Nakle Dayalı Tefsirin Mahiyeti: Kavramsal Bir Netleştirme Denemesi

Öz

Rivayet tefsiri üzerine özellikle son dönemlerde yazılanlara bakıldığında söz konusu kavramın tanımı, kapsamı ve niceliği üzerinde bir ittifakın oluşmadığı görülmektedir. Bu da böyle bir kavramın gerçekten gerekli olup olmadığı başta olmak üzere tam olarak ne ifade ettiği, içeriği gibi konularda çeşitli problemlere neden olmaktadır. Bu makalede, rivayet tefsirinin kavramsal problemlerine dair farklı fikirler ele alınıp tartışılmakta ve kavramla ilgili belirsizliği belli ölçüde halledeceği düşünülen bazı somut öneriler sunulmaktadır. Böylece rivayet tefsiri kavramını yöntem, kaynak ya da tasnif türü olarak görenlerin argümanlarının mukayesesine fırsat tanınmakta, salt rivayet tefsirinin imkânı çerçevesindeki düşünceler ortaya konulmaktadır. Makalede şu soruların cevabı aranmaktadır: “Rivayet tefsiri kavramı bir yöntemi mi, tefsirin nakle dayalı kaynaklarını mı yoksa tefsirlere ait bir tasnif türünü mü ifade etmektedir?” “Dirayetsiz salt bir rivayet tefsiri mümkün müdür?” “Tefsir eserlerini rivayet-dirayet şeklinde tasnif etmek ne kadar doğrudur?” Neticede rivayet tefsiri kavramının üç farklı boyutta kullanıldığı tespit edilmiş ve her biri için farklı terimler önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Rivayet Tefsiri
• Dirayet Tefsiri
• Tefsir Yöntemi
• Naklî Tefsir

The Nature of Transmission-Based Exegesis: An Attempt at Conceptual Clarification

Öz

The practice of transmitting the Prophet’s explanations of Qur’anic verses to those in need of clarification, which began in the earliest Islamic period, gradually developed into a distinctive form of exegetical activity based on narration. Although this practice existed in a practical sense from the beginning, it entered the scholarly literature under various conceptual labels during the period of codification. Despite its long historical presence, systematic definitions and theoretical discussions of what later came to be called rivayet tafsir only became more explicit in the twentieth century. A review of modern scholarship demonstrates that there is still no clear consensus regarding the definition, scope, content, or boundaries of the concept. This lack of agreement has generated several methodological and terminological problems, raising fundamental questions about whether the term is genuinely necessary, what exactly it denotes, and how it should be positioned within the discipline of Qur’anic exegesis. This article aims to clarify the conceptual nature and methodological status of rivayet tafsir through a critical and analytical examination of the literature. In particular, it investigates whether the concept refers to a method of interpretation, the transmitted sources of tafsir, or merely a classificatory label for certain exegetical works. To this end, both classical and contemporary approaches are comparatively analyzed. The study employs conceptual analysis and historical comparison as its primary methods, tracing the evolution of the term and examining how it has been used by scholars in different periods and intellectual contexts. The findings reveal that the term rivayet tafsir has not been employed in a single, stable sense throughout the history of tafsir. Rather, it has functioned in multiple ways depending on context. At times, it designates the transmitted materials themselves, such as reports from the Prophet, the Companions, and the Successors, thereby functioning as a source of knowledge. In other instances, it refers to an interpretive approach that prioritizes these transmitted materials, thus indicating a methodological preference. In yet other cases, it serves as a descriptive category for exegetical works that predominantly rely on narration. This multi-layered usage lies at the heart of the conceptual ambiguity and explains much of the ongoing debate in the field. Based on these observations, the article argues that treating rivayet tafsir as a single, fixed technical term is methodologically problematic. Instead, a clearer terminological distinction is required. It therefore proposes differentiating between “tafsir reports” for the transmitted materials themselves, “narrative-based tafsir” for the interpretive method, and “rivayet tafsir” as a classificatory label for works characterized by a predominance of narration. By introducing this typological and terminological clarification, the study seeks to reduce conceptual confusion, contribute to methodological precision, and provide a more coherent framework for future research in tafsir studies.

Anahtar Kelimeler

• Exegesis
• Narrative Exegesis
• Rational Exegesis
• Exegetical Method
• Exegesis Based on Narratives.

