The Representation of the Levels of the Self (Marātib al-Nafs) Through Sounds in Ḳarabās̲h̲ Welī

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 629 - 661, 28.03.2026

Ömer Dursun

https://doi.org/10.33415/daad.1837286

https://izlik.org/JA94FF89JY

Öz

In Sufi thought, the tradition of the seven stages (aṭwār al-sabʿa), developed to explain the spiritual progress of the human being, expresses the purification (tazkiyah) and transformation process through which the self (nafs) ascends from lower to higher levels. These levels are classified as the tyrannical self (al-nafs al-ammāra), the regretful self (al-nafs al-lawwāma), the inspired self (al-nafs al-mulhima), the serene self (al-nafs al-muṭmaʾinna), the pleased self (al-nafs al-rāḍiya), the contented self (al-nafs al-mardiyya), and the perfected self (al-nafs al-kāmila), representing the basic stages of al-sayr wa-l-sulūk.
Although these levels are associated with symbolic elements such as color, dream, spiritual station, and the stories of the prophets, their relationship with types of sound is almost never mentioned. The Ottoman Ṣūfī Ḳarabās̲h̲ Welī associates the first five stages of the self with the sounds of the cow, the camel, the ram, the sheep, and the human voice. According to the available data, he is the first to put forward this relationship. However, the reasons and semantic foundation of this correspondence have remained largely unexplored.
This study examines the possibility of a meaningful relationship between the self, which is a subtle (laṭīf) and immaterial (mujarrad) reality (ḥaqīqah), and sound, which originates from material vibration. By focusing on the moral and psychological characteristics of each level of the self and comparing them with the behavioral features and vocal expressions of the corresponding beings, the representational nature of this analogy is revealed. Based on the principle that the form (ṣūrah) animated by the soul (rūḥ) externalizes a sound in accordance with its inner reality, it was accepted that each level of the self manifests a symbolic voice.
The Tyrannical Self: It is driven by bodily desires and pleasure-centered impulses. The cow, which spends most of its time eating and digesting, represents the vitality observed at this level.
The Regretful Self: Characterized by self-reproach and fluctuation between sin and repentance. The camel’s rising and falling vocalization reflects this unstable spiritual movement.
The Inspired Self: Divine inspirations (ilhām) become manifest in this stage. The ram, obedient and calm within the flock, symbolizes the state of this level.
The Serene Self: Inner peace and spiritual tranquility dominate. The soft, balanced sound of the sheep represents the state of submission in spiritual serenity.
The Pleased Self: The awareness of unity (jamʿ) is realized, and the self becomes fully content with al-Ḥaqq. The human’s voice, which brings together truths that appear to be opposed to one another, symbolizes this state of jamʿ.
Thus, the symbolic sounds attributed to the levels of the self do not signify physical transformation but reveal the inner spiritual journey of the human being through an auditory representation. The study renders a symbolic dimension that has remained implicit in Sufi literature visible and offers an original contribution to understanding al-sayr wa-l-sulūk by connecting immaterial spiritual states and sensible acoustic expressions. Sound-based symbolism allows the modern reader to grasp these experiences not only conceptually but also through sensory perception.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Ḳarabās̲h̲ Welī , Aṭwār al-Sabʿa (Seven Stages) , Stages of the Self , Sound Symbolism

Karabâş-ı Velî’de Nefs Mertebelerinin Seslerle Temsili

https://izlik.org/JA94FF89JY

Öz

Etvâr-ı seb‘a öğretisinde insanın manevî gelişimini açıklamak için kullanılan nefs mertebeleri farklı şekillerde yorumlanmıştır. Bu yorumlardan biri, nefs mertebelerinin duyulabilir seslerle ilişkilendirilmesidir. Ancak mücerred bir varlık olan nefsin maddî bir olgu olan sesle nasıl ilişkilendirilebileceği izaha muhtaçtır. Çalışma Karabâş-ı Velî’nin (öl. 1097/1686) nefs mertebelerini hangi esaslara dayanarak belirli seslerle ilişkilendirdiğini metin analizi yöntemiyle incelemektedir. Öncelikle nefs mertebelerinin mahiyeti ve onlara atfedilen ahlâkî nitelikler tespit edilmiştir. Ardından belirtilen niteliklerin ilgili canlıların davranış ve sesleriyle ilişki kurmaya elverişli yönleri değerlendirilmiştir. Bulgular nefs mertebeleri ile ses arasındaki ilişkinin fizikî bir süreçten çok sembolik anlatıma dayandığını ve sesin ilgili mertebelerde öne çıkan manevî niteliklerin dış dünyadaki işitilebilir örneklerle açıklanmasına imkân veren temsili bir araç olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma nefsin soyut yapısı ile sesin duyulur yönü arasında kurulan ilişkinin Karabâş-ı Velî’nin tasavvuf düşüncesinde nasıl anlam kazandığını göstermekte ve etvâr-ı seb‘a bağlamında ses sembolizmine ilişkin boyutun daha anlaşılır hâle gelmesine katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Karabâş-ı Velî , Etvâr-ı Seb‘a , Nefs Mertebeleri , Ses Sembolizmi

