneğin öğretiminde ve aktarımında temel bir metin olarak öne çıkmıştır. Kaside, telif edildiği dönemden itibaren medrese müfredatlarında temel bir itikad metni olarak yer almış; tarihsel süreçte ve özellikle Osmanlılar döneminde üzerine çok sayıda şerh ve haşiye yazılmıştır. Günümüzde okutulan ve ezberlenen Bedʾü’l-emâlî, Ehl-i Sünnet kelam düşüncesinin tarihsel sürekliliğini temsil eden, Mâtürîdî geleneğin canlılığını koruyan klasik bir metin olma özelliğini muhafaza etmektedir.
Bu çalışmanın amacı Mâtürîdî geleneğin devamını sağlayan Bedʾü’l-emâlî metnini tarihsel süreç ve mezhebi coğrafya bağlamında incelemektir. Çalışmamız Mâtürîdî düşüncenin seyrinin entelektüel haritasını çıkarmada ilk başlangıç noktası kabul edilebilecek olan Emâlî Kasidesi’nin mezhep içi itikadi sürekliliği sağlamadaki önemini ortaya koymayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Mezhepler Tarihi , Mâtürîdîlik , Eğitim , Ehl-i Sünnet , Gelenek

Kaynakça

• Ak, Ahmet. Büyük Türk Alimi Mâturîdî ve Mâturîdîlik. İstanbul, 2008.
• Ak, Ahmet. Mâturîdî ve Mâturîdîlik. İstanbul: Ensar Yayınları, 2017.
• Akalın, İsa. “Manzûm Kelâm Kitaplarında Hadîs Kullanımı el-Ûşî’nin el-Emâlî’si Özelinde”. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (SBArD) XVI/32 (2018), 179-189.
• Ali el-Kâri, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed. Dav’ül-Meâli li Bed’il-Emali. çev. Tahir Tural. İstanbul: Nuh Yayıncılık, 2017.
• Alper, Ömer Mahir. “Karabâğî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/369. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Alpyağıl, Recep. Din Felsefesi Açısından Mâtürîdî Gelen-Ek-i. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
• Âlûsî, Seyyid Abdülhamid b. Abdullah b. Mahmud el-. Nesrü’l-leâlî alâ Nazmi’l-Emâlî. Amman: Darü’l-Feth, 2022.
• Antâkî, Muhammed b. Ahmed el-. Şerhu Bed’i’l-Emâlî. Rodos Fethi Paşa Vakfı Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi, Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi, 663283, 1b-39a.
• Arslan, Halil. Mihne Sonrası Teopolitik Durumun Sünni Kelama Etkisi. Ankara: Fecr Yayınevi, 2023.
• Ateşyürek, Ahmet. “3. ve 4. Yüzyıllar Arası Mu‘tezile ve Mâverâünnehir Hanefîliği İlişkisi”. Tokat İlmiyat Dergisi 8/1 (30 Haziran 2020), 381-401. https://doi.org/10.5281/zenodo.3876164
• Aydınlı, Osman. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İslam Mezhepler Tarihi Yazıcılığı. Hititkitap Yayınevi, 2008.
• Bazı Muhakkikîn. Tuhfetü’le’âli alâ dav’il-me’âlî. İstanbul: Sahhaf Kırımî, 1318.
• Brockelman, C. “Ûşî”. İslam Ansiklopedisi : İslam alemi tarih, coğrafya, etnografya, ve biyografya lugati. C. 13. İstanbul: MEB. Yayınları, 1986.
• Brodersen, Angelika. Bilinmeyen Kelam Erken Dönem Mâtüriliğinde Kelâmî Yaklaşımlar. çev. Özcan Taşcı. İstanbul: alBaraka Yayınları, 2022.
• Çelebi, Katib. Keşfü’ẓ- Ẓünûn ʿan Esâmii’l- kütübi ve’l-fünûn. 2 Cilt. Beyrut: Dârü İhyai’-Türâsi’l-Arabiyy, 1951.
• Çelikoğlu, Şahver. İslâm Akaidi. 3 Cilt. İstanbul: Marifet Yayınları, 2011.
• Çetin, İsmail. İttiba’ Ehli Sünnete’dir. Isparta: Dilara Yayınları, 2. Basım, 2010.
• Çögenli, M. Sadi. “‘Âlî b. Osmân el-Oşî’nin (ö. 575/1179?) el-Emâlî İsimli Manzum Risâlesi ve Türkçe’ye Çevirisi”. EKEV Akademi Dergisi IX/22 (2005), 177-184.
• Dâmâd-ı Gelenbevî, Seyyid el-Hâc Mehmed Şükrî b. Ahmed Atâ. Keşfü’l-Me‘âlî Şerh-i Bed‘ü’l-Emâlî. Dersaadet: İbrahim Efendizade Ali Raif Matbaası, 1328.
• Dellaloğlu, Besim F. Poetik ve Politik. İstanbul: Timaş Yayınları, 2020.