Kaynakça

1. Aksakal, Zeynep Nermin. “Tefsir-Akıl İlişkisi: Rivayet Tefsirinde Dirayet”. Akıl Kitabı 7: Mantık, Metafizik, Ahlak, Din, İnanç ve Dilde Akıl. ed. Turgut Akyüz. 231-266. İstanbul: Ravza Yayınları, 2021.
2. Albayrak, Halis. Tefsir Usûlü. İstanbul: Şule Yay., 5. Baskı., 2016.
3. Aydın, Muhammed. “‘Rivayet Tefsiri’ Kavramı ve Kur’an’ın Kur’an ile Tefsiri: Eleştirel Bir Yaklaşım”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (Şubat 2009), 1-32.
4. Aygün, Abdullah. “Tefsirlerin Rivayet ve Dirayet Ayrımının Sorunları”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi IV/8 (2015), 141-160.
5. Bahar, Murat. Buhârî Şerhlerinde Tefsir Bilgisi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2024.
6. Bahar, Murat. “Tefsir Müktesebatının ‘Nakil’ Olarak İsimlendirilme Problemi”. Kitabiyat İlahiyat Araştırmaları İnceleme-Eleştiri Dergisi 3/1 (Haziran 2025), 6-32.
7. Bakırcı, Saffet. Me’âlimü’t-tenzîl’in Rivayet Tefsirleri İçindeki Yeri. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1990.
8. Bayram, Abdullah. “Kurtubî’nin el-Câmi’ li-Âhkâmi’l-Kur’ân Adlı Tefsirinin Rivayet Metodu Açısından Değerlendirmesi” 10 (2019), 5-58.

