The Role of Verse-Numbering in Identifying the Regional Origins of Qur’anic Manuscripts: The Case of Third-Century AH Mawqūf Muṣḥafs from the Syrian Region

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 1, 663 - 691, 28.03.2026

Betül Genan

https://doi.org/10.33415/daad.1837924

https://izlik.org/JA34WS26ME

Öz

One of the central challenges in the study of early Qur’anic manuscripts is determining their geographical and chronological origins. Since most early codices lack colophons or endowment records, researchers rely on features such as script style, material characteristics, and diacritical marks to establish their provenance. Among these, verse-ending signs are of particular importance. Examining these signs allows scholars to identify the verse-numbering system (‘addu’l-āy) used in a muṣḥaf, providing an important clue to its regional background. Classical sources describe six verse-numbering systems associated with the five centers to which Caliph ‘Uthmān had sent Qur’anic codices—namely, the first and second Medinan, Meccan, Basran, Kufan, and Shāmī (or Dimashqī) systems—and, according to some accounts, a seventh system known as the Himsī. Yet there remains no clear evidence for when or to what extent these systems were reflected in regional manuscripts. Studying the verse-numbering practices of early codices can therefore help clarify the historical development of these systems.
In the literature, many studies have suggested that the verse-numbering systems used in Qur’anic manuscripts can serve as a source of data for determining their regional provenance. Indeed, Yasin Dutton has used verse-numbering information to identify the geographical origin of the manuscripts he examined. At the same time, Intisar Rabb has likewise assumed that a manuscript’s numbering system can reflect its regional background. This raises the question of whether such an assumption can be applied to early Qur’anic manuscripts in general, for while it seems reasonable to expect that a manuscript produced in a particular city would follow the numbering system attributed to that city, this correspondence is not necessarily obligatory. In this regard, a previous study examined two early Qur’anic manuscripts from the Shām region dating to the third century AH: the Amājūr Muṣḥaf and the ‘Abd al-Mun‘im Muṣḥaf. The analysis found that the Amājūr Muṣḥaf fully conforms to the Basran numbering system, while the ‘Abd al-Mun‘im Muṣḥaf, though not identical, exhibits approximately 82 percent correspondence. These findings challenge the assumption that verse-numbering systems necessarily reflect a manuscript’s geographical provenance. Indeed, they suggest that the Basran system was known and employed in the Shām region during the third century AH.
In light of these findings, the relationship between the verse-numbering systems used in Qur’anic manuscripts and the geographical regions in which they were produced remains somewhat ambiguous. Clarifying this issue will likely require further studies examining the verse-numbering systems of manuscripts with well-established periods and regional provenance. From this perspective, and as a continuation of the earlier line of research focusing on manuscripts endowed in the Shām region during the third century AH, the present study examines another Qur’anic manuscript endowed in Damascus in the mid-third century AH. The manuscript under examination, catalogued as ŞE 8911, is part of the Damascus Document Collection and comprises several dispersed folios. According to its endowment record, it was donated to the Umayyad Mosque of Damascus in 260/873–874 by Rabī‘a b. ‘Abd al-Raḥmān al-Kinānī. This study aims to determine the verse-numbering system employed in this manuscript and thereby shed light on the system in circulation in the Shām region during the third century AH.

Anahtar Kelimeler

Qirā’āt , Early Qur’anic Manuscript , Damascus Documents Collection , Verse Numbering (‘Addu’l-Āy) , Syrian System (al-Shāmī) , Damascene System (al-Dimashqī)

Teşekkür

I would like to express my gratitude to Prof. Dr. Omar Hamdan (University of Tübingen) for his assistance in reading the endowment (waqf) record of the Qur’anic manuscript discussed in this article, and to Dr. Şeyma Genan (Istanbul Medeniyet University) for her valuable comments on the manuscript.