Kaynakça

• A. Volodin, Ilya vd. “Camel Whistling Vocalisations: Male and Female Call Structure and Context in Camelus bactrianus and Camelus dromedarius”. Bioacoustics: The International Journal of Animal Sound and its Recording 31/2 (2022), 132-147. https://doi.org/10.1080/09524622.2021.1889403
• Ayiş, Mehmet Şirin. “Sünbül Sinan ve Atvâr-ı Seb’a Risalesi Bağlamında Nefis Mertebeleri”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 7/13 (2017), 119-138.
• Beauchemin, Karen A. “Invited Review: Current Perspectives on Eating and Rumination Activity in Dairy Cows”. Journal of Dairy Science 101/6 (2018), 4762-4784. https://doi.org/10.3168/jds.2017-13837
• Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-Beyân. haz. Halil Eser. 10 Cilt. İstanbul: Eser Neşriyat, 1970.
• Câmî, Abdurrahman. Şerhu Fusûsi’l-hikem. thk. Asım Keyyâlî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2009.
• Cendî, Müeyyidüddîn. Şerhu Fusûsi’l-hikem. thk. Celâleddin Âştiyânî. Kum: Bostân-ı Kitâp, 1. Basım, 2002.
• Çakmak, Muharrem. “Niyazî-i Mısrî’nin ‘Etvâr-ı Seb’a’ Adlı Risâlesi’nde Seyr ü Sülûk’un Evrelerinde Görülen Rüyâ/Vâkıât”. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 11/5 (2016), 137-158.
• Çakmaklıoğlu, M. Mustafa. İbn Arabî’de Ma’rifetin İfadesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2007.
• Çelik, İsa - Yıldırım, Birol. “Halvetiyye Geleneğinde Etvâr-ı Seba/Nefsin Mertebeleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 86 (2018), 21-44.
• Dursun, Ömer. Karabâş-ı Velî’de Varlık ve Bilgi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
• Engeldal, SEC vd. “Effect of Different Levels of Social Isolation on the Acoustical Characteristics of Sheep Vocalization”. Jurnal Ilmu Ternak dan Veteriner 18/3 (2013), 208-219.
• Frager, Robert. Heart, Self, & Soul: The Sufi Psychology of Growth, Balance, and Harmony. Wheaton, Illinois: Quest Books, 1999.
• Gavojdian, Dinu vd. “BovineTalk: machine learning for vocalization analysis of dairy cattle under the negative affective state of isolation”. Frontiers in Veterinary Science 11 (2024), 1-10. https://doi.org/DOI%252010.3389/fvets.2024.1357109
• Gazzâlî, Ebu Hâmid. İhyâü ulûmi’d-dîn. nşr. Muhammed Vehbî Süleymân, Üsâme Ammûra. 5 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 4. Basım, 2016.
• Halvetî, Mehmed Şâkir. “Etvâr-ı Seb’a”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 587-611. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Harmancı, Meriç. “In The Context of Turkish Culture Animal Symbolism in Heterodox Dervishes (Türk Kültürü Bağlamında Heterodoks Dervişlerde Hayvan Sembolizmi)”. Folklor/Edebiyat 28/110 (2022), 333-346.
• Hasenî, İbn Acîbe. Bahrü’l-Medîd fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd: Kur’an’ın Tefsiri ve Tasavvufî İşaretleri. çev. Dilaver Selvi. 11 Cilt. İstanbul: Semerkand Yayınları, 1. Basım, 2011.
• Hâşimî, Seyyit Ahmet. Cevâhiru’l-Belâgat. Beyrut: Dâru’l-Marife, 2013.
• Hücvîrî Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfu’l-mahcûb: Hakikat Bilgisi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 4. Basım, 2014.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. nşr. Ahmed Şemseddin. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fusûsu’l-hikem. thk. Ebu’l-Alâ Afîfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