• Demir, Abdullah. “Mâveraünnehir Mütekellim Hanefîlerin Din anlayışı”. Din Felsefesi Açısından Mâtürîdî Gelen- Eki III. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
• Demir, Osman. “Şerh ve Hâşiye Dönemi Kelamı”. Kelam Tarihi. 279-301. Ankara: Nobel Yay., 2023.
• Demirci, Osman. “Medrese Geleneğinde Akaid ve Kelam İlmi”. Kelâm Araştırmaları Dergisi/ Kader XI/1 (2013), 253-269.
• Düzgün, Şaban Ali (ed.). Mâtürîdî’nin düşünce dünyası. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Üçüncü baskı., 2018.
• Eraslan, Yunus. Mâtürîdîlik ve Tasavvuf. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
• Erşahin, Seyfettin. “Cumhuriyet Dönemi İlk (?) Emâlî Tercümesi ve Şerhi: Osman N. Bilgin’in Akaid-i İslamiyeyi Câmi Manzume-i Emâlî Tercemesi Adlı Eseri”. Oş Devlet Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi İlmi Dergisi 23 (2018), 237-254.
• Hâfız Refî‘ Efendi. Kasîde-i Emâlî Tercemesi. İstanbul: Mahmûd Bey Matbaası, 1302.
• İbn Kutluboğa, Ebu’l-Fidâ Zeynüddin. Tâcü’t-Terâcim. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1992.
• İbnü’s-Sirâc, Ebu’s-Senâ’ Cemâleddin Mahmûd b. Ahmed b. Mes‘ûd el-Konevî ed-Dimaşkî el-Hanefî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 241002, 42-66.
• İlhan, Mevlüt. Kaside-i Emâlî’nin Türkçe Tercümeleri. Rize: Recep Tayyib Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2016.
• İzmirli, İsmail Hakkı. Yeni İlm-i Kelam. İstanbul: Evkâf-ı İslamiyye Matbaası, 1341.
• Kadızâde, Ahmed b. Muhammed el-Emin el-İstanbûlî. Şerh-i Terceme-i Lâmiyye (Emali Şerhi). çev. Yusuf Şevki Yavuz. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
• Kalaycı, Mehmet. “18. Yüzyıl Osmanlı Dinî Düşüncesinde Mâturîdîlik Vurgusu: Hanefîlikten Mâturîdîliğe Giden Sürece Dair Bir Tahlil”. Sahn-ı Semân’dan Dârulfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası (Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler) II (2018), 47-95.
• Kalaycı, Mehmet. Tarihsel Süreçte Eşarilik Maturidilik İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2013.
• Kandemir, M. Yaşar. “Emâlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/70-72. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Kara, İsmail. İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not. İstanbul: Dergah Yayınları, 2014.
• Karaağaç, Hilmi. “Ali b. Osman el-Ûşî ve Emâlî Kasîdesi”. Oş Devlet Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi İlmi Dergisi 23 (2018), 143-149.
• Kâvukçî, Seyyid uhammed. ed-Dürr’ül-Ğâli alâ bed’i’l-Emâlî. Menûfe: el-Matbaatü’n-Nasriyye, 1317.
• Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu’cemü’l-Müellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Mesnâ & Dâru İhyâ-i’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Kenan, Kâdı Muhammed Ahmed. Câmiu’l-Leâlî Şerhu Bed’i’l-Emâlî. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2008.
• Keskin, Mehmet. “Ehl-i Sünnet Düşünce Ekolleri Açısından Ali b. Osman el-Ûşî’nin İtikadî Görüşleri”. Oş Devlet Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi İlmi Dergisi 23 (2018), 289-299.
• Kutlu, Sönmez (ed.). İmam Mâturîdî ve Maturidilik. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2006.
• Kutlu, Sönmez. Tarihsel Din Söylemleri Üzerine Zihniyet Çözümlemeleri. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
• Kutlu, Sönmez. Türkler ve İslâm Tasavvuru. İstanbul: İsam Yayınları, 2011.
• Kürkçüoğlu, Kemal Edib. “Lâmiyye-i Kelâmiyye”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi III/1-2 (1954), 1-21.
• Madelung, Wilferd. “AL-USHI”. Encyclopaedia of Islam (II). Leiden: E. J. Brill, 1986.
• Makdisi, George. İslam’ın Klasik Çağında ve Hristiyan Batı’da Beşeri Bilimler. çev. Hasan Tuncay Başoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2. Basım, 2015.
• Malkoçevî, Muhammed b. Şerh-i Kasîde-i Emâlî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbn Mirza, 278446, 1b- 23a.
• Māturīdī, Muḥammad Ibn-Muḥammad al-. Te’vîlâtü’l-Kur’ân tercümesi. İstanbul: Ensar, 2017.
• Matüridi, Ebu Mansur el-. Kitabü’t-Tevhid. çev. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. İsam / İslam Araştırmaları Merkezi, 2003.