Ayet Sayımının Yazma Mushafların Bölgesel Köken Tespitinde Rolü: Hicri Üçüncü Asır Şam Bölgesi Mevkûf Mushafları Örneği*

https://izlik.org/JA34WS26ME

Öz

Erken dönem mushaf araştırmalarının temel meselelerinden birisi, mushafların ait oldukları coğrafya ve dönemin tespitidir. Kadim mushafların çoğu istinsah veya vakıf kaydı taşımadığından, bunların aidiyetlerinin belirlenmesinde yazı tarzı, materyal özellikleri ve işaretlemeler gibi unsurlardan yararlanılmaktadır. Bu bağlamda ayet sonu işaretleri, bölgesel kökeni ortaya koymaya imkân veren yöntemlerden biri olarak öne çıkmaktadır. Literatürde Hz. Osman’ın mushaf gönderdiği beş merkeze nispet edilen altı yahut yedi sayım sisteminden (addu’l-ây) söz edilse de bunların mushaflara ne zaman ve hangi ölçüde yansıdığı tartışmalıdır. Dönem ve bölgesel aidiyeti bilinen mushaflardaki ayet sayımlarının incelenmesi, bu belirsizliğe ışık tutabilecek niteliktedir. Bu çalışma, Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu’nda yer alan ve 260/873-874 senesinde Rabî‘a b. Abdurrahman el-Kinânî tarafından Şam Emevî Camii’ne vakfedilen ŞE 8911 numaralı mushafın ayet sayımı bakımından incelenmesini konu almaktadır. Bu bağlamda öncelikle mushafın koleksiyon genelinde dağınık halde bulunan varakları bir araya getirilmiş, sonrasında bu varaklar, ayet sayısına delalet eden göstergeler açısından incelenmiştir. Elde edilen veriler bir veritabanına kaydedilmiş ve bu verilerin yedi ayet sayım sistemiyle ne ölçüde örtüştüğü analiz edilmiştir. Ayrıca bu veriler hicri üçüncü yüzyılda Bilâdüşşam bölgesine vakfedilen Amâcûr ve Abdulmun‘im Mushaflarıyla mukayese edilmiştir. İnceleme sonucunda Kinânî Mushafı’nın, Dımaşkî sayımı esas aldığı tespit edilmiştir. Bu bulgu, Dımaşkî sayımın hicri üçüncü asırda bölge mushaflarına yansıdığını ortaya koymuştur. Ayrıca söz konusu mushafın, ayet sayımı bakımından Basrî sayımla ilişkilendirilen Amâcûr ve Abdulmun‘im Mushafları’ndan bu yönüyle ayrıldığı görülmüştür. Sonuç olarak ayet sayımının mushafların menşeini tespit etmede önemli bir veri sunduğu, ancak tek başına belirleyici olmadığı anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Kadim Yazma Mushaf , Şam Evrakı Koleksiyonu , Ayet Sayımı (Addu’l-ây) , Şamî Sayım , Dımaşkî Sayım

Teşekkür

Makalede ele alınan yazma mushafın vakıf kaydının okunmasına sağladığı destekten dolayı Tübingen Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Omar Hamdan’a ve değerlendirmeleriyle makaleye katkı sunan İstanbul Medeniyet Üniversitesi Dr. Öğr. Üyesi Şeyma Genan’a teşekkür ederim.