• İbrahim Gülşenî. “Etvâr-ı Kalb”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 189-222. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• İltuş, Cüveyriye. “Sûfî Menâkıbnâmelerinde Yer Alan Bazı Hayvan Motiflerinin Tasavvufî Açıdan Değerlendirilmesi”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2021), 305-326.
• Kâdı Beydâvî. Muhtasar Beydâvî Tefsîri Envâru’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Tevîl. çev. Şadi Eren. 4 Cilt. İstanbul: Selsebil Yayınları, 2. Basım, 2011.
• Karabâş-ı Velî. Kitâbu şerh-i Fusûsi’l-hikem el-müsemmâ bi Kâşifi’l-esrâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmut Efendi, No. 2225, ts.
• Karabâş-ı Velî. Mi’yâru’t-Tarîka Tercümesi. çev. Nûreddîn Efendi. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin Yazmaları, No. 383, ts.
• Kartal, Abdullah. Tasavvufun Oluşumu Şeriat-Hakikat İlişkisi. Bursa: Emin Yayınları, 1. Basım, 2015.
• Kâşânî, Abdürrezzak. Şerhu Fusûsu’l-hikem. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1. Basım, 2003.
• Kâşânî, Abdürrezzak. Tefsîru’l-Kâşânî: el-müsemmâ Te’vîlâti’l-Kur’ân. 2 Cilt. Kahire: el-Matba’atu’l-Yemeniyye, 1899.
• Kayserî, Dâvûd. Şerhu Fusûsu’l-hikem. thk. Hasanzâde el-Âmulî. 2 Cilt. Kum: Bostan-ı Kitap, 4. Basım, 1394.
• Kelâbâzî, Ebû Bekr Muhammed b. Ebû İshak. et-Ta’arruf li-mezhebi ehli’t-tasavvuf. thk. Abdurrezzak Tek. Bursa: Bursa Akademi, 1. Basım, 2016.
• Kinsler, Lawrence E. vd. Fundamentals of Acoustics. New York: John Wiley & Sons, 3. Basım, 1982.
• Konevî, Sadreddin. el-Fükûk fî esrârı müstenidâti hikemi’l-Fusûs: Fusûsü’l-Hikem’in Sırları. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2012.
• Konuk, Ahmed Avni. Fusûsu’l-Hikem: Tercüme ve Şerhi. ed. Mustafa Tahralı. haz. Mustafa Tahralı vd. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2017.
• Kuşeyrî, Abdülkerim. Letâifü’l-İşârât: İlahî Kelâm’ın Sırları. çev. Ekrem Demirli. 3 Cilt. İstanbul: Fikriyat, 2020.
• Kuşeyrî, Ebü’l-Kâsım Abdülkerim b. Hevazin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. 2 Cilt. Kahire: Şeriketü’l-Kuds li’t-Ticâreti, 1. Basım, 2008.
• Mayuri Kate - Neethirajan, Suresh. “Giving Cows a Digital Voice – AI-Enabled Bioacoustics and Smart Sensing in Precision Livestock Management”. Annals of Animal Science, 1-57. https://doi.org/10.2478/aoas-2025-0091
• Meen, G.H vd. “Sound analysis in dairy cattle vocalisation as a potential welfare monitor”. Computers and Electronics in Agriculture, 111-115. http://dx.doi.org/10.1016/j.compag.2015.08.028
• Mekkî, Ebû Tâlib. Kûtu’l-kulûb fî muâmeleti’l mahbûb ve vasfu tarîki’l-mürîd ilâ makâmi’t-tevhîd. thk. Muhammed Rıdvânî. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, 1. Basım, 2001.
• Mısrî, Mehmed Niyâzî. “Etvâr-ı Seb’a”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 489-507. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Muhâsibî, Hâris. er-Riâye li-hukukillah. thk. Abdukadir Ahmed Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 4. Basım, ts.
• Muslu, Ramazan. “Halvetiyye’de ‘Atvâr-ı Seb‘a’ Yazma Geleneği ve Sofyali Bâlî’nin Atvâr-ı Seb‘a Risalesi”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 18 (2007), 43-63.
• Nablusî, Abdulganî. Cevâhiru’l-nusûs fî halli kelimâti’l-Fusûs. thk. Asım Keyyâlî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1. Basım, 2008.
• Nur, İsmail Hakkı. “Mesnevi’de Hayvan Karakterleri (Metaforları)”. AVKAE Dergisi 3/1 (2013), 18-30.