9. Bilgen, Osman. Tarihsel Bilgi Değeri Açısından Hadis Rivâyetleri -Benî Kurayza Örneği-. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
10. Birışık, Abdülhamit. “Tefsir İlminin Ortaya Çıkışı ve Diğer İslami İlimlerle İlişkisi”. Temel İslâm İlimlerinin Ortaya Çıkışı ve Birbirleriyle İlişkileri. ed. İlyas Çelebi. 17-102. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2014.
11. Bulut, Ali. “Filolojik Tefsirle Rivayet Tefsirinin Buluşma Noktası: Zeccac’ın Meani’l-Kur’an’ı”. Tarihten Günümüze Kur’an İlimleri ve Tefsir Usûlü. 313-331. Kur’an ve Tefsir Akademisi Araştırmaları 1. Ankara: İlim Yayma Vakfı Kur’an ve Tefsir Akademisi, 2009.
12. Büyük, Enes. Dönemlendirme Merkezli Tefsir Tarihi. İstanbul: Kitaparası Yayınları, 2024.
13. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Fecr Yayınları, 1996.
14. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 10. Baskı., 1995.
15. Çalışkan Başer, Hatice Merve. “Mukâtil b. Süleymân’ın Tefsir Yönteminden Hareketle Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayrımının İmkânı Üzerine”. Artuklu Akademi: Mardin Artuklu Üniversitesi İlahiyat Bilimleri Fakültesi Dergisi 10/1 (2023), 17-30.
16. Çalışkan, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Bilay, 4. Baskı., 2021.
17. Çalışkan, İsmail. “Tefsir Tarihi Tasavvurunun Yeniden İnşa Edilmesinin Gerekliliği Üzerine”. İslâmiyât 8/1 (2005), 11-24.
18. Dârimî, Osmân b. Saʿîd es-Sicistânî. Nakdu’l-İmâm Ebî Saîd Osman b. Saîd ale’l-Merîsî el-Cehmî el-anîd fîme’fterâ ale’llâhi azze ve celle mine’t-tevhîd. thk. Reşîd b. Hasan el-Elmaî. 2 Cilt. b.y.: Mekrebetü’r-Rüşd, 1418.
19. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 91. Baskı., 2024.
20. Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 6. Basım, 2017.
21. Demirci, Muhsin. Tefsir Usulü ve Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 1998.
22. Dinç, Ahmet. Rivayet Tefsiri Açısından Nesefî‟nin Medârikü‟t-Tenzîl‟i. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
23. Dinç, Ömer. Erken Dönem Tefsir Geleneğinde Nakil Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
24. Efe, Zekeriya. Zemahşerî Tefsirinin Rivayet Boyutu. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
25. Efendioğlu, Mehmet. “Rivayet”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 35/135-137. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
26. Ersöz, Resul. İslâm Tefsir Ekolleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
27. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-luğa. thk. Muhammed ʿAvd Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 2001.
28. Fırıncı, Doğan. “Arap Dilinde Naklî İlimlerde Hikâye ve Rivâyet Kavramları”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/19 (2021), 93-128.
29. Gengil, Veysel. “Taberî ve Mâtürîdî’den Hareketle Farklı Bir Tasnif Denemesi: Ehl-i Hadîs Ehl-i Re’y Tefsirleri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 113-152.
30. Goldziher, Ignaz. İslam Tefsir Ekolleri. çev. Mustafa İslamoğlu. İstanbul: Denge Yayınları, 1997.
31. Gülle, Sıtkı. “Rivâyet ve Dirâyet Yöntemleri Açısından Taberî Tefsîri Hakkında Bir Değerlendirme”. EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler 8/19 (2004), 265-280.
32. Gümüş, Sadrettin. Kur’ân Tefsîrinin Kaynakları. b.y.: Kayıhan Yayınları, 1990.
33. Herevî, Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm b. Miskîn. Feżailu’l-Ḳurʾân li’l-Ḳāsım b. Sellâm. thk. Muḥsîn Ḫarâbe Mervân ʿAtiyye Vefâ Taḳyuddîn. Dımaşk: Dâru İbn Kes̱îr, 1995.
34. İbn Akîl, Ebûʾl-Vefâ ʿAlî b. Akîl. el-Vâdıh fî usûliʾl-fıkh. thk. ʿAbdullah b. ʿAbdulmuhsin et-Türkî. 5 Cilt. Beyrut: Müʾessesetüʾr-Risâle, 1999.
35. İbn Fâris. Muʿcemu mekâyîsi’l-luğa. thk. ʿAbdusselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Baskı., 1389.
36. İbn Fazlullah el-Ömerî, Ahmed b. Yahyâ. Mesâliku’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr. 27 Cilt. Abu Dabi: el-Mecmeʿu’s-Sekâfî, 1423.
37. İbn Haldûn. el-’İber ve dîvânu’l-mubtedeʾ ve’l-haber fî târîhî’l-ʿArab ve’l-Berber ve men âserahum min zevî’ş-şeʾni’l-ekber. thk. Halîl Şehâde. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1408/1988.
38. İbn Teymiyye, Ebü’l-ʿAbbās Taḳıyyüddīn Aḥmed b. ʿAbdülhalim. Mukaddime fī usuli’t-Tefsīr. Beyrūṭ : Dāru İbn Hazm, 1994. http://ktp.isam.org.tr/ktp/recordview.php?idno=116808&ele=%3D&wKitaplar=mukaddime&wYazarlar=%C4%B0bn+teymiyye
39. Kâfiyeci, Muhyiddîn Muhammed b. Süleyman. et-Teysîr fî kavâ’ıdi ’ilmi’t-tefsîr. thk. Mustafa Muhammed Hüseyin ez-Zehebî. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1419.
40. Karagöz, Mustafa. “Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayırımının Ortaya Çıkışı ve Mahiyeti”. Bilimname 5 (Şubat 2024), 45-60.
41. Karaoğlan, Arslan. “Tefsirlerde Rivâyet ve Dirâyet Ayrımının Objektifliği Sorunsalı”. UMDE: Dini Tetkikler Dergisi 6/1 (2023), 1-30.
42. Karataş, Ali. “Rivayet ve Dirayet Kaynakları Açısından Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’ı”. EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler 15/47 (2010), 161-174.