Kaynakça

• Abay, Muhammet. Hz. Osman Sonrası Mushaf Tarihi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2023.
• Ca‘berî, İbrahim b. Ömer. Hüsnü’l-meded fî ma‘rifeti fenni’l-aded. thk. Beşir Hasan el-Himyerî. Medine: Mucemme‘u’l-Melik Fehd li-Tibâ‘ati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1432/2011.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Said. el-Beyân fî addi âyi’l-Kur’ân. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Kuveyt: Merkezu’l- Mahtûtât ve’t-Türâs ve’l-Vesâik, 1414/1994.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Said. el-Muhkem fî ilmi nakti’l-mesâhif. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Dımaşk: Dâru’l-Gavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 1438/2017.
• Dutton, Yasin. “An Early Muṣḥaf According to the Reading of Ibn ʿĀmir”. Journal of Qur’anic Studies 3/1 (2001), 71-89.
• Dutton, Yasin. “Red Dots, Green Dots, Yellow Dots and Blue: Some Reflections on the Vocalisation of Early Qur’anic Manuscripts (Part II)”. Journal of Qur’anic Studies 2/1 (2000), 1-24.
• Dutton, Yasin. “Some Notes on the British Library’s ‘Oldest Qur’an Manuscript’ (Or. 2165)”. Journal of Qur’anic Studies 6/1 (2004), 43-71.
• Dutton, Yasin. “Two ‘Ḥijāzī’ Fragments of the Qurʾan and Their Variants, or: When Did the Shawādhdh Become Shādhdh?” Journal of Islamic Manuscripts 8/1 (2017), 1-56.
• Fedeli, Alba. Early Qur’ānic Manuscripts, Their Text, and The Alphonse Mingana Papers Held in The Department of Special Collections of The Unıversity of Birmingham. Birmingham: University of Birmingham, Institute for Textual Scholarship and Electronic Editing, Doktora Tezi, 2014.
• Genan, Betül. Hicri Üçüncü Asır Kur’an Yazmalarında Kıraat Tercihi: Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu Örneği. İstanbul: İFAV, 2025.
• Genan, Betül vd. “Şam Evrakı Koleksiyonu’nun Teşekkül Ettiği Kadim Bir Arşiv: Kubbetü’l-Hazne ve Tarihi”. İslam Tetkikleri Dergisi 14/1 (27 Mart 2024), 89-119. https://doi.org/10.26650/iuitd.2024.1385826
• Genan, Şeyma. Kadim Mushaflarda Zabt Geleneği; Şam Evrakı Koleksiyonu Kur’an Yazmaları Örneklemi. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2025.
• George, Alain Fouad. “The Geometry of the Qur’an of Amajur: A Preliminary Study of Proportion in Early Arabic Calligraphy”. Muqarnas 20 (2003), 1-15.
• Hamed, Gânim Kaddûrî. Ulûmu’l-Kur’âni’l-Kerîm beyne’l-mesâdir ve’l-mesâhif: Dirâse tatbikiyye fî mesâhif mahtûta. Riyad: Merkezu Tefsir li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 1439/2018.
• Işık, Emin. “Fussılet Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/228-229. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• İbn Ebî Davud, Ebû Bekir Abdullah b. Süleyman. Kitâbu’l-Mesâhif. thk. Muhibbuddin Abdussubhân Vâiz. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1423/2002.
• İbnu’n-Nedim, Ebu’l-Ferec Muhammed b. İshak. el-Fihrist. thk. İbrahim Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1417/1997.
• Kara, Mehmet. Sayısal Boyutlarıyla Kur’an Metni: Addu’l-Ây İlmi. Istanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı (İFAV), 2024.
• Özdirek Şahin, Betül. Mushaf Neşriyatı ve Araştırmalarında Oryantalistlerin Paradigma ve Yöntemleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.
• Rabb, Intisar A. “Non-Canonical Readings of the Qur’an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading)”. Journal of Qur’anic Studies 8/2 (2006), 84-127.
• Sehâvî, Alemuddin Ali b. Muhammed. Cemâlu’l-kurrâ’ ve kemâlu’l-ikrâ’. thk. Mervan el-Atiyye - Muhsin Harâbe. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1418/1997.
• Şâtibî, el-Kasım b. Firruh. Nâzimetu’z-zuhr fî addi’l-ây. thk. Beşir Hasan el-Himyerî. Riyad: Kursiyyu’l-Kur’ani’l- Kerim ve Ulûmihi bi-Câmiati’l-Meliki Suud, 1436/2014-2015.
• Uzun, Mustafa İsmet. “Ebced”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/68-70. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Kinânî Mushafı. İstanbul: Türk ve İslam Eserleri Müzesi, Şam Evrakı Koleksiyonu, ŞE 637, ŞE 803, ŞE 4630, ŞE 6662, ŞE 8911, ŞE 12808/254-256, ŞE 12869/172-174, ŞE 12914/174-177, ŞE 12995/29-30.
• “Mukaddime”. el-Beyân fî addi âyi’l-Kur’ân. Kuveyt: Merkezu’l-Mahtûtât ve’t-Türâs ve’l-Vesâik, 1414/1994.