• Mehmet Tahir, Seyyid Ablülzâde - Urpilyan, Serkîz. Mahzenü’l-ʾulûm. İstanbul: Şirket-i Mürettebiyye Matbaası, 1308.
• Mert, Muhit. “Oşlu Din Alimi Ali B. Osman ve Bed’ü’l-Emâlî Adlı Eseri Bağlamında İtikadî Görüşleri”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi IV/7-8 (2005), 7-32.
• Musannifek, Alâ’eddin Ali b. Muhammed b. Mes‘ûd. Şerhu’l-Emâli. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 00336-001, 1-55.
• Mütercim Asım, Seyyid Ahmed. Merhu’l-meʾâli fî şerhi’l-Emâlî. İstanbul: Fazilet Neşriyat, 2015.
• Nar, Ali. “Emâli Kasidesi (Manzum Akaid)”. 180-186. İstanbul: Fatih Gençlik Vakfı, 1984.
• Nesefi, Ebu’l Muin Meymun b Muhammed en-. Tabsıratü’l Edille fi Usuli’d-Din. ed. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2012.
• Niksârî, Ahmed. Şerhu’l-Emâli. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İzmir, 281881.
• Öğüt, Emine. Matüridi Düşünce Sisteminin Dayandığı Temel Tasavvurlar / Geleneğin İnkişafından Geleceğin İnşasına. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2021.
• Özbek, Durmuş. “el-Ûşî ve ‘Kasidetü’l-Emalî’”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (1994), 261-308.
• Özcan, Hanifi. “Türk Din Anlayışı: Mâtüridîlik”. İmam Mâtürîdî ve Maturidilik. ed. Sönmez Kutlu. 285-293. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2006.
• Özel, Ahmet. Hanefi fıkıh alimleri. Kızılay/Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. baskı., 2006.
• Özervarlı, M. Sait. “el-Emâlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/73-75. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Qarṣī, Dāwūd ibn Muḥammad. Dâvûd-i Karsî’nin kelâm külliyâtı: şerhu bed’il-emâli, risâle fi’l-ihtiyârati’l- cüziyye ve’l-irâdâti’l-kalbiyye, şerhu’l-kasideti’n-nüniyye, şerh-i âmentu billâh, şerh-i nüniyye, ma’lûmat (inceleme-çeviri-çeviriyazı-eleştirmeli metin). ed. Ömer Ergül vd. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2025.
• Rahmi Efendi, Eğinli Mehmed. Tefcîrü’t-tesnîm fî kalbin selîm. İstanbul: Fazilet Neşriyat, t.y.
• Râzî, Muhammed b. Ebi Bekr er-. Hidâyetün mine’l-i’tikâd. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 300566, 2b-22b.
• Rebhâmî, Mevlânâ M. Riyâd’ün-nâsıhîn Tercümesi. çev. S. Fârûk Meyân. İstanbul: Berekât Yayınevi, 2. Basım, 1980.
• Reyhâvî, Muhammed b. Süleyman el-Halebî er-. Nuhbetü’l-leʿâlî fî şerhi Bed’i’l-Emâlî. İstanbul: Hakikat Kitabevi, 2021.
• Sâbûnî, Nureddin es-. Mâtürîdiyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1998.
• Şeker, Fatih M. İslamlaşma Sürecinde Türklerin İslam Tasavvuru. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
• Şihabeüddinel-Kuşeyrî, Seyyid Ali b. Yusuf b. Muharrem. Şerhu’l-Emâlî (Şerhu Şihâbüddin). İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Tırnovalı, 338473, 1a-32b.
• Teftâzânî, Sa’düddin. Kelâm İlmi ve İslam Akâidi Şerhu’l-Akâid. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 1999.
• Türker, Ömer. “İslam Düşüncesinde Klasiklerin Oluşumu ve Değişimi”. İslam ve Klasik (Editörlü kitap), 367-376.
• Ulukütük, Mehmet. Anlama ve Gelenek. İstanbul: Bilsam, 2013.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Türkçe Emâlî Şerhleri”. Oş Devlet Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi İlmi Dergisi 23 (2018), 213- 226.
• Yılmaz, Mustafa Selim - Sadıker, Ömer. “İbn Cemâa’nın Derecu’l-Meâ’lî İsimli Bed’ü’l-Emâlî Şerhi”. Oş Devlet Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi İlmi Dergisi 23 (2018), 201-211.
• Yörükan, Yusuf Ziya. İslam Akaid Sisteminde Gelişmeler / İslam Dini ve Mezhepleri Tarihi 2. Ötüken Neşriyat, 4. Basım, 2015.
• Zengin, Zeki Salih. “Kurtuluş Savaşı Döneminde Medrese Öğretim Programları ve Ders İçeriklerinin Düzenlenmesi Çalışmaları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XLIV/1 (2003), 187-226.
• Ziriklî, Hayruddîn b. Mahmud b. Muhammed b. Ali b. Fâris ez-. el-A’lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.