43. Karataş, Ali. Tefsir Geleneğinde Rivayet. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
44. Karataş, Ali. “Tefsir İlminde Rivayet Algısı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/1 (2018), 21-57.
45. Karataş, Ali - Dinç, Ömer. “Rivayet Tefsirinin Bir Yöntem Olup Olmadığı Meselesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Tefsirde Rivayet Eksenli Okumaların Kritiği. ed. Abdurrahman Ensari vd. 107-131. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2021.
46. Kaya, Mesut. “Rivayet ve Dirayet Arasında Süyûti’nin Tefsirleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Bir Memlük Bilgini Celaleddin es-Süyûtî. ed. Sezai Engin. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2023.
47. Koç, Mehmet Akif - Pak, Zekeriya. “Rivayet Ağırlıklı Tefsirler”. Kur’an İlimleri ve Tefsir Tarihi El Kitabı. ed. Mehmet Akif Koç. Ankara: Grafiker Yay., 2021.
48. Maden, Gülhan. “Erken Dönem Tefsir-Te’vîl Kavramsallaşmasının Terminolojik Dönüşümü: Tefsirde Rivâyet-Dirâyet Ayrımının Kökenlerine Dair Bir İnceleme”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10/1 (2026), 442-463. https://doi.org/10.32711/tiad.1831954
49. Maden, Mustafa. Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’ında Rivayet Kullanımı: el-İsra ve el-Fetih Sûreleri Örneği. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
50. Matîrî, Abdullah b. Ali el-Meymûnî. et-Teysîr fî ’ilmi’t-tefsîr min evveli’l-kitâb ilâ nihâyeti sûreti’l-Bakara dirâseten ve tahkîkan. Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, Doktora Tezi, 1427.
51. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-Hidâye ilâ bulûği’n-nihâye fî ʿilmi meʿâni’l-Kurʾân ve tefsîrihî ve ahkâmihî ve cümelin min fünûni ʿulûmih. thk. eş-Şâhid el-Bûşîhî. 13 Cilt. Şârika: Mecmûʿatü Buhûsi’l-Kitâb ve’s-Sünne, 1429/2008.
52. Oral, Murat. “Rivâyet Tefsiri Yönteminin Gelişmi Açısından İbnu’l-Cevzî’nin Zâdu’l-Mesîr Adlı Eseri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (Şubat 2017), 273-294.
53. Öğmüş, Harun. Kur’ân İlimleri ve Tefsir Tarihi. çev. Halil Aldemir. İstanbul: İFAV Yayınları, 3. Baskı., 2025.
54. Özavşar, Mehmet Emin. “Ebussuud Efendi’nin Tefsirinde Rivayet Kullanımı”. 278-288. Ankara: TDV Yayınları, 1998.
55. Pekdemir, Şevket. “Fakihlere Göre Rivayetin Kapsamı ve İslam Hukukuna Etkileri”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 17/3 (2017), 73-106.
56. Reyhanlıoğlu, Hilal. Rivayet Tefsirleri Tasnifi ve Pratikteki Sorunları. İstanbul: Kitap Dünyası, 2025.
57. Rûmî, Fahd b. Abdurrahman b. Süleyman. Buhûs fî ’ulûmi’t-tefsîr ve menâhicih. b.y.: Mektebetü’t-Tevbe, ts.
58. Sâbûnî, Muhammed Ali. et-Tibyân fî ’ulûmi’l-Kur’ân. Tahran: Dâru İhsân, 2003.
59. Sâlih, Subhî. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. b.y.: Dârul-İlm li’l-Melâyîn, 24. Baskı., 2000.
60. Saʿlebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Ebû Muhammed b. Âşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1422/2002.
61. Sıcak, Ahmet Sait. Kur’an Tefsirinde Öznellik. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
62. Ṣıddîḳ Ḥasen Ḫân, Ebû’ṭ-Ṭayyib Muḥammed b. Ḥasen el-Ḳannûcî. Fetḥu’l-Beyân fî Maḳâṣidi’l-Ḳurʾân. thk. ʿAbdullâh b. İbrâhîm el-Enṣârî. 15 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye, 1412/1992.
63. Suyūṭī, Ebü’l-Fazl Celaleddin Abdurrahman b Ebî Bekr. ed-Dürrü’l-mensūr fi’t-tefsīr bi’l-me’ṣūr. 8 Cilt. Beyrut: Dārü’l-Fikr, ts.
64. Şâtıbî, İbrahim b. Musa b. Muhammed. el-Muvâfakât. thk. Ebû ʿUbeyde Meşhûr b. Hasen es-Selmân. 7 Cilt. b.y.: Dâru İbn ʿAffân, 1417/1997.
65. Tayyâr, Müsâid b. Süleyman. “et-Tefsîr Bi’l-Me’sûr ve et-Tefsîr Bi’r-Re’y Kavramları Üzerine Uygulamalı Bir Yaklaşım”. çev. Ahmet Küçük. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi [Bilimsel Birikim] 9/2 (2009), 227-240.
66. Ṭayyār, Müsāid b. Süleymān. Fusûl fi usûli’t-tefsir. b.y.: Dāru İbnüʾl–Cevzī, 2. Baskı., 1423.
67. Tayyâr, Müsâid b Süleyman. “Mustalahu’t-tefsîr bi’l-me’sûr: Nakd ve te’sîl”. Merkezü Tefsîr li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye (Mültekâ Ehli’t-Tefsîr), 1414. https://tafsir.net/article/5388/mstlh-at-tfsyr-balm-athwr-nqd-wt-asyl
68. Turgut, Ali. Tefsir Usûlü ve Kaynakları. İstanbul: İFAV Yayınları, 1991.
69. Türcan, Saliha. Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
70. Türcan, Saliha. “Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümünde İbn Kesîr’in Yeri”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi 4/3 (2019), 337-363.
71. Yücel, Ahmet. Hadis Usulü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 42. Basım, 2019.
72. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.
73. Zerkeşî, Bedereddin. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1376/1957.
74. Zürkānî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. b.y.: Matbaatü İsâ el-Bâbî el-Halebî, 3. Baskı., ts.