• Özseven, Turgut - Düğenci, Muharrem. “Sayısal filtrelerin akustik parametreler, cinsiyet yaş ve duygu durumu üzerindeki etkileri”. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi 23/2 (ts.), 144-148.
• Papadaki, Kallirroi vd. “Mixing groups of sheep changes vocalizations when an individual animal is isolated”. Discover Animals, 1-12. https://doi.org/10.1007/s44338-025-00046-1
• Pîr Muhammed Bahâeddin Erzincânî. “Makâmâtü’l-Ârifîn”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 61-120. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Rahimi, Amin vd. “Animal Symbols of the Ego in the Mystical Works of Sanāi, Attār and Rumi”. Literary Text Research 18/62 (2015), 147-173.
• Rûmî, Mevlânâ Celâleddin. Mesnevî-i ma’nevî. çev. Derya Örs - Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2015.
• Sayın, Esma. “Tasavvufî Kavramların Anlaşılmasında Hayvan Sembollerinin Önemi”. Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 12/10 (2017), 227-290.
• Serrâc, Ebû Nasr Abdullah b. Ali et-Tûsî. el-Lüma’ fî tarihi’t-tasavvufi’l-İslâmî. ed. Kamil Mustafa Hindavi. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2007.
• Seyyid Mustafa Râsim Efendi. Istılâhât-ı İnsân-ı Kâmil: Tasavvuf Sözlüğü. haz. İhsan Kara. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2008.
• Seyyid Nizamoğlu Seyfullah. “Etvâr-ı Seb’a”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 311-335. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Simonyan, Kristina. “The laryngeal motor cortex: its organization and connectivity”. Current Opinion in Neurobiology 28 (2014), 15-21. https://doi.org/10.1016/j.conb.2014.05.006
• Sofyalı Bâlî Efendi. “Etvâr-ı Seb’a min Te’lîfâti’ş-Şeyh Bâlîyyi’s-Sofyevî”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 223-275. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Sofyalı Bâlî Efendi. Şerhu Fusûsi’l-hikem. Dersaadet, 1309.
• Stevens, Kenneth N. - Keyser, Samuel Jay. “Quantal theory, enhancement and overlap”. Journal of Phonetics 28/1 (2010), 1-22.
• Şeyhülislâm Ebussuûd Efendi. Ebussuûd Tefsiri. çev. Ali Akın. 11 Cilt. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2006.
• The Voice Foundation. “Understanding Voice Production”. The Voice Foundation, ts. https://voicefoundation.org/health-science/voice-disorders/anatomy-physiology-of-voice- production/understanding-voice-production/
• Tilimsânî, Afîfüddin. Şerhu Fusûsi’l-hikem. thk. Ekber Râşidî Niyâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2015.
• Tirmizî, Hakîm. Beyânü’l-fark beyne’s-sadr ve’l-kalb ve’l-fuâd ve’l-lüb. Umman: Müessesetü Âli’l-Beyti’l- Melikiyyeti li’l-Fikri’l-İslâmî, 2012.
• Usta, Muhiddin. Tasavvuf Eğitiminde Etvâr-ı Seb’a Metodu. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
• Ünsî, Hasan. “Etvâr-ı Seb’a”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 541-554. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Yiğitbaşı Ahmed Efendi. “Risâle-i Etvâr-ı Seb’a li-Kalbi’l-Ârifîn”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 121-145. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Yusuf Sünbül Sinan. “Etvâr-ı Seb’a”. Halvetî Azizlerinin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. haz. Fatih Yıldız. 167-188. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Zappaterra, Martina vd. “The Effect of Shade on the Behaviour of Dromedary Camels in a Livestock Market in Qatar”. Animals 11/9 (2021), 1-15. https://doi.org/10.3390/%2520ani11020480